Căn nhà được mẹ tôi mua lại của một người quen và mọi đồ vật từ người chủ cũ được giữ y nguyên. Từ cái ghế tựa dài đã bạc màu để ở ngoài hiên; hai cái bể đựng nước hình chữ nhật bằng xi măng có nuôi những con cá chép vàng, cá rô, cá chạch; có cả những con ốc phủ trên mình một màu rêu xanh bò ven mép nước, mặt bể rập rờn những cây bèo tây xòe ra như những bông hoa màu xanh mướt, những chiếc lá nửa chìm, nửa nổi dưới tia nắng ấm hắt lên một màu óng a óng ánh...
Ở trước sân nhà có trồng hai cây huyết dụ cao lớn, một cây hồng cổ Sa Pa, vài cây nhuộm móng tay, lơ thơ mấy cây hoa mào gà nở hoa đỏ rực. Bên trái nhà, cách mấy bước chân là một cái chuồng gà, cạnh đó có một cây dâu tằm to lớn, cành xòe hẳn xuống thửa đất bên dưới, tôi và em trai thường trèo lên đó nghịch ngợm. Mùa dâu chín, chào mào đít đỏ từ đâu kéo về rõ đông, chúng chí chóe cãi nhau, tranh nhau ăn quả chín, tôi trèo lên cành đuổi, ngã lộn nhào xuống đất, hai chị em lại được một trận cười nghiêng ngả.
Trong gian bếp lộn xộn những nồi gang đen sì ám muội than, những củi, những lá cây khô để đun nấu. Mẹ tôi thường để một cái quang làm từ mây rất chắc, một cái rổ tre với hành, tỏi, ăng - gô đựng mỡ đặt vào trong cái quang rồi úp cái sàng tre lên để tránh bụi, kiến, gián, thạch sùng. Gian bếp có cái cửa bằng tấm gỗ mỏng, hẹp và dài. Mỗi lần mở ra mở vào là vang lên tiếng “ken két” ê răng từ chiếc bản lề cũ kỹ.
Con mèo ươn mình nằm ở góc sân sưởi nắng. Tiếng gà xao xác gọi trưa. Tới giờ nấu cơm. Tôi thường phải mất nhiều thời gian để nhóm bếp, từng đợt khói bốc lên thộc lên mũi, lên mắt một mùi đắng khét, tôi lôi cái ống tre ra hồng hộc thổi và hát bài ca “gọi khói”: Khói ơi, khói à, khói về đằng kia ăn cơm với cá, khói lại đằng này lấy đá đập đầu. Khói nghe lời mời gọi thánh thót, đứng thẳng lên, xuyên qua mái gianh bay cao lên mãi, mang theo cả nụ cười khúc kha khúc khích của đứa trẻ lém lỉnh.
Căn nhà của tôi ở nằm trên đỉnh của một quả đồi, vườn rất rộng, bên trái chia thành từng thửa dốc xuống như ruộng bậc thang, bên phải thì có thoải hơn một chút nhưng vẫn chia theo thành bốn, năm thửa dốc xuống phía hai bụi tre rậm rạp ở góc vườn. Ở bờ rào, những cây sặt mọc tự nhiên, vút thẳng lên trời như những mũi tên màu xanh lá bên cạnh một hàng trẩu đang chìa ra những chùm hoa màu trắng muốt tỏa ra một mùi hương dịu nhẹ đầy thương nhớ.
Mùa hè, hồ đầy nước, ban ngày trẻ con trong bản lùa trâu ra ăn cỏ quanh bờ hồ, bọn trẻ nhảy xuống nước thỏa sức vùng vẫy la hét vang trời vang đất. Ban đêm, ếch nhái kêu râm ran, thoảng nghe tiếng cuốc kêu buồn thương đến lạ. Mùa xuân cũng là mùa hồ cạn nước, mặt hồ trải một thảm cỏ xanh êm mượt, thanh niên trai tráng trong bản tổ chức đá bóng, cả bản ra cổ vũ với không khí sôi động, đông vui như ngày hội của bản vậy.
Tôi nhớ một sáng cuối năm, tay tôi cầm cây chổi rễ quét tước dọn dẹp quanh nhà, mồm luôn miệng hát tết tết đến rồi. Tôi ra vườn chọn những lá dong bánh tẻ, lá còn nguyên vẹn, tôi đi một lượt quanh khóm dong chọn lựa kỹ càng rồi bắt đầu cắt, xếp gọn vào rổ. Chị gái và tôi mang lá dong, đồ đạc xuống dòng suối chảy dưới chân đồi đem rửa.
Tôi nhớ một chiều ba mươi tết, mẹ tôi sửa soạn sắp xếp lại bàn thờ gia tiên, mấy chị em tôi lúi húi thay phiên nhau trông nồi bánh chưng. Chị tôi ra vườn hái lá tre, lá bưởi, hương nhu, lá sả... chuẩn bị nồi nước lá thơm cho cả nhà tắm gội.
Tôi nhớ một sáng đầu năm, anh trai tôi cùng mẹ làm bữa cơm thắp hương gia tiên trong không khí trang nghiêm cầu mong một năm mới nhiều thuận lợi, may mắn. Bữa ấy, cả nhà quây quần bên nhau ăn uống, cười nói vui vẻ, chúc tụng cho nhau, mong cả năm sung túc, bình an.
Căn nhà đã in sâu trong ký ức của tôi, tôi nhớ vị trí của từng cây mít, cây ổi, cây trứng gà. Tôi nhớ bụi dứa sau nhà, nhớ hàng cây mỡ trổ hoa trắng thơm ngào ngạt, tôi thường chọc lấy búp hoa mỡ để chơi trò xỏ ngón tay. Tôi nhớ những buổi chiều đi bắt cào cào nuôi con chim khướu của anh trai. Tôi nhớ những buổi cả nhà đi làm cỏ ngô, rổn rảng câu chuyện câu trò bên ấm nước chè xanh tươi mát...
Hôm nay tôi trở về ngôi nhà xưa, mảnh đất đã thay đổi nhiều nhờ quá trình đô thị hóa, dấu tích xưa cũ đã bị chìm lấp bởi những công trình mới hiện đại. Tôi ngậm ngùi nhớ về một mùa xuân xưa, nghèo khổ mà đong đầy những yêu thương.
Theo Kiến trúc & Đời sống số 213