Đây rồi, cái bậc cầu ao ngay cổng vào, lối xuống kê bằng những hòn đá trắng, đá xanh qua bao đời đã nhẵn thín, rêu đã kịp phủ hết một vài phiến đá xanh rì. Lá rụng từ bao giờ, ải mục, sau cơn mưa bốc lên mùi ẩm thấp, ngai ngái dưới những tàng cây già cỗi.
Cẩn thận đi xuống cầu ao, con ngồi lên tấm ván bằng gỗ lim ngày xưa, vắt vẻo, khỏa chân xuống tìm lại những cảm giác mát rượi trong lành của những ngày xưa cũ. Chiếc cầu ao ngày xưa là nơi tắm, giặt, rửa rau, vo gạo, rửa lá bánh chưng... Ao còn là nơi chúng con bì bõm suốt mùa hè với thân cây chuối dập dềnh làm phao bơi lội. Vẫn còn cảm giác như mới hôm qua thôi, anh trai con trước khi hết phép trở lại đơn vị đã lấy vồ đóng lại cọc cầu ao cho chắc chắn, đã cạo hết những lớp rêu trơn để bà, mẹ và các em đỡ bị xảy chân ngã xuống ao sâu.
Ngôi nhà cũ vẫn còn đây. Tường vôi phía trước bong tróc, loang lổ. Những cánh cửa đã cong vênh, vằn lên những đường rêu xanh mốc. Nơi này, một thời in bóng dáng tuổi thơ của anh, chị, em con. Mỗi sáng thức dậy, trong cơn ngái ngủ, con thường ngồi bên bậu cửa, chải tóc hoặc chờ cho tỉnh ngủ hẳn trong tiếng liếp chiếp của đàn gà con theo mẹ đi kiếm mồi, trong lảnh lót tiếng chim bên rặng tre già gọi bạn và cả những âm thanh ầm ĩ, inh ỏi của những chú lợn đói ngửi thấy mùi cám mẹ quấy vừa đổ ra cho nguội, tiếng chí chóe, chạnh chọe của những con chó, con mèo...
Nơi đây, những buổi chiều mưa rảnh rỗi, bên hàng hiên gạch, giọt gianh tí tách rơi, con đã ngồi nhổ tóc sâu cho bà, cho mẹ. Thời gian trôi đi bình lặng, yên ả trong mùi thơm dịu dàng từ hương bồ kết còn lưu trên sợi tóc bạc màu. Năm tháng qua đi nhưng mùi mẹ, mùi bà thì con vẫn nhớ. Cái mùi nồng nồng, ấm áp làm con muốn rúc nách mà hít hà, mà cuộn tròn trong lòng bà, lòng mẹ ngủ những giấc ngon lành.
Mẹ là lao động chính trong nhà. Mẹ nhanh nhẹn, tháo vát, tay năm tay mười làm lụng việc đồng áng, việc nhà. Cha đi vắng quanh năm ngày tháng. Mẹ thay cha đẵn tre, chẻ lạt, cắm dứng, trộn bùn lẫn rơm trát làm bức tường vách đất sau những trận bão to đổ xuống ngôi làng. Mẹ nhanh thoăn thoắt khi trèo thang lên mái nhà giặm lại mái rạ, mái tranh bị tốc mái dột ướt. Nơi góc nhà ấy, chị em tôi sẽ không phải mang xoong, chậu ra hứng nước mưa dột tong tong lõm cả nền nhà.
Mẹ thường thức dậy trước bình minh và đi ngủ khi bóng tối đã bủa vây dầy đặc ngọn đèn dầu leo lét. Bóng mẹ thường in lên vách lẻ loi trong bữa ăn muộn, khi con đã ru em vào giấc say nồng. Ngôi nhà đó luôn có lời ru ấm áp, mộc mạc của bà, của mẹ cứ nhẹ nhàng mà thấm đẫm vào tâm hồn chúng con để chị lớn ru em, em lớn lại ru em bé.
Nhà mình quay hướng nam, có ba gian, một chái lợp rạ, sau này lợp cỏ tranh. Mùa đông ngôi nhà thật ấm áp và mùa hè cho ta cảm giác mát rượi. Chái đầu nhà hướng tây là nơi mẹ ở. Ba gian nhà ngoài có hai đầu hồi và bức tường phía trước được xây bằng gạch, còn tất cả đều trát vách đất. Hai bên kê hai chiếc giường của ông, bà và ở giữa đặt ban thờ.
Đó là ngôi nhà đơn sơ, giản dị nhưng ngăn nắp, sạch sẽ. Tấm phản gỗ nằm đối diện với chiếc giường tre nâu bóng ngày xưa của ông nội đã nhiều chỗ mọt, có chỗ đã ọp ẹp. Tấm phản này, ông nội thường làm bàn cắt quần áo vì ông làm nghề thợ may từ thời Pháp thuộc. Chúng con thường nhảy nhót, nô đùa trên chiếc phản hoặc lấy những cuốn sách ngồi đọc trong yên bình, thoáng đãng của làng quê.
Mặt chiếc giương lớn kê gian giữa nhà, giáp vách sau là nơi đặt bàn thờ gia tiên. Chiếc mành tre treo trước ban thờ lọt thỏm giữa hai cột lim tròn nâu bóng kê trên những phiến đá vuông vức, vững chãi. Như vẫn còn đây hình ảnh ông nội mỗi lần lễ, tết, cúng giỗ đều vận khăn đóng áo the rất chỉnh tề, nghiêm cẩn. Con thường ngủ với bà bên chiếc giường lim. Đêm đêm, lúc tỉnh lúc mơ, con vẫn nghe tiếng rì rầm kể chuyện của ông bà về những ngày xa vắng, ngày giặc Pháp đóng ở bốt Lê thi thoảng về làng lùng sục Việt Minh, nơi có hai em trai của ông đang hoạt động cách mạng. Những lúc cao hứng ông còn lẩy Kiều, lúc đó con nghe chẳng hiểu gì, chỉ mơ hồ về một người con gái đẹp mà cuộc đời đưa đẩy lưu lạc đoạn trường...
Những ô cửa sổ sau nhà là nơi con thích nhất, cửa sổ mở ra là cả một thế giới màu xanh ùa vào. Màu xanh của rặng duối già được ông cắt bằng phẳng làm hàng rào. Nơi đó, mỗi buổi trưa hè, những con thằn lằn trườn tới, nhởn nhơ dưới nắng như đổ lửa mà tìm ăn quả duối chín vàng. Và phía trước nhà là vườn cây quanh năm tươi tốt. Ngôi nhà bốn mùa tràn ngập hương thơm, khi là mùi ổi chín gọi lũ chào mào ồn ĩ cả khu vườn, khi là hương cau thoang thoảng trong gió mát, trăng thanh và mùi hoa bưởi, hoa ngâu thấm đẫm.
Bếp nhà mình rộng lắm, nền đất nện nhẵn thín, mùa đông bà lại giải ổ rơm ở góc bếp cho chúng con. Vui nhất là chơi tam cúc, tú lơ khơ quệt nhọ nồi cùng Thư và Tiến để canh bánh chưng ngày tết cùng ông nội. Nơi ấy, cứ thấy khói bếp bay lên từ mái rạ là thấy ấm áp trong lòng. Như vẫn còn đây những ông đồ rau bằng đất sét chụm đầu vào nhau nhằng nhịt những nét viết, vẽ bằng que đun đen nhánh màu than cùng những tiếng nổ lép bép từ những hạt thóc mẩy còn sót lại trên những cọng rơm thơm vàng óng.
Bể nước mưa chẳng còn nhưng hình ảnh giàn trầu không xanh tươi bám vào thành bể xòe những trái tim xanh vẫn như đang hiện hữu rung rinh. Chúng con hay soi gương trong bể, thấy cả cái mặt ngộ nghĩnh của mình in trong mây trời mà thích thú, mà hét thật to cho thỏa thích. Buổi trưa đi làm đồng về, chỉ cần uống một gáo nước mưa là đã khát, khoan khoái vô cùng.
Chiếc giếng gần bờ ao mới tuyệt vời làm sao! Mùa đông nước giếng ấm áp, mùa hè nước mát lạnh. Giếng sâu hoắm dễ chừng đến bảy, tám khẩu, nước trong veo. Đi nắng về, kéo nước lên vục đầy hai bàn tay vào gầu nước mát lịm rửa mặt là mệt nhọc tan biến. Giờ giếng chỉ còn trong ký ức với những rêu xanh bám vào thành giếng cùng khóm cây dương xỉ.
Đã quá cũ kỹ rêu phong nhưng ngôi nhà vẫn đượm nồng hơi thở của quá khứ, vẫn ôm ấp yêu thương từ thuở hàn vi. Nó đã chứng kiến bao cuộc đổi thay của gia đình. Ngôi nhà đã che chở cho chúng con lớn lên. Dù có đi cùng trời cuối đất nhưng suốt đời chẳng thể đi hết ngôi nhà ấu thơ, để đến giờ, chạm tay vào từng đồ vật, từng gốc cây, lòng con lại bồi hồi nhớ, rưng rưng thương về xưa cũ. Con nhớ bà, nhớ mẹ, nhớ tất cả mọi người!
Rồi đây, ngôi nhà mới sẽ thay thế ngôi nhà cũ này nhưng ký ức về thời thơ ấu mãi ngọt ngào, trong trẻo và ấm áp sẽ theo con suốt cuộc đời.
Theo Kiến Trúc & Đời Sống số 208