Bây giờ, sống giữa những căn nhà san sát, cửa đóng then cài, không có khoảng trống nào cho cơn mưa, cơn gió ghé chơi, tôi hoang hoải nhớ về ngôi nhà lá thuở nào, nơi níu giữ cả tuổi thơ trong trẻo của tôi.
Từ đường cái, rẽ qua con đường đất đỏ gập ghềnh liền đến nhà tôi. Ngôi nhà lá đơn sơ lọt thỏm trong khu vườn nhỏ. Hàng rào bằng cây me thấp lè tè, đợi cơn mưa kéo đến liền lún phún đọt non, tôi cắp chiếc rổ dạo một vòng có ngay nắm lá tươi xanh về nấu nồi canh chua ngon lành. Hàng rào me còn là nơi xóm giềng đi ngang trò chuyện dăm câu cùng mẹ tôi, í ới gọi cho nhau chén chè, tô canh hay vài con cá tươi vừa bắt được. Trước nhà tôi có cây mít, tán lá vươn rộng che mát cả khoảng sân, lúc lỉu trái vào mùa. Thêm cây khế khoe từng chùm bông tim tím nhỏ xinh đu đưa theo gió. Đất nhà tôi ít, ba mẹ lại thích trồng, mỗi loại một cây thành khu vườn sum suê. Cây táo xanh mơn mởn, cây hồng xiêm xù xì, cây hồng quân đỏ lựng, cây mận sữa thả từng chùm trĩu quả, cây điều lộn hột ăn rát cả miệng, hột đem nướng trên bếp than cháy xèo xèo, bụi tre xạc xào ru tôi ngủ trên chiếc võng đong đưa. Khu vườn chứa biết bao kỷ niệm của hai anh em tôi. Buổi trưa trốn ngủ, vắt vẻo hết cây này sang cây khác, rình bắt mấy con kiến vàng, cánh cam, bửa củi. Đôi khi tóm được anh chàng tắc kè, anh Hai vui sướng lấy dây cột lại cho tôi dắt đi chơi.
Nhà tôi quay mặt về hướng đông. Mẹ nói hướng đông đón nắng sớm trong lành, tránh nắng chiều gay gắt giúp căn nhà thoáng mát. Ngoài hai cửa chính ở trước và sau nhà, còn có cửa phụ bên hông, cửa sổ mở tứ phía đón gió trời lồng lộng. Nhờ thế ngôi nhà luôn mát mẻ. Nhà đúng “chuẩn” nhà lá, mái lá, phênh lá, vách lá. Lá buông là vật liệu được dùng nhiều ở Hoà Long, Bà Rịa - Vũng Tàu quê tôi bấy giờ. Lá kết thành từng bẹ, khi lợp mái hay dừng vách thì dùng kẽm nối với nhau. Mỗi khi làm xong, tôi chun mũi hít hà cái mùi lá hăng hẳng, hân hoan ngắm ngôi nhà của mình thay áo mới.
Nhà lá mát mẻ nhưng mau mục, thành món ưa thích của lũ mối mọt. Cứ đầu mùa mưa ba mẹ tôi lo vá chỗ này, đắp chỗ kia chống dột. Thế mà nàng mưa thích trêu đùa, cố len vào mấy chỗ thủng ùa chảy. Tiếng mưa ầm ào ngoài trời cùng tiếng lách tách của giọt mưa rơi vào thau chậu hứng nước, thành bản nhạc vui tai. Trái với ba mẹ lo đồ bị ướt, hai anh em tôi khoái chí nhảy từ thau này qua chậu kia rửa chân, cố để nước mưa rơi trúng người. Lúc đó có cớ xin mẹ cho tắm mưa. Mẹ chưa kịp gật đầu, hai anh em đã ù té chạy ra ngoài, bì bõm trên các vũng nước đọng, thích thú ngâm mình dưới dòng nước mát lạnh từ máng xối chảy xuống. Sau mỗi lần tắm mưa, hai anh em dính đầy bùn đất, mẹ gọi mãi không vô, cầm cây dọa mới lùa được hai con trâu nước vô nhà.
Hiên trước và chái sau mẹ đặt hai cái lu hứng nước. Khi dăm cơn mưa đầu mùa đi qua gột rửa hết bụi bặm của những ngày nắng cháy, mẹ cẩn thận rửa lu sạch, hứng nước mưa để dành uống. Nước mưa ngọt lịm, trưa nắng đi học về, tôi uống tù tì mấy ly mát rượi.
Sàn nhà là nền đất chẳng mấy bằng phẳng, sau mỗi trận mưa lóp ngóp sình lầy. Lúc này lũ côn trùng lũ lượt ghé thăm. Bọn cóc nhái, ễnh ương hoà tấu giai điệu rền rĩ. Chị trùng trơn lẳn, uốn éo thân hình mập mạp. Thỉnh thoảng vài anh bò cạp núi đi ngang, cả người đen tuyền, giương cặp càng to khỏe vênh váo. Mẹ kể lúc biết bò, tôi lổm ngổm chơi dưới đất, bắt con bò cạp lửa. Mẹ nhìn thấy sợ chết khiếp, vội hất nó ra. Tôi òa khóc, không phải bị bò cạp cắn mà tức tưởi vì mẹ tước mất món đồ chơi. Thêm lũ mối cánh bay lượn khắp nhà, ở đâu có ánh đèn liền bu tới. Nhiều hôm trời vừa chạng vạng cả nhà đã tắt đèn chui vô mùng, ngồi nhìn mấy chú mối rớt lộp độp vô chậu nước. Thích nhất là những đêm tối trời, đom đóm lấp lánh đầy vườn như những vì sao sa xuống mặt đất. Vài chú không biết do lạc đường hay tò mò bay vô nhà, vẽ những vệt sáng màu trắng xanh nhấp nháy lên bức tranh đen quánh.
Nhà tôi không lớn nhưng mẹ khéo sắp xếp. Từ cửa trước bước vô là bàn thờ tổ tiên, bộ bàn ghế cũ được mẹ lau chùi bóng loáng dành tiếp khách, phần còn lại mẹ bày biện đồ làm nghề uốn tóc, công việc nuôi hai anh em tôi lớn khôn. Gian phía sau đặt chiếc phảng cho ba ngủ, cũng là nơi anh em tôi nằm nhẩn nha chơi đùa rồi ngủ quên hồi nào không hay. Phía bên kia là gian buồng cho ba mẹ con tôi, được che chắn kín đáo. Cuối nhà là nơi ăn uống và để vật dụng. Nhà tắm nằm phía ngoài. Nhà tắm hồi xưa đơn sơ lắm, ba tìm mấy viên gạch lớn lót nền, đặt lu nước ở góc, múc bằng cái gáo dừa đục lỗ gắn tay cầm, ở góc khác chăng sợi dây kẽm treo khăn, quần áo. Thêm cái giá để linh tinh bàn chải, miếng xơ mướp khô làm bông tắm, cục xà bông. Hồi đó chưa có sữa tắm, xà bông cứng như cục đá mà quý lắm thay.
Tôi nhớ mãi căn bếp nhà mình. Bếp đặt riêng ở chái sau, chỉ là những viên gạch xếp ngay ngắn, kê chảo lót, rồi đặt nồi lên. Mỗi lần nhóm bếp, tôi hì hụi mãi, khói bốc lên cay xè làm nước mắt chảy ròng ròng, ngọn lửa mới chịu lập loè. Sợi khói mỏng tang bay ra từ gian bếp, lượn lờ trèo qua mái nhà, thấm vào không trung, tỏa mùi thoang thoảng. Tôi vơ ống thổi, ra sức thổi cho lửa bùng lên, ngọn lửa nung mặt tôi đỏ rực. Giơ tay quệt giọt mồ hôi nhễ nhại, tôi vô tình trang điểm lên mặt mình dọc ngang lọ nồi, đến khi anh Hai nhìn thấy cười ha ha tôi mới mắc cỡ chạy ù đi rửa mặt.
Cơm nấu bếp củi rất ngon, hạt cơm thơm lừng mùi gạo, lớp cơm cháy giòn rụm. Tận dụng than hồng sau khi nấu, mẹ vùi vài củ khoai. Ôi, thèm làm sao củ khoai nóng hổi, tỏa mùi thơm gọi mời, nhớ lắm cảm giác vừa phủi bụi tro, vừa nhồm nhoàm thổi miếng khoai ngọt lịm trong miệng. Gian bếp ấy gắn liền với hình bóng mẹ tôi, mỗi sáng gà chưa báo thức, mẹ đã trở dậy nấu cơm, hong lá chuối, gói cơm cho anh em tôi mang đến trường. Thương sao mùi khói bếp cuộn cả tình thương bao la của mẹ, sao bao năm, vẫn còn vương vấn đâu đây trong miền nhớ.
Theo dòng chảy thời gian, ngôi nhà lá cũ được thay bằng tường ngói khang trang. Riêng tôi vẫn nhớ về mái lá liêu xiêu thuở nào. Nơi cho tôi khoảng trời yên ấm, nơi nuôi dưỡng tôi bằng vô vàn thương yêu, nơi cho tôi ấm áp mỗi khi nghĩ về…
Theo Kiến Trúc & Đời Sống số 211