Nhà lưu niệm nghệ sỹ - địa chỉ văn hóa, điểm đến du lịch

 

Phạm Văn Mùi (1907-1992) là một nhiếp ảnh gia, được xem là một trong những cây đại thụ của nền nhiếp ảnh Việt Nam. Ông sanh năm 1907 tại Nam Định, quê quán làng Đông Ngạc, tỉnh Hà Đông. Ông là một trong những nhà nhiếp ảnh sớm nhất của Việt Nam, bắt đầu khởi nghiệp cầm máy từ năm 1923 và từ năm 1932 đã khai trương phòng triển lãm riêng tại Nam Định. Di cư vào Nam năm 1954, ông là hội trưởng Hội Nhiếp ảnh Việt Nam từ năm 1958 đến 1971. Trong thời gian này, ông gửi ảnh tham dự các cuộc thi ảnh tổ chức tại các nước Pháp, Hồng Kông, Singapore, Anh, Ý, Tây Ban Nha... và giảng dạy các lớp nhiếp ảnh như tại Hội Việt Mỹ Sài Gòn, Viện Đại học Vạn Hạnh.
Ông từ trần năm 1992 tại Hoa Kỳ.
Những tác phẩm ảnh của ông như bộ ảnh Suối tóc, Duyên dáng, Tâm tư, Theo chiều gió, Đôi dòng thác đã góp phần làm ông nổi tiếng. Tác phẩm Đôi dòng thác được chọn in vào Bách Khoa Tự Điển Việt Nam. Riêng tác phẩm Duyên dáng đã được chọn trưng bày vĩnh viễn tại Bảo tàng Mỹ thuật Brasil từ năm 1963 và cũng mang lại cho ông nhiều huy chương quốc tế danh giá.

 

 

 

“Từ gần nửa thế kỷ qua, trong ký ức của người yêu nghệ thuật vùng đất Sài Gòn - Gia Định luôn lưu giữ một địa chỉ quen thuộc, đó là ngôi nhà 191/1D Trần Kế Xương (số mới 93B Nguyễn Công Hoan) phường 7, Phú Nhuận. Lùi hơi sâu nơi góc hẻm nhỏ, ngôi nhà mỗi ngày đều đặn đón khách ở nhiều lứa tuổi đến tham quan với ý nguyện thưởng lãm những tác phẩm ảnh thuộc vào hàng kiệt tác ở thập niên 1960-1970 đã đi cùng năm tháng”. Đó là lời giới thiệu về “Nhà lưu niệm Nghệ sỹ nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi” của ông Lê Xuân Thăng, Phó chủ tịch Hội Nghệ sỹ nhiếp ảnh Việt Nam trong cuốn Phạm Văn Mùi con người và sự nghiệp do NXB Thông Tấn ấn hành quý IV/2017.
Nếu tính từ khi Nghệ sỹ nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi dọn về ngôi nhà này năm 1967 thì đã 50 năm. Nếu tính từ năm 1997, khi ngôi nhà chính thức trở thành “Nhà lưu niệm Nghệ sỹ nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi” thì tròn 20 năm. Đúng như ông Lê Xuân Thăng đã viết, gần nửa thế kỷ nay, ngôi nhà là địa chỉ quen thuộc của những người yêu thích nghệ thuật nhiếp ảnh. Nhưng không chỉ có nhiếp ảnh. Từ 1981, khi con gái và con rể cụ Phạm Văn Mùi là dược sỹ Phạm Vân Loan và TS Nguyễn Nhã dọn về nhà 93B, ngôi nhà còn là nơi lui tới của nhiều nhà hoạt động văn hóa, nhà khoa học.

 

 

 

Nhắc đến TS Nguyễn Nhã, bạn đọc nhớ đến Tập san Sử - Địa trước 1975 và luận án tiến sĩ “Quá trình xác lập chủ quyền của Việt Nam tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa” (2003)… Thực tế, TS Nguyễn Nhà còn là nhà giáo dục, nhà nghiên cứu văn hóa trong đó có văn hóa ẩm thực. Ông cùng với 8 chuyên gia ẩm thực và nhà nghiên cứu sáng lập Viện Nghiên cứu ẩm thực Việt Nam do ông làm Viện trưởng. Ông đồng thời là chủ biên các cuốn Bản sắc ẩm thực Việt Nam trong ăn uống, Độc đáo ẩm thực Thăng Long - Hà Nội, Độc đáo ẩm thực Huế và viết Phở Việt. Ông cũng là người góp công nghiên cứu và phổ biến ca trù, hát thơ.
Một buổi chiều muộn cuối năm 2017, sau lễ kỷ niệm 25 năm ngày mất và Triển lãm ảnh Phạm Văn Mùi, tôi được vợ chồng TS Nguyễn Nhã tiếp tại tầng trệt ngôi nhà 93B. Trong phòng khách cũng là phòng ca trù, một số tấm ảnh, tranh đưa về từ triển lãm mới được treo lên.

 

 

Đưa tay giới thiệu những bức ảnh về Hà Nội như chùa Một Cột, Hồ Gươm, đền Ngọc Sơn, Khuê Văn Các, chùa Thầy... TS Nguyễn Nhã nói, “căn phòng này là nơi lưu giữ kỷ niệm của một người Hà Nội ở Sài Gòn”. Những người Hà Nội ở Sài Gòn, đó là một nét đặc biệt đời sống văn hóa, nghệ thuật, khoa học Sài Gòn giai đoạn 1954-1975. Ông hồi tưởng lại một kỷ niệm trong khoảng thời gian đó: “Trước tết năm 1974, nhóm làm Tập san Sử - Địa đến thăm các bậc tiền bối như cụ Á Nam Trần Tuấn Khải, nghệ sỹ Năm Châu... Bố tôi nhận lời vẽ tranh chân dung các cụ để làm quà”. Chính nhờ những hoạt động như vậy mà cụ Phạm Văn Mùi có thêm những tác phẩm tranh. Và trong cuốn Phạm Văn Mùi con người và sự nghiệp xuất bản cuối năm 2017 có bổ sung phần tranh vẽ của cụ Phạm Văn Mùi.
Không chỉ là tranh, gia đình cũng bổ sung thêm nhiều ảnh mới sưu tập lấy từ tư liệu phim do gia đình lưu giữ. Theo TS Nguyễn Nhã, những tấm ảnh, tranh có ghi thời gian chụp, vẽ sau năm 1967 được thực hiện ở nhà 93B. Chính ở căn nhà này, tấm ảnh chân dung “đẹp nhất của Võ An Ninh”, tấm ảnh Đấu trí chụp cụ Võ An Ninh chơi cờ tướng với nhạc sỹ Thẩm Oánh đã được cụ Phạm Văn Mùi bấm máy. Chính ở phòng tối trong căn nhà này, tấm ảnh Theo chiều gió đươc cụ Phạm Văn Mùi rọi rửa sau một buổi đi chụp ở Thủ Đức.
Bà Phạm Vân Loan chia sẻ: “Năm 1967 gia đình tôi dọn về đây. Bố mẹ tôi tự thiết kế lấy, thuê nhà thầu xây dựng. Lúc mới mua, đường vào nhà dài 20 mét ngang có 1 mét, mẹ tôi mua thêm 2 mét bề ngang dài 20 mét của cùng chủ bán nhà để ngõ vào thành 3 mét đủ cho ô tô vào được. Mãi đến năm 2007, những nhà xung quanh đều xây cao, vào mùa mưa nhà tôi bị thấp và bị ngập ba tấc nước trong nhà, chúng tôi quyết định không xây lại mà thuê “thần đèn” Khương Kim Luyện nâng nhà lên cao hơn cũ 1,2 mét và vẫn giữ lại toàn bộ kiến trúc cũ, những bông gió và hoa văn cửa sổ, cửa đi hợp với ‘Nhà lưu niệm’ của bố tôi”.

 

 

 

 

Nghệ sỹ nhiếp ảnh Thu An nhớ lại trong cuốn Phạm Văn Mùi con người và sự nghiệp: “Thập niên 1980 người dân ở xóm Chùa Tân Định, nơi giáp ranh giữa Phú Nhuận với quận 1 thường xuyên thấy một cụ già tuổi ngoài 70 trên chiếc xe đạp cũ hàng ngày băng qua những ruộng rau muống để mang chút ánh sáng của nghệ thuật nhiếp ảnh đến với bọn trẻ tụi tôi”.
Từ 1967 đến năm 1991, trước khi cụ Phạm Văn Mùi qua Mỹ thăm con cháu rồi từ trần tại đó, nhà 93B là nơi lui tới của nhiều người nổi tiếng và họ đều trở thành nhân vật trong ảnh hoặc tranh của Phạm Văn Mùi như cụ Á Nam Trần Tuấn Khải, cụ Toan Ánh, nhạc sỹ Thẩm Oánh, nghệ sỹ nhiếp ảnh Võ An Ninh, nhà giáo - nhà nghiên cứu Nguyễn Quảng Tuân, nhà thơ Phạm Thiên Thư… Sau đó, các hoạt động quảng bá ẩm thực, ca trù, giới thiệu sách của vợ chồng TS Nguyễn Nhã - dược sỹ Phạm Vân Loan đã thu hút thêm nhiều người lui tới căn nhà này. Giới khoa học có GS.BS Ngô Gia Hy, GS.TS Nguyễn Chung Tú, GS Trần Văn Giàu, học giả Trần Bạch Đằng, GS.TS Nguyễn Thuyết Phong, GS.TS Nguyễn Đăng Hưng, GS Phan Huy Lê, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu, nhà nghiên cứu Hoàng Xuân Việt… Giới nghệ thuật có nhà thơ Cù Huy Cận, nhạc sỹ Trần Văn Khê, nhạc sỹ Phạm Duy… 
Hình ảnh, bút tích, tư liệu về những hoạt động này đều được lưu trữ có thể trở thành đề tài thú vị phù hợp với các buổi nói chuyện, trình diễn theo chủ đề hoặc là đề tài cho các buổi thuyết trình - tham quan.
 Nhiều đoàn khách quốc tế như đoàn Phu nhân của thủ tướng Bỉ, đoàn sinh viên Mỹ, đoàn khách Nhật Bản đã đến thăm địa chỉ này. Các đoàn khách quốc tế đã tìm hiểu về Việt Nam qua nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi, được nghe hát ca trù và thưởng thức ẩm thực Việt Nam qua những món ăn do đích thân bà Phạm Vân Loan chế biến.

 

 

Trở lại với câu chuyện buổi chiều cuối năm 2017 tại phòng khách “Nhà lưu niệm Nghệ sỹ nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi” với báo KT&ĐS, TS Nguyễn Nhã bày tỏ ước muốn tổ chức được tour du lịch kết nối tham quan mà điểm đến là nhà lưu niệm của những tên tuổi đã nhiều đóng góp cho nước nhà qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Ví dụ, tại Nhà lưu niệm Nghệ sỹ nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi, du khách đến tham quan và thưởng lãm ảnh nghệ thuật của Phạm Văn Mùi, nghe ca trù, thưởng trà sẽ hiểu thêm về đất nước và con người Việt Nam. Nếu tổ chức được Nhà lưu niệm Á Nam Trần Tuấn Khải, du khách đến thăm sẽ được giới thiệu về câu thơ của cụ, “Anh đi nhớ quê nhà/ Nhớ canh rau muống nhớ cà giầm tương” , rồi cùng thưởng thức rau muống với tương cà trong bữa ăn Việt Nam.
TS Nguyễn Nhã hào hứng với ý tưởng tổ chức lại các nhà lưu niệm của những nghệ sỹ tên tuổi về nhiếp ảnh, hội họa, âm nhạc… thành những điểm đến rồi kết nối thành tour du lịch văn hóa, thậm chí có thể tính đến hình thức homestay. Những địa chỉ văn hóa - nhưng công trình kiến trúc bình thường nhưng nếu được tổ chức và kết nối tốt sẽ là những điểm đến thú vị, không chỉ làm phong phú thêm cho các tour du lịch mà còn góp phần quảng bá văn hóa, ẩm thực của Việt Nam đến với thế giới. 

 

 

 

“Dân tộc Việt Nam tự hào có một nền tảng văn hóa vững chãi hàng ngàn năm, vững chãi đến độ dù bao phen bị lung lay bởi ảnh hưởng và sự lấn át của hai nền văn hóa Ấn Độ và Trung Hoa và sau cùng của văn hóa Pháp, nhưng vẫn không hề bị suy sụp, trái lại còn biết thâu lượm những ưu điểm của văn hóa bạn mà xây dựng, tô điểm cho văn hóa cổ truyền dân tộc càng thêm phong phú, giữ nguyên được những đặc sắc của nó về cả tâm lý và tinh thần. Quốc gia nhỏ bé của chúng ta tự biết rằng muốn bảo tồn dân tộc phải bảo tồn văn hóa, văn hóa dân tộc còn thì quốc gia còn, là linh hồn của dân tộc vậy”. (Trích bài nói của Nghệ sỹ nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi tại buổi phát giải thưởng cuộc thi ảnh do Hội nhiếp ảnh Việt - Mỹ tổ chức tại 55 Mạc Đĩnh Chi, Sài Gòn tối 30.4.1966 - in tại Tạp chí Bách khoa Thời đại, số 225 ngày 15.5.1966)
(Theo sách Phạm Văn Mùi con người và sự nghiệp - NXB Thông Tấn, quý IV/2017)