Thư từ chợ

5/3/2019 - Điểm đến
Tác giả: Bài Họa sĩ Trần Thùy Linh ảnh Vân Nguyễn

Nói tới chợ Sài Gòn còn phải kể tới những ngôi chợ đã thành tên tuổi và in sâu trong trí nhớ người Sài Gòn qua nhiều thế hệ như chợ Cũ, chợ Tân Định, chợ Bà Chiểu, chợ An Đông, chợ Bình Tây, chợ Bà Hoa, chợ Xóm Chiếu, chợ Dân Sinh... Mỗi chợ đều mang một nét riêng.

 
 
 
Sài Gòn, ngày...
Thân gửi N,
Bữa nay rỗi rãi ngồi lướt nét, gặp bài viết “chê” Sài Gòn của em với không thiếu những bình luận đồng tình. Em trích lời một “ông Tây” nói rằng  thành phố này quá chán, rằng nó là một nồi lẩu tả pí lù không bản sắc, rằng phố thì lộn xộn, đủ mọi phong cách với khu phố Tây Phạm Ngũ Lão, phố Nhật Lê Thánh Tôn, phố Hoa vùng Chợ Lớn, mà thiếu vắng “phong cách Việt” v.v và v.v. Chợ Bến Thành chẳng còn xứng là biểu tưởng nữa, vì “giờ đây là chợ dành cho khách du lịch, có người Sài Gòn nào mà còn đi chợ Bến Thành?”. 
Kỳ lạ quá, khi đọc bài chê, không thấy buồn, chỉ thấy thương em và những người đến Sài Gòn mà như chưa, phí hoài cho một chuyến đi. Bởi, bản sắc của Sài Gòn cần gì tìm đâu xa, nó nằm trong chính cái mà em gọi là tả-pí-lù ấy. Nếu chỉ săm soi thành phần, sẽ chẳng bao giờ thưởng thức được hương vị của lẩu đâu nhen em. Cái thứ hương vị kết hợp từ hàng chục loại gia vị khác biệt, chính là cái riêng của nồi lẩu, làm nó khác hẳn với cơm hến hay bún chả đó em à. Nếu như tới Sài Gòn ngày nay, mà chỉ mong tìm “hào quang” quá khứ, hay chỉ mong sống với... “hồi tưởng” bản sắc thì em có thấy bất công với chính nơi sinh ra mình không? Người còn lớn lên, còn thay đổi, nữa là một thành phố. Năm tháng trôi qua, lịch sử và thời gian không thể không in dấu lên từng góc phố, từng ngôi nhà và những khu chợ. Những thay đổi tốt kèm xấu, nơi nào trên hành tinh này mà không có hả N? Tôi rất muốn, nếu có dịp sẽ được cùng em đi một vòng qua vài khu chợ Sài thành, để em thấy rõ hơn “phong cách Việt”, cảm nhận rõ hơn cái linh khí của một vùng đất, của cũ và mới, của truyền thống và đổi thay. Chỉ cần tôi và em, chúng ta có đủ quan tâm, và biết dành thời gian cho sự quan tâm đó, em à.
 

Có lẽ em cũng như tôi và hàng triệu người khác, giờ đây đi siêu thị nhiều hơn, nhưng vẫn hay quen gọi là “đi chợ”, phải không? Khái niệm“đi chợ” đã ăn sâu vào tiềm thức người Việt qua nhiều thế hệ như một lẽ đương nhiên. Với du khách nước ngoài, chợ vẫn là một nơi “phải” đến, dù thời gian của họ có eo hẹp đến đâu, đúng không? Nếu như chỉ để mua sắm, họ có thể vào siêu thị, trung tâm thương mại, vào những cửa hàng đầy rẫy tại khu trung tâm sầm uất Đồng Khởi, Lê Lợi chứ? Họ vào chợ, phải chăng còn để tìm kiếm những gì khác, những gì mà xứ họ không có, hay đã mất đi cùng năm tháng? Rõ ràng điều mà du khách tìm kiếm tại những nơi bán buôn ấy chẳng thể nào chỉ là hàng hóa. Đi cùng tôi nhen em, tôi sẽ cho em thấy những ngôi chợ đó không chỉ dành cho khách du lịch đâu, em sẽ thấy một gương mặt khác, bên cạnh gương mặt lộng lẫy sáng choang của Sài Gòn đó em.
Sài Gòn xưa và thành phố Hồ Chí Minh nay có bao nhiêu chợ, chắc không thể đếm nổi. Tôi luôn tin rằng mỗi gia đình từng sống ở Sài Gòn đều có ít nhất một ngôi chợ gắn bó với họ. Không ai giống ai, mà lại giống nhau rất nhiều. Có thời gian ngày nào tôi cũng đi chợ Bến Thành để mua đồ ăn, mua quà, đi theo thói quen, và đôi khi đi chỉ để được đắm mình trong những lao xao mua bán, nhòm chỗ này ngó chỗ kia, xem đồ có gì mới, người có gì hay. Tới giờ thì vẫn còn rất rất nhiều người dùng cái tên “chợ Sài Gòn” thay cho “chợ Bến Thành”, em à. Chợ Cũ đường Tôn Thất Đạm và chợ Sài Gòn (xưa còn có tên là chợ Mới) có lẽ là hai ngôi chợ lâu đời nhất nơi đây. Dân Sài Gòn vẫn đi chợ Sài Gòn đó, dù cái tiếng “chợ nhà giàu”, xưa giờ vẫn không đổi. Có những gia đình gốc Sài Gòn như bạn bè tôi, vẫn đi ăn nem nướng, bún suông ở chợ Sài Gòn. Gánh bún suông xưa kia nay đã thành quầy hàng sạch sẽ, người ta không còn ngồi trên những chiếc ghế gỗ nhỏ nữa mà ngồi ghế băng hay ghế cao, và dĩ nhiên tiền cũng cao hơn. Người bán là con là cháu của bà chủ xưa, và người ăn cũng là cháu là con của khách hàng hồi đó. Mỗi lần gặp nhau tay bắt mặt mừng, thêm cho nhau con tôm, miếng chả, vì “là khách quen”, vì là con bà Hai, cháu bà Bảy. Có vậy thôi, mà nhớ mãi.
Có thời gian tôi hay giới thiệu cho du khách nghe về chợ Bến Thành, nói riết tới thuộc lòng: chợ trước đây nằm bên bến sông, là chợ đầu mối phía Đông Sài Gòn, xây dựng năm 1914, rộng hơn 13.000m2, hơn 3.000 sạp hàng, biểu tượng của Sài Gòn, bla bla... Khách  nghe vậy, biết vậy, cũng chẳng ồ à gì.
 
 
Có điểm gì chung giữa tôi - khách - chợ đâu để mà ồ, à?? Vậy mà chỉ bước chân vào chợ thôi, họ đã là những người khác hẳn. Sự cuốn hút của ngôi chợ ấy nằm trong chính không khí cũ mới lẫn lộn của nó. Cũ là kiểu buôn bán trên những sạp hàng cao thấp, đôi khi tràn cả ra lối đi, lan trên mặt đất. Mới là sự sắp xếp rất khoa học giữa các khu bán hàng và trong một gian hàng, dù đó là hàng hoa trái, thực phẩm, nhang đèn, đồ lưu niệm hay quần áo. Cũ là kiểu bán hàng sởi lởi, cách xưng hô gia đình và chiều khách kiểu như mua trái bí tặng thêm túm hành ngò. Mới là sự nhạy bén trong kinh doanh, bán hàng đa dạng theo nhu cầu, mua một tặng một, giảm giá khi mua nhiều. Cũ là kiểu nhà lồng chợ bao năm không đổi và mới là sự hiện diện của tấm bản đồ tra cứu các ngành hàng và bảng thông tin đặt trong chợ. Còn nhiều lắm em à. Đủ để “người xưa” và “người nay” tìm thấy phần nào của chính mình trong đó. Chợ hay người đã làm nên điểm chung kết nối chúng ta? Em nghĩ sao hả N?
Dẫu cho vai trò của chợ truyền thống như chợ Sài Gòn ngày một kém đi trong sức mua đối với siêu thị, dẫu cho người ta vẫn phàn nàn đủ thứ về chợ, tôi vẫn thấy rằng, chợ Sài Gòn vẫn là nơi lưu giữ một phần cái hồn của Sài Gòn xưa, cho dù nó có bị buộc phải khoác lên mình tấm áo của thời cuộc đổi thay tới đâu. Chợ không chỉ là chợ, mà còn là người. Và vẫn còn nhiều người giống tôi lắm N à, chúng tôi vẫn đi chợ Sài Gòn để mua sắm và để cảm nhận. 
 
N thương mến,
Sài Gòn có nhiều chợ, mỗi ngôi chợ đều mang nét riêng đó nhen em, không chỉ đơn thuần là bán thực phẩm hay những loại hàng hoá giống nhau đâu. Ở chợ Xóm Chiếu, em vẫn có thể mua những mẻ tôm tép còn nhảy tanh tách kéo từ sông, mà không siêu thị nào có được. Chợ Bà Hoa thì người Quảng hay người miền Trung nào ở Sài Gòn mà không biết? Món mì Quảng sẽ không thể đúng vị, nếu em không mua được củ nén (hay ném) từ đó. Chợ Dốc trên đường Chu Mạnh Trinh, quận 1, không có nhà lồng chợ, chỉ có những sạp hàng trên phố và trong hẻm, nhưng vẫn là một ngôi chợ lâu đời và chuyên bán các loại thực phẩm để nấu món Bắc. Bánh cuốn nhân thịt nơi đây là số dzách, từ bao năm và giờ vẫn vậy. Để có thể đi được chợ hoa Hồ Thị Kỷ, quận 10, tôi và em sẽ phải đi từ sáng sớm, và tôi tin rằng em sẽ vô cùng thích thú trong không khí tươi mát của hừng đông Sài Gòn, trong hương sắc của hoa từ mọi miền đất nước, nhưng không vì thế mà chợ mất đi cái không khí khẩn trương và sôi động, vốn luôn là đặc trưng của những khu chợ phương Nam. 
 
Thành phố song sinh với Sài Gòn là cả một cái chợ - Chợ Lớn. Chợ Bình Tây rộng 25.000m2 được thương nhân người Hoa, Quách Đàm, xây từ năm 1930, vẫn giữ được vẻ ngoài đồ sộ thật ấn tượng và tới nay vẫn là chợ sỉ của thương lái miệt vườn Nam bộ. Chợ vải Soái Kình Lâm gần đó, dù không còn ở thời kỳ vàng son sầm uất nữa, nhưng những sạp hàng và cách buôn bán không đổi thay, vẫn xứng đáng là điểm nhấn của “phố vải” Chợ Lớn, đặc biệt lắm chứ! Quanh đó còn chợ Kim Biên, chợ Xã Tây, những ngôi chợ với cái tên thật mộc mạc đã in dấu lên lịch sử phát triển đô thị Sài Gòn. 
Có một ngôi chợ mà tôi rất thích ở cái tên gọi lưu truyền của nó, đó là chợ Thái Bình nằm ở trung tâm quận 1. Tương truyền xưa kia đây là khu chợ trời đầu tiên của Sài Gòn họp sáng sớm dưới bóng một cây da xà. Một món hàng đặc biệt chỉ chợ này có, là một loại đèn đất nung đốt bằng dầu dừa hoặc dầu đậu phộng, hình một người đang quì, hai tay chắp lại, trên đầu đội thếp dầu, nên chợ mang tên là “chợ cây da thằng mọi“. Tôi đã từng thấy một cây đèn như vậy và nghe câu chuyện này từ ông già bán đồ cổ trong thương xá Tax. Không hiểu sao, cái tên thật giản dị của khu chợ và cách đặt tên theo kiểu “có gì xài nấy” đó, luôn mang lại cho tôi rất nhiều hình dung về thời khẩn hoang của cha ông, về một vùng đất rừng mênh mông, khoáng đạt mang tên Sài Gòn. Em thấy không N, chợ đâu phải chỉ là nơi để bán mua. 
Và cuối cùng, tôi sẽ dẫn em đi chợ Tân Định, ngôi chợ cổ gắn bó với tôi từ những năm đầu đặt chân tới Sài Gòn. Có lẽ bên cạnh chợ Bến Thành và chợ Bình Tây thì chợ Tân Định là một trong những ngôi chợ còn lưu giữ được mặt tiền từ thời Pháp (1926) khá nguyên vẹn và đẹp. Vào những năm 80,90, chợ Tân Định nổi tiếng là nơi bán nhiều vải đẹp và hiếm, là nơi mà các bà các cô Sài thành thường xuyên lui tới. Ngay cửa hông của chợ, có một hàng bánh đa kê của một bà cụ người Bắc và một hàng cháo sườn luôn nghi ngút khói, khiến cả con nít lẫn người lớn luôn mê mẩn. Nơi đây tôi có biết bao người quen mặt mà chẳng hay tên: chị Hai “thịt bò” luôn để phần cho những miếng thăn ngon nhất, cô em bán rau củ Đà Lạt, chị Ba đồng hương luôn để sẵn “dưa chị muối, phần em đó”. Và không thể quên nhưng nụ cười trìu mến “cám ơn nghe” khi tôi gửi các chị những bao lì xì mỗi năm chợ Tết. Thật là kỳ lạ, khi đi xa, nhớ gì không nhớ, lại da diết nhớ những sáng xách giỏ đi chợ như vậy đó N à. Em có kỷ niệm gì với chợ không? Hay thế hệ tụi em giờ đây chỉ nhặt đồ trong “chợ“ siêu thị, bấm máy, trả tiền, đóng gói rồi xong?  
 
 
N thương mến, 
Như bất kỳ nơi nào trên đất nước hình chữ S này, những ngôi chợ lớn nhỏ ở Sài Gòn - dù có nhà lồng chợ hay không, là chợ có lịch sử lâu đời, kiến trúc cổ kính hay chỉ là chợ chồm hổm- đều là những thực thể sống, không thể thiếu trong đời sống của người thành phố xưa và nay. Cùng với năm tháng, chúng cũng thay đổi theo sự đổi thay của người. Thế hệ này tiếp nối thế hệ khác, chỉ mong sao những giá trị của chợ truyền thống vẫn được người trân trọng và gìn giữ. Cái linh khí của đất, cái hồn của người nằm trong những giản dị mang tên chợ đó em à. Đừng để tới một ngày, phải sang xứ lạ mới biết thế nào là “đi chợ”.
Phải không em, Sài Gòn ?
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 112

Các tin khác