Những cánh diều vuông

Suốt cả cuộc đời cầm cọ của mình, nghệ sĩ Nguyễn Lai đã trung thành với nghệ thuật trừu tượng. Ông chọn canvas hình vuông cho các tác phẩm của mình, vẽ chủ yếu bằng bay và gọi tên dòng tranh của mình là “Trừu tượng vuông”. Với một họa sĩ xuất thân từ nhiếp ảnh gia như ông, có lẽ yếu tố thị giác là một trong những tiêu chí sáng tác quan trọng nhất. Những vệt màu chảy tràn trề, tự do và phóng khoáng trên một khổ toan mang tính giới hạn do người nghệ sĩ tự đặt ra cho mình, vừa giúp ông giải thoát những sáng tạo của mình, nhưng dường như níu giữ ông lại trước một thế giới hữu hình nào đó. Xem tranh Nguyễn Lai, người xem như lạc vào một cõi tiềm thức, xa xăm hư ảo nhưng cũng rất thực. Ông vẽ lên một miền sâu kín của chính mình mà cũng là của kiếp người. Những chiêm nghiệm, những đớn đau, những giấc mơ về sự giải thoát, những câu chuyện thần thoại, những miền cực lạc... tất cả được thể hiện bằng bảng màu mạnh, đôi khi chát chúa và vượt ra khỏi những nguyên tắc thông thường, gợi rất nhiều suy tư cho người thưởng ngoạn.

Sinh thời, họa sĩ Nguyễn Lai nghiên cứu rất sâu về Thiền và đạo Phật, nên những nghiên cứu về Đường - Đạo và Ngộ của tinh thần Phật giáo thấm đẫm trong không gian và thế giới mà ông tạo dựng trong tranh. Có những bức tranh thực sự ám ảnh người đối diện do cách xử lý ánh sáng và tương phản sáng tối của ông. Những tông màu đỏ, hồng, đen, nâu ào ạt cuốn người xem vào miền tâm thức, đôi khi ru ta vào chốn hồng hoang đầy rẫy những hoang mang, tìm kiếm. Những tông xanh xám, chất chứa sự chơi vơi, những vệt màu tạo dựng không gian ngang dọc như những con đường trong một mê cung đi tìm ánh hào quang xa xôi, le lói. Miền ảo vọng và miền tâm thức ứ tràn cùng tiếng thét của sự nín lặng bao phủ lên những bức tranh được vẽ nhanh với bút pháp ào ạt, như muốn buông, muốn rũ, trong cảm xúc rất dày đang bị dồn nén, cần giải tỏa.

Người ta thường nói “tranh là người”, hội họa luôn phản ánh cuộc sống nội tâm của người họa sĩ, góc nhìn và quan điểm của họ về cuộc sống, thiên nhiên, những vấn đề xã hội. Cũng giống như nhiều họa sĩ Việt, hội họa của Nguyễn Lai là sự trăn trở, dằn vặt trên con đường đi tìm bản ngã, tìm câu trả lời cho câu hỏi “tôi là ai”. Câu trả lời lẩn khuất đâu đó trong màu sắc của sự va đập, của bầm dập giữa cái tôi bản ngã với những thách thức khắc nghiệt của cuộc đời mà ông luôn phải đối mặt. Những bôn ba nơi chốn, những trải nghiệm khó chia sẻ, được họa sĩ trút vào tranh qua những tông màu tối, qua thứ ngôn ngữ của hội họa không hình. Dường như chỉ bằng ngôn ngữ ấy, Nguyễn Lai mới cảm thấy “một Tôi với Ta”, một “Đường” trong mịt mờ tiềm thức và ánh sáng của “Ngộ” luôn vẫy gọi, trong một cuộc đối thoại với một đối tượng vô hình nào đó, ảo mà rất thật. Nhưng điều này cũng chỉ là nhận định chủ quan của người xem tranh. Chúng ta sẽ không bao giờ còn được biết điều gì đã diễn ra, vì khi những cánh diều vuông ấy bắt đầu bước vào cuộc đời của chính chúng, thì họa sĩ đã tung cánh phiêu diêu.

 

 

 

 

 

Bức họa cuối cùng của họa sĩ Nguyễn Lai là một bức trừu tượng xanh. Vẫn là một thế giới nhiều ảo vọng với những vệt màu chảy, nhưng dường như ánh sáng đã ở đâu đó, thật gần. Một miền cực lạc hiển hiện đâu đó giữa màu xanh mênh mang. Bức tranh ấy đã hoàn thành hay chưa, giờ đây chúng ta không thể biết, vì chỉ hai ngày sau đó, người vẽ đã ra người thiên cổ. Chỉ biết rằng, trong những ngày cuối cùng, khi đôi mắt ông hầu như đã không còn thấy ánh sáng nữa, thì những nhát bay cuối ông để lại cho đời vẫn mang màu xanh của một miền tâm tưởng lạc quan và tràn trề tình yêu cuộc sống.

Năm 2017, hơn 100 tác phẩm sơn dầu và bộ ảnh “Mặt nạ” gồm 8 tác phẩm của Nguyễn Lai đã lần đầu tiên được trưng bày trong không gian Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh trong cuộc triển lãm cá nhân lần thứ ba, nhưng là lần đầu tiên tại TP. Hồ Chí Minh. Một cuộc triển lãm cá nhân tại Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh là nguyện ước cuối cùng trước khi ông giã từ cõi tạm, đã được gia đình và bạn bè chung tay thực hiện, nhằm tri ân tình yêu trọn đời và niềm đam mê mà họa sĩ Nguyễn Lai đã dành cho nhiếp ảnh và hội họa.

Là một người giản dị trong đời sống thường nhật, Nguyễn Lai luôn mong muốn mọi người “đừng xem trừu tượng là nghệ thuật cao xa, khó hiểu”. Ông mong chúng ta “hãy cảm nhận và vui chơi, như chơi những con diều”, đúng với tinh thần “An nhiên tự tại” của đạo Phật. Nguyễn Lai từng so sánh những bức tranh của mình như những con diều hình vuông, bay lên cao mãi và đưa ông tới với một thế giới mà ông mơ ước, tới với niềm hạnh phúc mà ông mong cho tất cả mọi người. Những cánh diều vuông của một miền đam mê rực rỡ sắc màu như những sợi tơ đời mà Nguyễn Lai đã để lại trước khi phiêu diêu vào miền cực lạc, vẫn mãi tung bay trên bầu trời nghệ thuật.

 

 

 

 

 

 

Họa sĩ, nhiếp ảnh gia Nguyễn Lai sinh năm 1948 và mất ngày 12.1.2016. Đam mê gắn bó với hội họa từ nhỏ nhưng vì lý do gia đình, ông tạm cất giấc mơ cọ, màu và tới với nghệ thuật nhiếp ảnh trong những năm tháng tuổi trẻ và đã gặt hái nhiều thành công với mảng đề tài cư dân Nam bộ qua nhiều cuộc triển lãm ảnh nghệ thuật trong và ngoài nước. Sau 5 năm định cư tại Mỹ, ông trở về quê hương vào năm 2001, lập xưởng vẽ và quay lại với hội họa, bên cạnh hoạt động nhiếp ảnh qua hàng loạt cuộc triển lãm ảnh của Hội Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh. Ông đã tham gia nhiều triển lãm thường niên của Câu lạc bộ Mekong Art và thực hiện một số triển lãm nhóm với các họa sĩ khác. Hai triển lãm cá nhân của ông mang tên “Dòng chảy trừu tượng” (2010) và “Trừu tượng và trừu tượng” (2015) được tổ chức tại Đà Lạt. Những năm cuối đời, họa sĩ Nguyễn Lai rời TP. Hồ Chí Minh về sinh sống tại Đà Lạt và mất tại đây.

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 145