Một di sản hội họa đang mai một

16/11/2017 - Nhà ở

Họa sỹ Tôn Thất Đào (1910-1979) tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, thuộc thế hệ các họa sỹ đầu tiên của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Ông là hiệu trưởng đầu tiên của trường Cao đẳng Nghệ thuật Huế, nay là Đại học Nghệ thuật Huế. Ông đã có nhiều công lao với sự nghiệp đào tạo họa sỹ nơi đây, và được đánh giá là một trong những người có đóng góp lớn trong tiến trình phát triển mỹ thuật ở xứ Huế - miền Trung và nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

 

 

 Tác phẩm sông Hương núi Ngự - một trong những bức tranh quý mà gia đình còn giữ được. Theo đánh giá của các nhà chuyên môn, bức tranh này là một kiệt tác

 

Họa sỹ tiền bối 

Họa sỹ Tôn Thất Đào là dòng dõi chúa Nguyễn Phúc Chu (chúa thứ 6 thời các chúa Nguyễn xứ Đàng Trong, còn gọi là Chúa Quốc, được truy tôn là Hiến Tông Hiếu Minh Hoàng đế). Ông cũng là cháu nội của đại thần Tôn Thất Loan – binh bộ thượng thư kiêm hữu tôn khanh tôn nhơn phủ triều Nguyễn. Sinh thời, đại thần Tôn Thất Loan có phủ đệ ở vùng Phú  Hiệp – Phú Cát ở bên ngoài kinh thành Huế. Nơi này sau và hiện giờ là từ đường dòng họ Tôn Thất và tư gia của cố họa sỹ Tôn Thất Đào. Hiện cơ ngơi này có địa chỉ tại số 53 đường Mạc Đĩnh Chi, phường Phú Cát, thành phố Huế.
Họa sỹ Tôn Thất Đào sáng tác trên nhiều chất liệu: sơn dầu, bột màu, chì màu, thuốc nước trên giấy dó, lụa... và được coi là bậc thầy về chất liệu lụa. Các sáng tác của ông thấm đượm tinh thần dân tộc và màu sắc phương Đông, đặc biệt là nhiều tác phẩm vẽ về xứ Huế; có giá trị cao về cả lịch sử và nghệ thuật. Nhưng rất đáng tiếc, di sản hội họa này đang bị mai một. Nhiều chuyên gia trong nghề đánh giá, nếu không có biện pháp bảo tồn kịp thời, di sản hội họa của ông sẽ biến mất trong một thời gian không lâu nữa.

Tác phẩm hội họa mất mát, thất lạc, hư hỏng
Ghé thăm Tôn Thất từ đường, cảm giác của người thăm là không khỏi ái ngại với những tác phẩm của cố họa sỹ. Họa sỹ Tôn Thất Đào có 4 người con, nhưng không có ai kế nghiệp theo nghề hội họa và con đường nghệ thuật. Vì vậy, những tác phẩm của ông sau khi ông qua đời ít được gia đình quan tâm đúng mức trong việc giữ gìn, bảo tồn. Nhiều tác phẩm mất mát, thất lạc, số còn lại bị xuống cấp – có những bức xuống cấp ở mức độ trầm trọng. Theo lời bà Liên Phương, con dâu trưởng của cố họa sỹ Tôn Thất Đào, thì nhiều tác phẩm bị hư hại, mất mát qua các lần cho mượn triển lãm, lũ lụt. Năm 1997, vì hoàn cảnh khó khăn, gia đình cũng đã bán đi khoảng 10-15 bức. Hiện nay, số tranh còn lại khoảng gần 50 bức, treo lẫn với cả những tranh của học trò ông - trong tổng số hàng trăm bức tranh họa sỹ Tôn Thất Đào để lại sau khi qua đời.
Ngoài ngôi nhà rường cổ là từ đường của dòng họ cùng nằm trong khuôn viên, thì trong hai ngôi nhà gia đình đang sinh sống và thờ tự ông bà Tôn Thất Đào; tranh treo lộn xộn ở khắp mọi nơi, từ gian thờ, nơi tiếp khách, xuống tới chỗ ngủ, bếp... trong điều kiện ẩm thấp, chật chội. Các tác phẩm còn lại cũng không được quản lý, kiểm đếm, không có hồ sơ, không có tên tác phẩm. Bà Liên Phương cũng không nhớ chính xác trong số những tác phẩm đang treo, tác phẩm nào của họa sỹ, tác phẩm nào của học trò ông, chỉ “hình như” ước lệ. Chỉ có thể nhận ra qua chữ ký ở các tác phẩm, nhưng không phải tác phẩm nào cũng còn nguyên vẹn để nhận ra chữ ký. Người am hiểu hội họa thì có thể nhận ra tác phẩm của họa sỹ Tôn Thất Đào qua đề tài, bút pháp và thần thái tác phẩm.
Hiện tại, bà Liên Phương, là người quán xuyến cơ ngơi này cũng chỉ biết giữ tranh ở trạng thái như vậy; cùng với 2 cuốn album ảnh chứa những tác phẩm được chụp lại (do bạn bè và học trò ông làm giúp). Theo kiểm đếm sơ bộ của phóng viên thì số tác phẩm được chụp lại trong album gia đình có chừng 150 bức, và hầu như không có thông tin liên quan đến tác phẩm (như tên tác phẩm, chất liệu, kích thước, năm sáng tác). Biện pháp giữ gìn, bảo tồn duy nhất với số tác phẩm hội họa quý giá còn lại là mỗi năm mang ra phơi nắng một lần để tránh ẩm mốc; còn lại không có gì khác.

 

 

 

 

 

 

 

Một số tác phẩm của họa sỹ Tôn Thất Đào. Một số bức không lưu được thông tin tên tác phẩm, một số có ghi năm sáng tác trên mặt tranh có thể đọc được

 

Hoàn cảnh khó khăn của gia đình và nỗi xót xa cho một di sản
Như trên đã nói, cố họa sỹ Tôn Thất Đào có 4 người con (3 trai, 1 gái), và không ai theo nghề hội họa. Hai người con sống ở nước ngoài, người con út qua đời đã lâu. Người con cả của ông, chồng bà Liên Phương là Tôn Thất Lục - bị tai biến năm 1999 và giờ bại liệt nằm một chỗ. Vợ chồng ông Tôn Thất Lục có hai người con, người con trai đầu (sinh năm 1985) bị khuyết tật; còn người thứ hai (con gái, sinh năm 1990) thì làm tại thư viện trường Đại học Nghệ thuật Huế. Hoàn cảnh kinh tế gia đình vô cùng khó khăn. Bà Liên Phương, ở nhà làm nội trợ, chăm chồng bại liệt và chăm con bị khuyết tật. Nguồn thu chính là tiền cho thuê một gian nhà làm lớp học và quán hàng nhỏ bán cho học sinh ngay trong khuôn viên nhà. Gia đình hiện xếp vào diện nghèo của phường Phú Cát.
Với bà Liên Phương, người đang nắm giữ và quản lý di sản hội họa của cố họa sỹ Tôn Thất Đào, cũng hiểu phần nào giá trị các tác phẩm và vai trò của mình, nhưng lực bất tòng tâm. Cách đây mấy năm, quá xót xa cho số tranh, bà đã phải vay tiền đi làm khung cho một số tranh còn lại (không phải tất cả). Số tiền chỉ vài ba triệu đồng nhưng là nỗ lực lớn của gia đình. 
Trao đổi với phóng viên, bà Liên Phương nói, sẽ giữ số tranh bằng mọi giá, để thờ và tưởng nhớ cố họa sỹ Tôn Thất Đào chứ nhất quyết không bán nữa. Khi được hỏi về vấn đề hợp tác với các cơ quan chức năng để phục chế, bảo tồn; bà tỏ vẻ nghi ngại vì đã từng bị mất cắp và mất mát trong những lần tranh bị mượn triển lãm; và nói rằng: nếu có làm thì thực hiện ngay tại chỗ, và sau đó cũng không chuyển đi đâu cả!
Còn trao đổi với phóng viên, họa sỹ Võ Xuân Huy - giảng viên trường Đại học Nghệ thuật Huế - trầm ngâm và xót xa: Cũng có một vài lần vấn đề bảo tồn tranh của cố họa sỹ Tôn Thất Đào được đặt ra ở trường Đại học Nghệ thuật, Bảo tàng, Hội Văn học - nghệ thuật Huế... nhưng rồi cũng không đi đến đâu. Cũng chưa có một cá nhân hay tổ chức nào đứng ra đảm nhận trách nhiệm về vấn đề này. Oái oăm và xót xa ở chỗ, hiện tại gia đình có một gia tài lớn về điền thổ, và một gia tài lớn từ di sản hội họa (đặt trên cơ sở kinh tế) nhưng lại sống nghèo khổ, túng bấn...
Mọi việc trở nên luẩn quẩn và dường như chưa thấy hướng giải quyết hợp lý, tốt đẹp. Trong khi đó thì di sản hội họa của cố họa sỹ Tôn Thất Đào cứ hư hại, xuống cấp, mai một dần dần. Và thời gian thì cứ trôi...

 

Ngôi nhà phía trước có 3 gian, gian giữa là nơi đặt bàn thờ cố họa sỹ Tôn Thất Đào, gian bên là nơi tiếp khách. Đây cũng là không gian treo tranh nhiều nhất của cố họa sỹ

 

Ngôi nhà rường cổ trong khuôn viên, là từ đường dòng họ Tôn Thất tại Huế

 

Phía trước ngôi nhà rường là một tấm bình phong rất đẹp  Một gian khác được ngăn lại cho thuê làm phòng dạy học

Bài và ảnh Hà Thành

​​​​​Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 111

Các tin khác