Khi cuộc sống nở hoa

 

 

Hoa cho cuộc sống
Hoa được hình thành qua mối quan hệ của cây với nước/ mưa, với ánh sáng/mặt trời, là kết quả của sự chắt lọc những gì tinh túy nhất của thiên nhiên, vì thế luôn được coi như biểu tượng của cái đẹp. Khó có thể hình dung cuộc sống của con người mà không có sự hiện diện của hoa lá. Hoa cũng đi vào các loại hình nghệ thuật của con người - như chủ thể để ngợi ca hay như phương tiện để bày tỏ - một cách thật tự nhiên.
Tại một số quốc gia, hoa đã được coi như một loại hình nghệ thuật riêng biệt. Người Nhật dùng Ikebana để diễn tả cảm xúc của người cắm hoa - cũng được coi là một nghệ sĩ. Ikebana là một loại nghệ thuật cũng có nhiều trường phái như bất kỳ loại hình nghệ thuật nào khác. Điểm chung của các trường phái này là: hoa được dùng như một medium (chất liệu) để diễn tả cảm xúc, nhân sinh quan và thế giới quan của người nghệ sĩ, thông qua bố cục cơ bản như bầu trời (phía trên), con người (vị trí trung tâm) và trái đất (phía dưới).
Trong ngôn ngữ của đời sống hàng ngày người ta cũng hay dùng hoa để diễn đạt cảm xúc hoặc chuyển tải thông điệp, thí dụ như cụm từ tiếng Việt “hoa lá cành“, hoặc “văn hoa“... Các ngôn ngữ khác như tiếng Đức, tiếng Anh cũng có thành ngữ tương tự. Ở thời kỳ lãng mạn châu Âu thế kỷ 18-19, các nhà quý tộc thường tặng hoa cho nhau, dùng ngôn ngữ bí ẩn của hoa để nói hoặc hỏi những điều mà họ không dám diễn tả bằng ngôn ngữ thông thường. Tùy theo văn hóa, phong tục tập quán mỗi quốc gia, ý nghĩa của hoa có nhiều điểm chung và những điểm khác biệt. Ở châu Âu cũng như châu Á, hoa hồng - vốn được coi là giọt máu nhỏ ra khi Chúa bẻ xương sườn của ADam để tạo nên Eva - là biểu tượng tình yêu, đồng thời cũng là biểu tượng của Đức mẹ Maria đồng trinh. Nhưng hoa hồng leo lại được coi là loài hoa của Luzifer, vì tương truyền con quỷ này dùng những cái gai sắc nhọn của loài hồng này làm thang leo lên trời. Hay hoa Poppy đồng nội ở châu Âu có tới gần 100 loại khác nhau, với những tên gọi khác nhau, là loài hoa của lòng quả cảm, sự dũng mãnh, thì ở Việt Nam thường gọi loài hoa này là hoa anh túc hay hoa lệ xuân, và không nhiều người biết về ý nghĩa của nó. Trong các tôn giáo, màu sắc của mỗi loài hoa đều mang ý nghĩa khác nhau. Thí dụ trong Lão giáo, màu hoa vàng luôn là biểu tượng của đời sống tinh thần đẳng cấp cao nhất. Trong Phật giáo: hoa sen hồng biểu hiện sự viên mãn, sự đắc đạo, còn sen trắng là sự tinh khiết, vô nhiễm của tinh thần nhà Phật. Trong Thiên Chúa giáo, hoa bách hợp (lily) là hiện thân của nữ thần Hera, biểu tượng của nữ tính và hôn nhân. Những sắc màu của hoa cũng luôn được con người gắn cho rất nhiều ý nghĩa: Màu vàng tượng trưng cho ánh sáng, cho mặt trời. Màu trắng biểu thị sự tinh khiết, trong trắng. Màu đỏ biểu tượng của niềm đam mê, sự nồng nàn. Màu xanh dương là ước mơ, sự bí ẩn v.v...
Hoa  không thể thiếu trong không gian sống của con người và luôn hiện diện trong hầu hết mọi hình thức của nghệ thuật từ cổ chí kim: hội họa, nhiếp ảnh, điện ảnh, kiến trúc, và văn thơ.

 

 

 

Xem tranh hoa và vẽ tranh hoa như thế nào?
Hoa là nguồn cảm hứng vô tận và đã trở thành đề tài sáng tác truyền thống trong lịch sử hội họa. Từ thế kỷ thứ 16 trở về trước, hoa thường chỉ được thể hiện như chi tiết trang trí trong các tác phẩm hội họa và kiến trúc. Bắt đầu khoảng thế kỷ thứ 16, hoa xuất hiện như chủ thể và đề tài chính trong hội họa Ý. Ở thời Phục hưng, những tác phẩm hội họa về hoa được thể hiện dưới góc nhìn mới mẻ hơn, tiêu biểu là những bức tranh hoa lá bằng màu nước của danh họa Albrecht Dürer. Nổi tiếng ở thế kỷ 17 là những bức họa về hoa hoặc tĩnh vật hoa của các họa sĩ Hà Lan. Tới nay thì đề tài này đã được thể hiện với nhiều phong cách hội họa vô cùng đa dạng: tả thực, trừu tượng, ấn tượng, biểu hiện, siêu thực v.v... Xu hướng được nhiều họa sĩ đi theo ngày nay là thể hiện hoa ở cự ly gần, hoặc đôi khi chỉ là những lát cắt từ phần nào đó của hoa, tùy theo điều đó có thỏa mãn được ý tưởng mà họa sĩ muốn thể hiện hay không. Không ít họa sĩ đã coi hoa là sự lựa chọn duy nhất cho sự nghiệp của mình, nữ họa sĩ Mỹ Giorgia O´Keeffe là thí dụ tiêu biểu.
 Cảm nhận đầu tiên của người xem trước một bức tranh hoa bao giờ cũng là vẻ đẹp bề ngoài, nên người ta thường hay bỏ qua những ý tưởng sâu xa mà người họa sĩ gửi gắm trong những bức vẽ ấy. Đôi khi, những bức họa về hoa thường chỉ được xếp vào dạng tranh trang trí. Chúng ta sống trong một thời đại mà những giá trị nghệ thuật hay bị nghi ngờ. Thấy một vẻ đẹp, một sự hài hòa và dễ chịu, người ta hay có xu hướng ngờ vực: Có giá trị nghệ thuật không? Vậy, cái đẹp, sự hài hòa và sự dễ chịu chẳng phải là điều mà con người luôn khao khát và hướng tới hay sao? Để thấy được và thể hiện được một vẻ đẹp mà ai cũng biết, chẳng phải khó lắm sao? Chúng ta cũng thường hay bình luận theo dạng  “tôi thích“ hoặc “tôi không thích“, dựa trên cảm nhận được chính chúng ta áp đặt về một loài hoa nào đó. Rút cuộc thì nên xem một bức tranh hoa như thế nào?

 

Điều thứ nhất, quan trọng nhất, vẫn là cảm xúc của bạn. Những cảm xúc luôn là câu chuyện đậm tính cá nhân. Không ai có quyền can thiệp vào cảm xúc (hay không cảm xúc) của bạn, khi bạn đứng trước một bức tranh hoa. Những gì bạn cảm nhận đều xuất phát từ tiềm thức của riêng bạn (những trải nghiệm, những ký ức, những kỷ niệm có liên quan...). Chúng sẽ khiến bạn thấy rung cảm hay vô cảm với bức tranh. Điều đó giúp giải thích tại sao bạn “thích” hay “không thích”. Điều quan trọng ở đây là sự “mở lòng” với những khác biệt so với suy nghĩ của bạn, có thể được thể hiện trong bức tranh hoa bạn đang xem. Thoát ra được khỏi những áp đặt, định kiến, bạn sẽ thấy dễ dàng hơn trong cảm nhận. 
Nhưng như vậy có lẽ vẫn chưa đủ. Điều thứ hai là: bạn cần biết phân tích bức tranh, nói theo một nghĩa nào đó là hoàn toàn lý trí. Cũng như những tác phẩm hội họa khác, những bức tranh hoa luôn mang theo 1) không khí, 2) những trải nghiệm cá nhân  của người vẽ, và 3) quan trọng nhất: nội dung mà người họa sĩ muốn thể hiện qua chủ thể hoa. Hiểu được điều này người xem sẽ nhận thấy một vẻ đẹp “khác“, sâu sắc hơn mà bức tranh hoa mang lại cho mình. Đương nhiên, vẻ đẹp của một bông hoa mang màu sắc hội họa, phải khác với vẻ đẹp của một bông hoa của nhiếp ảnh hay  bông hoa trong nghệ thuật cắm hoa nêu trên, phải không? Trong nhiều tác phẩm, hoa không chỉ là hoa, mà còn hơn thế rất nhiều. Đằng sau mỗi bức họa về hoa là một phần của người vẽ. Người ta nói tranh là người và người là tranh cũng còn theo hàm ý đó. Càng xem nhiều bức tranh hoa, bạn sẽ càng có kinh nghiệm cảm nhận hơn, và chắc chắn điều đó sẽ làm cho cuộc sống tinh thần của bạn tinh tế hơn và đẹp hơn. Chỉ cần nhớ, trên đời này, việc gì cũng cần có quá trình, việc gì cùng cần phải học. Kể cả việc cảm nhận hay thoát ra khỏi những định kiến.

 

 

 

Với họa sĩ thì sao? Nhiều người cho rằng vẽ hoa rất dễ, vì cấu trúc không quá phức tạp của nó, ý nghĩa và vẻ đẹp dường như cũng quá rõ ràng. Riêng tôi thì thấy, chính vì thế mà vẽ hoa thật sự là một thách thức. Tìm ra cho mình một con đường mới bao giờ cũng đầy khó khăn và thách thức, nhưng đi trên một con đường cũ hơn - với yêu cầu cao nhất là phải phát hiện ra được cái mới - đó chính là thách thức đích thực khi bạn chọn vẽ hoa.
Để bắt đầu một bức tranh hoa, cho dù đó là loài hoa thân thuộc đến bao nhiêu, người họa sĩ cũng phải hiểu nó tới từng “chân tơ kẽ tóc”, cả dưới góc độ sinh học lẫn những ý nghĩa mang tính biểu trưng: “Chất“ của nó là gì? Mềm mại hay cứng cỏi, gai góc? Cấu trúc của thân, của lá, của đài hoa, của cánh hoa ra sao? Màu sắc của nó biến đổi như thế nào dưới ánh sáng luôn thay đổi? Nở vào mùa nào, tượng trưng cho cái gì? v.v và v.v… Sau khi đã nghiên cứu, đã “ngấm“ - mà quá trình quan sát tìm hiểu này có thể kéo dài từ vài giờ tới hàng chục năm trời - thì điều quan trọng tiếp theo là cảm xúc của họa sĩ, sự thôi thúc dẫn tới giá vẽ, toan và màu. Với riêng tôi thì chỉ cảm xúc thôi, vẫn chưa đủ: tôi phải kể được một câu chuyện nữa! Điều này thường tới thật tự nhiên trong quá trình tìm tòi và chỉ khi có sự thôi thúc tự thân - là khi đã “chín về cảm xúc, dày về nội dung”,  lúc đó tôi mới cầm cọ. Lúc này, bức tranh hoa sắp vẽ không phụ thuộc vào bất kỳ điều gì khác ngoài cảm xúc và những gì đã đi vào tiềm thức của người vẽ. Độ chín trong tư duy về đề tài kết hợp cùng kỹ thuật có được, sẽ tự động giúp người họa sĩ trả lời hàng loạt câu hỏi qua những sắc màu: Mình dùng hoa để nói điều gì, cảm xúc gì? hay: thể hiện vẻ đẹp đó dưới góc độ khác như thế nào? Điều gì là đặc biệt? Và tiếp đó là hàng loạt các câu hỏi liên quan đến việc chọn lựa chất liệu, kỹ thuật, và xử lý màu sắc, ánh sáng ra sao để biểu đạt được điều mình muốn. Vì vậy, bạn đừng ngạc nhiên khi nhiều họa sĩ luôn vẽ một loại hoa, hoặc nhiều bộ tranh hoa cùng một đề tài. Một khi nguồn cảm hứng đến từ hoa còn ào ạt, người họa sĩ còn vẽ. Và cũng không ngạc nhiên khi tranh của tôi luôn có vài dòng tự bạch, nhiều khi là cả một bài viết cảm nhận. Tôi không diễn giải tranh SAU khi vẽ. Những suy nghĩ và ý tưởng luôn là kết quả của quá trình nghiên cứu TRƯỚC khi ngôn ngữ của màu sắc cất tiếng. Nhưng đó cũng chỉ là cách làm việc của riêng tôi. Mỗi họa sĩ chắc chắn có cách tư duy và xử lý riêng với từng đề tài, và với HOA cũng không là ngoại lệ. 
Xin được dùng một câu nói của danh họa Henri Matisse để kết thúc bài viết này: ”Với người họa sĩ thực sự sáng tạo, không gì khó khăn hơn việc vẽ một đóa hồng, bởi trước khi vẽ, đầu tiên anh ta phải quên đi tất cả các đóa hồng đã từng được vẽ”.

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 146