Bí ẩn tháp Chăm

Lượt xem: 3028
5/5/2021 9:00 - Điểm đến
Tác giả: HIỀN PHÙNG

Dải đất miền Trung đầy nắng gió là quê hương của những ngọn tháp Chăm đầy bí ẩn với lối kiến trúc tài hoa nghệ thuật. Hầu như nơi nào có người Chăm sinh sống thì họ đều xây dựng đền tháp để thờ thần. Trong di sản văn hóa người Chăm hiện nay nổi bật nhất là hệ thống đền tháp, điêu khắc, tượng thờ, thành quách…

 
Tháp Bánh Ít, Bình Định
 

 

Tháp Cảnh Tiên, Bình Định
 
Tháp Chăm là công trình kiến trúc tôn giáo của Vương quốc Chăm Pa cổ xưa, mang đặc trưng của kiến trúc Ấn Độ giáo. Tháp thường được xây vị trí thoáng, trên những gò đồi cao nhất nơi vùng đất mà nó ngự trị. Tháp Chăm có chiều cao lớn hơn vài ba lần so với chiều ngang thân tháp, phần ngọn tháp được thu nhỏ dần hoặc giật cấp. Các trang trí kiến trúc, điêu khắc có tính nhịp điệu, tính lặp lại và đồng dạng, đăng đối. Đa phần các tháp có cửa quay ra hướng đông đón dương khí. Các phía còn lại là cửa giả, được bố trí đăng đối với cửa chính. Kỹ thuật xây dựng tháp là sự kết hợp hài hòa, chặt chẽ của công nghệ xây dựng và điêu khắc trang trí. Giữa các viên gạch không thấy xuất hiện mạch vữa, cả tháp là một khối gần như đồng nhất, có tính thẩm mỹ cao. 
Mặt bằng tháp đa số là hình vuông, không gian bên trong hẹp. Trần được cấu tạo vòm cuốn, trong lòng tháp đặt một bệ thờ thần bằng đá. Nghệ thuật chạm khắc, đẽo gọt công phu hình hoa lá, chim muông, vũ nữ, thần thánh thể hiện trên mặt tường ngoài của tháp. Các công trình trong tổng thể một nhóm tháp Chăm thường được bố cục theo một đường trục chạy giữa với hướng chính của các công trình thường mở ở phía đông - hướng của thần thánh, của sự sinh sôi, nảy nở.  
Người Chăm xây tháp bằng gạch nung màu đỏ sẫm lấy từ chất đất sét thông thường. Họ đã nhào nặn nên những viên gạch mang nhiều bí ẩn mà gạch ngày nay không thể có. Viên gạch Chăm khi cầm lên thấy nhẹ, ruột bên trong gạch xốp, có độ dẻo, độ uốn. Trên bề mặt gạch có nhiều lỗ xốp mịn và thô. Trong viên gạch có khi lẫn cả hạt cát và nhiều vỏ trấu, rơm hoặc xác thực vật sau khi cháy để lại trong gạch. Người xưa đã trộn vào đất làm gạch một lượng chất hữu cơ hay cát hợp lý, làm cho gạch xốp, có nhiều lỗ mịn mà các bức tường có độ thấm hút cao. Chất liệu gạch đặc biệt đã làm cho tháp Chăm sau hàng ngàn năm không bị rêu phủ. Màu gạch qua vài trăm năm vẫn tươi rói. Các viên gạch liên kết với nhau rất rắn chắc, bền vững. Người ta đoán rằng xưa kia người Chăm dùng gạch nung sẵn rồi gắn với nhau bằng vữa đất sét, sau đó toàn bộ được nung lại. Các nhà khoa học đã nhận biết được loại vật liệu để kết dính những viên gạch lại với nhau trong kết cấu tường tháp Chăm là loại keo được tinh chế từ một loài thực vật vốn có rất nhiều tại địa phương mà người dân thường gọi là cây dầu rái. Người Chăm quả là bậc thầy của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc gạch, làm nên một loại hình kiến trúc được xếp vào hàng độc nhất vô nhị trên thế giới. 
Bình Định từng là kinh đô của Vương quốc Chăm huy hoàng. Văn hóa Chăm của một thời vàng son rực rỡ còn hiện diện khá rõ nét, nhất là hệ thống tháp cổ với 8 cụm tháp gồm 14 ngôi tháp. Mỗi cụm tháp đều có nét độc đáo riêng, thể hiện trình độ kiến trúc và nghệ thuật Chăm ở từng giai đoạn phát triển khác nhau. Nơi đây nhiều cụm tháp vẫn còn gần như nguyên vẹn, nhiều tháp đã mất hoàn toàn dấu tích, có tháp không còn tìm thấy lối lên. 
Tháp Bánh Ít là một trong những ngôi tháp nổi tiếng nhất trong số các di tích tháp Chăm tại Bình Định với 4 tháp đứng trên đồi cao. Một ngọn tháp chính lớn trông xa giống như chiếc bánh ít, ba ngọn tháp phụ hình dáng thấp và nhỏ bé hơn. Trên đỉnh mỗi tháp đều có tượng thần Siva bằng đá. Mỗi tháp có hình thù kiến trúc riêng biệt và sắc thái khác nhau, từng chi tiết chạm trổ, điêu khắc đều thể hiện nét bí ẩn hấp dẫn. 
 
Tháp Dương Long, Bình Định
 
 
Tháp Bình Lâm và Tháp Đôi, Bình Định
 
Với nghệ thuật điêu khắc chạm trổ điêu luyện, các đường nét thể hiện vừa hoành tráng, lộng lẫy, vừa tinh tế mềm mại, những họa tiết trang trí vừa sống động chân thực, vừa huyền ảo kỳ bí, tháp Dương Long được đánh giá là một trong những tháp Chăm đẹp nhất miền Trung, với đặc trưng độc đáo là có kích thước lớn và kiểu kiến trúc uy nghi. Tháp được xây dựng vào cuối thế kỷ 12, thời kỳ phát triển rực rỡ của văn hóa nghệ thuật Chăm Pa. Dương Long là cả một quần thể ba ngọn tháp nằm gần nhau, dóng thẳng hàng theo trục bắc - nam. Lớn hơn cả và giữ vị trí trung tâm là tháp Giữa với cấu trúc tháp giống như hai tháp Bắc và Nam nhưng có kích thước lớn, cao vượt hẳn lên. Tháp Bắc và tháp Nam tạo thành thế đối xứng xuyên qua tháp chính.
Tháp Đôi được xếp vào một trong những tháp đẹp “độc nhất vô nhị” của nghệ thuật kiến trúc Chăm. Di tích hiện còn lại là hai ngọn tháp không cao lắm nằm cạnh nhau theo trục bắc - nam. Tháp Bắc cao chừng 16m, tháp Nam thấp và nhỏ hơn một chút. Phía bắc khu tháp có một triền núi chạy xuống, phía sông có một nhánh sông chảy ngang. Giữa cảnh sơn thủy hữu tình hai tháp đứng sóng đôi trông thật duyên dáng và thơ mộng. 
Tháp Cánh Tiên thờ Nữ thần Y A Na, mang phong cách kiến trúc điển hình các ngôi tháp ở Bình Định với bề mặt vuông, nhiều tầng. Kết cấu tháp gồm tiền sảnh và điện thờ, được tạo dáng thanh thoát nhưng trang nghiêm. Tháp có 4 tầng thu nhỏ về phía trên, tầng nào cũng có 4 tháp góc trang trí, mỗi góc lại có những tầng nhỏ, tạo dáng như cánh chim đang bay.
Tháp Thủ Thiện được xây cất trên một vùng đất tương đối thấp, trên bờ nam sông Côn. Đế tháp cao, hơi thóp ở phần giữa, tạo dáng choãi rộng ở phía nền nâng toàn bộ thân tháp. Thân tháp là khối trụ vuông, cửa chính mở về phía đông. Vòm cửa đã bị sập nhưng có thể hình dung được nhờ cấu trúc ba cửa giả vẫn còn tương đối nguyên vẹn với chòm nhọn hình mũi lao xếp thành nhiều lớp. Phần trên mỗi cửa được tạo dáng thành các ô giống như khám thờ. Tháp có quy mô nhỏ nhưng lại là công trình kiến trúc có kiểu dáng và mang đầy đủ nhất những yếu tố đặc trưng cho phong cách kiến trúc tháp ở Bình Định. 
Tháp Bình Lâm cũng là một ngôi tháp đặc biệt ở Bình Định, vì khác với các tháp thường nằm trên đồi thì Bình Lâm nằm ngay giữa đồng bằng như hòa mình vào thiên nhiên và khu dân cư bao quanh. Tháp có bình đồ vuông, mỗi cạnh khoảng 10m, cao khoảng 20m chia làm 3 tầng, trang trí hoa văn tinh tế, kiến trúc hài hòa với những đường nét vừa tinh tú, vừa khỏe khoắn. 
Tháp Phú Lốc được xây dựng trên một đỉnh đồi cao, bật lên giữa vùng đồng bằng như một ngọn hải đăng khổng lồ. Tháp có vẻ đẹp ngạo nghễ nhưng đượm buồn, đứng từ chân tháp có thể bao quát toàn bộ cảnh trí kỳ vĩ xung quanh. 


  

Tháp Ponagar, Nha Trang, Khánh Hòa
 
  
Tháp Nhạn, Phú Yên
 

 

Tháp Thủ Thiện, Tháp Phú Lốc, Bình Định
 
Thánh địa Mỹ Sơn
 
Thánh địa Mỹ Sơn
 
Tháp Poshanư được xếp vào công trình cổ nhất, chứa nhiều tinh hoa kiến trúc của người Chăm được xây dựng từ thế kỷ thứ 9. Khi mới xây, tháp này được coi là công trình vĩ đại và là biểu tượng của Vương quốc Chăm thời đó. Đến nay, Poshanư vẫn còn giữ lại khá nguyên vẹn những kiến trúc tinh hoa mà người Chăm cổ để lại.
Nhắc đến các tòa tháp Chăm ở Việt Nam không thể không nhắc đến tháp Bà Ponagar (Nha Trang), tháp Po Klong Garai (Ninh Thuận), tháp Nhạn (Phú Yên), Thánh địa Mỹ Sơn (Quảng Nam).
Tháp Po Nagar tọa lạc trên một quả đồi nhỏ bên bờ sông Cái hiền hòa, với hình dáng và kiến trúc đặc sắc nên tháp rất nổi bật. Tổng thể kiến trúc của Po Nagar gồm 3 tầng, đi từ dưới lên trên. Ở tầng thấp, ngang mặt đất bằng là tháp Cổng, nay không còn nữa. Từ đấy có những bậc thang bằng đá dẫn lên tầng giữa còn gọi là Mandapa dành cho khách hành hương nghỉ ngơi, chuẩn bị lễ vật. Tầng trên cùng là nơi các ngọn tháp tọa lạc.
Thánh địa Mỹ Sơn là một quần thể kiến trúc gồm hơn 70 ngôi đền tháp mang nhiều phong cách kiến trúc điêu khắc tiêu biểu cho từng giai đoạn lịch sử của Vương quốc Chăm. Khu vực này nằm trong một thung lũng, bao quanh là đồi núi trùng điệp. Đây từng là nơi tổ chức cúng tế cũng như là khu vực lăng mộ các vua quan, hoàng thân quốc thích của những vương triều Chăm Pa. Điểm nổi bật nhất bên trong khu thánh địa là các cụm tháp với mỗi cụm đều có đền thờ chính ở giữa và nhiều tháp phụ nhỏ bao bọc xung quanh, mỗi đền thờ lại thờ một bộ linga hoặc là hình tượng của Siva - vị thần bảo bộ của các vị vua Chăm Pa xưa. 
Tháp Po Klong Garai tọa lạc trên đồi Trầu của thành phố Phan Rang. Đây là cụm tháp Chăm hùng vỹ và đẹp nhất còn lại ở Ninh Thuận. Tháp được xây dựng để thờ vị vua Po Klong Garai, người có nhiều công lao trong thời trị vì Chăm Pa. Quần thể tháp khi xây dựng có 5 tháp, nhưng hiện còn 3 là tháp Cổng, tháp Lửa và tháp Chính. Tháp Chính gồm 4 tầng, tầng trên nhỏ hơn tầng dưới, tận cùng bằng một linga đá. Trên các mặt tháp có nhiều tượng thờ như tượng Po Klong Garai, tượng thần Siva và các vị hộ pháp. Phong cách nghệ thuật Chăm và Khmer thể hiện trên những hình vòm, hình chóp nhọn hay các chi tiết gốm, đá khiến cho công trình này trở nên khác biệt với tất cả những quần thể tháp khác.
Tháp Nhạn nằm trên đỉnh núi Nhạn và là hình ảnh tiêu biểu của du lịch tỉnh Phú Yên. Kiến trúc của tháp gồm ba phần mà theo quan niệm của người Chăm tượng trưng cho trần tục, tâm linh và thần linh. Trải qua biến động và thời gian, tháp bị hư hại khá nhiều. Tuy nhiên, những hoa văn trên tháp vẫn còn sắc nét, thể hiện trình độ kiến trúc điêu luyện của người xưa.
Một nét đặc sắc trong lĩnh vực văn hóa phi vật thể của đồng bào dân tộc Chăm chính là lễ hội, điển hình là lễ hội Katê vào đầu tháng 7 theo lịch của người Chăm. Lễ hội mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên, ông bà, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cầu mong cho sự hòa hợp lứa đôi, sự sinh sôi nảy nở của con người và vạn vật. 
Lễ hội Katê là bức tranh phác họa đời sống sinh hoạt cộng đồng hội tụ những giá trị tinh hoa văn hóa của dân tộc Chăm. Lễ hội cuốn hút tất cả mọi thành viên trong thôn làng ở mọi cấp độ, mọi lứa tuổi. Các thiếu nữ Chăm biểu diễn điêu luyện từng động tác, từng phách, từng nhịp, cách trở, gập quạt, cách uốn, nhún, lượn, xoay… tạo nên sự uyển chuyển, duyên dáng, nhịp nhàng. Các màn múa quạt tập thể cứ thế làm say lòng người. Lễ múa mừng trong lễ hội Katê với điệu múa của các thiếu nữ Chăm hòa nhịp trong tiếng đàn Kanhi, tiếng trống Baranưng, tiếng trống Ghi-năng và tiếng kèn Saranai làm vui nhộn cả một vùng.
Những lễ hội Chăm cùng những ngọn tháp rêu phong, cổ kính luôn có sức hút đặc biệt bởi sự bí ẩn cũng như vẻ đẹp lạ lùng. Trải bao dâu bể, tháp Chăm vẫn kiêu hãnh và bền bỉ tồn tại cùng thời gian và lịch sử, là minh chứng về tài năng vĩ đại và kỳ diệu của con người.
 
 
Tháp Po Klong Garai, Phan Rang, Ninh Thuận
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 180

Các tin khác