Trời khiến tôi sống ở Đà Lạt, rồi lại khiến em quen tôi. Tôi đày đọa em, còn Đà Lạt “đày đọa” tôi. Bảo “đày đọa” là cố tình làm quá lên cho sang, chứ mọi thứ thanh tịnh như các cửa chùa em hay đến vãn cảnh. Và những mạch đường ở đây là thứ dễ ghét lắm. Cởi bỏ cái chảnh chẹ, kiêu kỳ và đài các “Sài Thành” kia ra ta sẽ đưa em “sống” thật với Đà Lạt, lạc vào chiều sâu nhất của xứ sở, như thời anh cuốc bộ đi giao hình chụp dạo cho du khách và như cô bác sinh đời sống kiếp với phố núi này.
Này nhé, em cứ mặc áo dài, vô tư với quần bò, thậm chí váy. Từ bến xe Tùng Nghĩa, thay vì đi vòng qua đường Tăng Bạt Hổ, Trương Công Định để xuống trục đường thấp nhất khu trung tâm phố núi là Phan Đình Phùng dưới kia cứ kẹp nách khách sạn Quang Vinh mà xuống. Từ đường này-đầu dốc-nhìn xuống đường kia-mà như nhìn vực sâu. Tôi mà xuống tới điểm cuối trước em ở trên đỉnh gọi ngược lên không nghe được đâu. Vực sâu thì có con đường “bắt” lên, nối với đồi. Cái con đường đi tắt với bảy mươi bậc tam cấp và đá cứ rêu phong bởi bóng đổ quanh năm của các tòa nhà ấy ở đây thiên hạ đặt tên là “Dốc Sông Lô”. Chịu thở một chút mà cái vèo là xuống ngay chỗ có rạp xinê Giải Phóng xưa. “Dốc Sông Lô” nổi tiếng vì từ một đồi cao xuống thấp nhanh, vì mệt nhừ bởi leo dốc và thở, chứ không phải vì cái khách sạn Sông Lô dĩ vãng bình dân nhất phố núi một thời ở ngay cuối dốc. Nhưng ở vị trí khách sạn Cẩm Đô của con đường thấp nhất đó một cung đường đi tắt, với vô số bậc tam cấp phải bước ngược lên người Đà Lạt gọi là “Dốc Nhà Làng”. Vào buổi Đà Lạt mới lập, người Việt vào theo mong muốn của người Pháp cần nhân công kiến tạo đô thị, rồi tiếp nữa theo nhu cầu của vua Bảo Đại lên để lập “Hoàng triều Cương thổ”, khiến sinh ra cái đình làng trên đồi để cúng kính đất mới. “Dốc Nhà Làng” là lối đi nhanh nhất để lên Nhà (chung) của làng kia. Ngay sát hông KS Mimosa, muốn lên đường Nguyễn Văn Trỗi bên trên thay vì vòng qua con đường trước mặt chùa Linh Sơn, hay chạy hết đường Phan Đình Phùng đến bùng binh Duy Tân vòng lại Ba Tháng Hai để vào được trung tâm phố là khu Hòa Bình, thì chịu khó bước theo tam cấp mà lên cho nhanh. Ngay đường Nguyễn Văn Trỗi, muốn lên Lữ quán Thanh Niên ở ngọn đồi cao trên nữa thuộc đường Lý Tự Trọng, cứ bước bốn lần đường tam cấp như thế, lên đến Nhà thờ Tin Lành, rồi bước tiếp. Dân gian cứ gọi “Dốc Tin Lành” như một định vị dễ nhớ. Ở con đường dưới trũng thấp khác, xưa khi chưa thành phố phường thì hẳn chính hiệu một dải thung lũng, đường Hai Bà Trưng, con đường đi tắt bước lên con đường nằm trên ngọn đồi cao hơn là đường Phạm Ngọc Thạch đấy được gọi là “Dốc Nhà Thương”. Đơn giản vì ngay trên đỉnh của con đường buộc phải đi bộ này là bệnh viện Đa khoa của phố núi. Dân quanh đấy có thể cõng người bệnh lên thẳng nhà thương, thay vì chờ 115.
Từ hạ lưu hồ Xuân Hương ở khu vực ấp Ánh Sáng của dân Huế di cư muốn lên con đường nằm trên sườn đồi là Nguyễn Chí Thanh cũng phải đếm từng bước bộ qua “Dốc Ánh Sáng”. Con dốc ngang qua cái đình Ánh Sáng của người Việt. Cách đó không xa, một con dốc khác nối trên đồi với dưới đồi đổ thẳng hướng cầu Bá hộ Chúc bắc qua suối Cam Ly. Từ Mai Hoa Thôn ở đồi bên này có con đường sau chùa Linh Sơn muốn sang ngọn đồi bên kia có đường An Dương Vương cũng có vài ba con đường đi tắt như vậy. Mà từ Dinh Tỉnh trưởng trên ngọn đồi cao nhất nằm ngay giữa thành phố xuống trung tâm Hòa Bình cũng phải lê thê uốn lượn qua hàng trăm bậc tam cấp men theo sườn đồi như vậy. Phía sau chợ Đà Lạt, muốn lên đường Phan Bội Châu phải bước qua hai lần bậc tam cấp. Để rồi từ Phan Bội Châu, muốn lên tiếp khu vực Dinh Tỉnh trưởng cũng phải làm đường có bậc để leo lên. Chẳng đâu khuất lấp, từ bùng binh có tượng đài Phụ nữ ngay trước chợ Đà Lạt, muốn lên cung đường bên trên vắn gọn nhất, thay vì đi xe vòng vo, cũng bước lên dãy cầu thang rộng rinh. Thở chưa xong, vừa qua lề đường phía bên kia đã gặp bậc tam cấp. Qua tiếp lòng đường bên kia nữa lại giáp mặt với bậc tam cấp khác thì mới thông qua đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa được. Từ khúc cua của Hồ Tùng Mậu muốn gặp ngay hồ Xuân Hương ở vị trí cầu Ông Đạo cứ chỗ có lối tam cấp kia mà bước. Từ Hai Bà Trưng muốn gặp ngay nhà thờ Domaine de Marie cũng rảo qua một đường tắt nhiều bậc đá như vậy. Quanh khu vực Nhà Chung, từ vòng cung thung lũng đó lên nhà thờ Con Gà những con đường bước bộ dày như mạng nhện.
Tiêu biểu nhất cho sự đếm bước leo đồi là cái “Dốc Nhà Bò” để lên trục đường nằm trên khu C5 kế Dinh III Bảo Đại từng ở. Từ trên vị trí cao nhất nhìn xuống đáy của thung lũng những tưởng không thể nào xuống đó được. Ấy vậy mà con người có thể xoay sở, quẫy đạp tạo ra cho được một lối đi xuống đấy nhanh nhất. Chịu leo dốc mất năm phút, so với cả giờ để đi hết đường Đào Duy Từ vòng qua Lê Hồng Phong, vòng tiếp Triệu Việt Vương, vòng thêm đường C5, em chọn phương án nào (!?). Trại nuôi bò của ông Tây Lafairo xa xưa nay nổi tiếng với con dốc dài hiểm trở và nhiều bậc tam cấp nhất Đà Lạt… Có những con đường đi tắt xuống lên như thế có nhiều chiếu nghỉ. Dừng lại nghỉ cho đỡ mệt, thở chút, rồi leo bước tiếp.
Vị trí nào, khu vực nào, hướng phố nào, trong lòng đô thị Đà Lạt, cũng xuất hiện những con đường tam cấp nối trên với dưới, vực sâu với đồi cao, đồi này với đồi kia. Đó là những “cầu thang” của phố lạnh. Đâu ở không gian chung, ngay chính trong khuôn viên các ngôi nhà cũng phải tạo ra những con đường đi tắt, những cầu thang đi lại như vậy. Cứ rảo bước trên con đường Thánh Mẫu, từ lòng đường nhìn lên, mặt phố cứ như chiếc bao lơn trải dài nhìn xuống thung lũng. Từng “cầu thang” lên xuống đồi kia như phím của những cây dương cầm.
Thành phố ra đời trong rừng, toàn núi và đồi. Đường men theo đồi, nương theo núi, đường này chồng lên đường kia, lắp ghép như những đường đồng mức trong một khối thể địa chất. Nhà cửa ở một khái quát nào đó như thả trên núi, đậu trên đồi, giăng ra sườn vách, rải xuống thung sâu. Nhưng lịch sử gần 128 năm vẫn chưa xuất hiện một chiếc cầu treo nào phải nối ngọn núi này sang ngọn núi kia, đồi này qua đồi nọ. Vậy thì những con đường đi tắt là một giải pháp kết nối, một sự sáng tạo thuận theo tự nhiên. Chả có quy hoạch nào mách bảo việc tạo ra những con đường với từng bậc đá thong thả như vậy cả. Cũng chả có kiến trúc sư nào vẽ ra nó cả. Người Pháp đẻ ra lối quy hoạch và tổ chức đô thị theo mô hình bàn cờ, áp đặt xuống Paris cho tới khắp các thuộc địa của Pháp trên thế giới, kể cả với Sài Gòn thì với Đà Lạt cũng để cho ngoại lệ, không thể xài đến tư duy đô thị đó, thuận theo sự thông thái của thiên nhiên. Những đường phố chính cứ lòng vòng vậy, nương theo đồi núi, tự nhiên dẫn dắt. Những “tiểu” mạch giao thông trong lòng đô thị cư dân tính, xoay sở. Cư dân Đà Lạt trong cái khó ló cái tinh túy: làm cầu thang thả ra đồi núi. Bá tánh Đà Lạt tự xoay sở để thích ứng với sinh hoạt, cho tồn tại của mình. Bây giờ xe máy tràn lan, chạy đường vòng có tốn xăng cũng cứ chạy. Nhưng ai ưa cuốc bộ thì cứ tiếp. Độ 25 năm trước, dân Đà Lạt phổ biến đi bộ, mà đi bộ không chọn những con đường tắt như thế thì làm sao. Ngày đó, phương tiện di chuyển của cư dân trên phố nếu không cuốc bộ thì chỉ có xe lam và xe ngựa. Bao giờ cũng vậy, vào những buổi sớm giá lạnh, vừa lê bước trên từng bậc tam cấp, vừa nhả hơi khói ra miệng để thở, thì đúng chỉ “hình ảnh” Đà Lạt rồi.
Đó là đặc trưng thân thương của Đà Lạt. Em ạ, đó là cái “gen” đô thị sinh ra từ núi đồi. Đó là giai điệu phố núi. Đó là hơi thở phố núi. Đó là những mạch máu lặng lẽ của Đà Lạt. Là cái duyên, cái hồn, cái thi vị, cái khổ ải, cái thách đố, sự khốn nạn, nhưng cũng là cái vui riêng của Đà Lạt. Phụ nữ Đà Lạt một thời nổi tiếng với đôi má hồng cùng đôi mông “hơi thoáng” cũng bởi thế. Quá tuyệt khi người Đà Lạt bước thấp bước cao, vừa leo vừa thở, vừa cười vừa nhăn, vừa thong thả vừa thu ngắn đường đi… Cứ thế, chầm chậm mà bước. Thành phố này vì thế được gọi “thành phố thong thả”, sống chậm. Sống chậm đang là ao ước của bất cứ ý tưởng đô thị chất lượng cao nào ngày nay trên thế giới. Ở đây người ta đi không vội, ăn không nhanh. Nhiều lý lẽ để Đà Lạt bây giờ vẫn là thành phố duy nhất ở Việt Nam không xài đến đèn xanh đèn đỏ. Chính yếu tố núi non, đồi dốc, cao thấp, ẩn hiện, lượn lờ, “Địa đô thị” và “Địa thị dân” đưa đến những nét riêng tự nhiên đó. Cứ như thế nhưng mà “là mình”. Đà Lạt mà giống Sài Gòn thì chẳng xuất hiện những câu nhạc “Người đi hành hương về đồi núi xa” bao giờ. Em không thích kiến tạo Đà Lạt theo lề thói bạt đồi bạt núi, kéo mọi con đường xuống thấp, mọi căn nhà thành dãy, thành lớp, thẳng tắp sau trước như đô thị hạ nguồn Dà Dờng (sông Sài Gòn-người dưới đó gọi) vốn đang như cơn lũ quét qua… là em giống như bất kỳ kiến trúc sư giỏi và chân thành nào trên đất nước này khi góp ý cho tương lai Đà Lạt rồi.
Thời gian tôi đến xứ này đủ để cho một cánh rừng thông trồng lên bước vào cái kỳ tỉa cây làm củi. Mặt tôi nhàu như chim mắc mưa khi người ta mở đại lộ vô Đà Lạt, kéo cho núi thấp xuống, san cho phẳng những cung đường cheo leo cong queo kia bằng nhau để “phân lô”. Giày tôi nhàu như tôi biết ấp, phố nào có nhà gái đẹp. Mắt tôi long lanh khi tôi biết chiều nay có báo trả nhuận bút để leo dốc uống cà phê pha mù sương. Một gã lang thang, ly hương, không đủ bạc vàng để mở khách sạn nhìn xuống rừng thông sau Dinh II, nhìn sang Đồi Cù… thì em cũng cho ta nhớ những nếp phố, mạch đường bé bỏng mà hàng ngày ta “trao đổi chất” với nó nhỉ. Ta sẽ đãi em “bữa tiệc” cầu thang. Lên đây đi, theo anh, em tha hồ... thở với dốc. Nên em có trở lại nhà anh, hay đến bất kỳ nhà ai ở thành phố cao nguyên này, nếu có leo dốc hãy cố thích nghi, coi như chuyện bình thường, em nhé. Bước hoài em sẽ thích. Leo hoài em sẽ ghiền. Nhưng nếu bỗng một ngày có ý định định cư nơi này thì đừng vì những bậc tam cấp kia nhé, chẳng lẽ… ta… không hấp dẫn hơn sao (!).
Thành phố này vì thế được gọi “thành phố thong thả”, sống chậm. Sống chậm đang là ao ước của bất cứ ý tưởng đô thị chất lượng cao nào ngày nay trên thế giới. Ở đây người ta đi không vội, ăn không nhanh. Nhiều lý lẽ để Đà Lạt bây giờ vẫn là thành phố duy nhất ở Việt Nam không xài đến đèn xanh đèn đỏ
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 177