Cuối năm ngồi nhớ một ngôi nhà

15/2/2021 - Điểm đến
Tác giả: Bài PHẠM XUÂN VINH ảnh VŨ ANH DŨNG

Trong tâm thức người Việt căn nhà có một vị trí hết sức quan trọng. Nhà không chỉ là nơi trú ngụ, che mưa che nắng, nhà còn là nơi mang vác, ấp ôm kỷ niệm của đời người. Mỗi đời người có thể trải qua nhiều căn nhà, nhưng có lẽ căn nhà xưa, căn nhà của tuổi thơ nơi ta đã từng trải qua những năm tháng đầm ấm bên cha mẹ và những người thân yêu là căn nhà đẹp nhất, căn nhà của ký ức, hoài niệm để mỗi khi đường đời mệt mỏi ta lại muốn tìm về, ngả vào lòng mẹ, nức nở: “Mẹ ơi! Thế giới mênh mông, mênh mông không bằng nhà mình!...”.

 
 
Nhắm mắt lại, tôi vẫn hình dung rõ mồn một căn nhà xưa cũ, căn nhà đầu tiên mà bố mẹ tôi đã mua được khi vào Nam sống. Nơi đây, anh em tôi sinh ra, lớn lên trong sự thương yêu và nỗi nhọc nhằn, vất vả của bố mẹ, nơi gói ghém, giữ gìn biết bao nhiêu kỷ niệm vui buồn của thời thơ ấu. Chẳng bao giờ tôi quên được lời ru bên tiếng võng đưa kẽo kẹt của mẹ, tiếng học bài ê a của đám trẻ nhỏ buổi tối, tiếng chuông nhà thờ, chuông chùa thong thả mỗi sớm chiều. Ở đó, dù khó nghèo, nhưng tôi đã có một thời tuổi thơ êm ả, thanh bình, sống những tháng ngày hồn nhiên, vô tư. Ở đó, có cánh đồng khô rơm rạ sau nhà, nơi bọn trẻ chúng tôi thường thả diều, bắt dế, đá banh, đá bóng những ngày hè hay lội ruộng câu cá, bắt cua vào mùa mưa. Và ở đó có cả những niềm rung động đầu đời của một thằng con trai mới lớn.
Căn nhà nhỏ thôi, chỉ khoảng vài chục mét vuông. Nhà xây bằng “gạch lốc”, hồi đó đa phần nhà xây nào cũng làm bằng loại gạch này. Một loại gạch được sản xuất bằng cách đổ hồ ướt (gồm xi măng trộn với cát và nước) vào trong một cái khuôn, đến khi hồ khô người ta gỡ khuôn ra là thành viên gạch lốc. Loại gạch lốc này mềm, dễ bể, dễ vỡ, khả năng chịu lực kém hơn gạch thẻ, gạch ống được làm bằng đất nung nhiều. Bây giờ, đã hơn nửa thế kỷ trôi qua, thỉnh thoảng trên đường đi tình cờ gặp những ngôi nhà cũ kỹ, tường vôi loang lổ, mái tôn rỉ sét là ký ức trong tôi lại trở về bồi hồi, xúc động như được trở về mái nhà xưa vậy.
Ngày đó, vì thương gia đình tôi đông anh em mà phải ở trong căn nhà quá nhỏ, chật hẹp, nên bác Năm chủ đất, (tôi gọi vậy để phân biệt với mấy bác Năm khác ở quanh đấy, vì người miền Nam không gọi tên mà gọi theo thứ trong gia đình), trước khi bán mảnh đất bên cạnh nhà tôi đề về quê sinh sống đã cắt bớt lại và tặng cho mẹ tôi một thẻo đất nhỏ ngang 2m chạy dọc theo hết chiều dài nhà, mặc dù người mua đất cứ nằn nì bác bán hết cả phần đất đó cho họ. Đấy là món quà hết sức quý giá của tình làng, nghĩa xóm mà cho đến bây giờ đã nhiều năm không còn ở đó nữa chúng tôi vẫn nhớ mãi đến bác với lòng biết ơn sâu đậm. Cái tình người, tình hàng xóm láng giềng ngày ấy sao mà đẹp thế! Thời “tấc đất tấc vàng” bây giờ, chắc chẳng ai hình dung ra được hàng xóm có thể cho nhau vài chục mét vuông đất. Cái thẻo đất dọc theo nhà đấy, phía trước được bố mẹ tôi làm thành khoảng sân nhỏ, còn phía sau một phần che chắn làm bếp, một phần làm chỗ tắm giặt và nhà vệ sinh. Nhờ vậy mà không gian sinh hoạt của gia đình tôi đã trở nên thoáng đãng, dễ thở hơn rất nhiều.
Những năm bao cấp, đời sống khó khăn, bố bươn chải làm hết nghề này đến nghề nọ, từ việc đi khai hoang rừng làm nương rẫy, đến mua bán đồ gỗ cũ, đồ điện, quạt máy, đồng hồ… để mưu sinh cho gia đình. Buổi tối rảnh rỗi bố lại kiểm tra bài vở, dạy dỗ anh em tôi học. Nhờ vậy, anh em tôi đứa nào học hành cũng khá.
 Bố vui tính, rộng rãi và phóng khoáng, nhưng rất nghiêm khắc. Lúc nhỏ, anh em tôi chơi đùa, nghịch ngợm trong xóm mà để có người nào đến “mắng vốn”, là sẽ “ăn” ngay mấy cây roi mây quắn đít. Ông nói, đã đi chơi mà để phiền hàng xóm thì không thể chấp nhận được. Có lẽ đây là một trong những lý do khiến mọi người quý mến bố mẹ tôi vì không bao giờ bênh con để làm mất lòng hàng xóm láng giềng.
 
 
Nhà ông bà nội tôi ở ngay đầu xóm, cách nhà tôi đúng một căn. Mỗi khi anh em tôi phá phách hay làm điều gì không nên, không phải, ông chỉ mặt mắng ngay, rồi ông đến mách bố tôi: “Mày dạy con thế à!” Bố tôi chỉ biết cúi đầu nhận lỗi: “Dạ, ông để con dạy lại chúng”. Thế là “thôi rồi Lượm ơi”, đứa phạm lỗi sẽ bị một trận đòn nên thân. Có lẽ nhờ sống trong cả “2 tầng áp bức” như vậy mà sau này lớn lên anh em chúng tôi dù không giàu có, khá giả gì nhưng sống ngay ngắn, tử tế; chẳng đứa nào dám làm điều gì bậy bạ, sai trái ảnh hưởng đến nề nếp gia đình.
Bây giờ, bố đã qua cái tuổi “thất thập cổ lai hy” từ rất lâu, còn tôi cũng vào lứa U60. Biết con mình thèm những món ăn ngày xưa, nên thỉnh thoảng nấu món gì ngon, bố lại gọi điện thoại:
- “Mày đang ở đâu, làm gì đấy?”
Lúc nào điện thoại cho tôi bố cũng bắt đầu bằng câu ấy. Bố sợ thằng con đang đi xe máy trên đường nghe điện thoại không an toàn.
- “Con đang trên đường đi làm (hoặc đang ở cơ quan)”.
- “Hôm nay, đi chợ thấy cá linh tươi, bố mua một ký kho cho mày, chiều đi làm về ngang nhà bố ghé lấy về ăn”.
Mẹ mất đã 30 năm. Vì vậy, một mình bố phải đóng cả hai vai để nuôi dạy 9 đứa con. Ngoài việc lèo lái gia đình, bố còn kiêm luôn cả vai chợ búa, bếp núc thay cho mẹ. Bố nấu ăn phải nói là trên cả tuyệt vời! Đến nay, anh em tôi tất cả đều đã có gia đình riêng, nhưng vẫn thèm những món bố nấu. Thỉnh thoảng có đứa (dù đã có vợ nấu ăn) vẫn chạy về nói bố nấu cho món này, món nọ. Những đứa bạn tôi thuở còn hàn vi, đã từng ăn dầm nằm dề nhà tôi, giờ đã là ông này, ông nọ cũng phải công nhận “Ông già nấu ăn là số một, nhất là mấy món Bắc, tiệm cơm Bà Cả Đọi ở Sài Gòn cũng không bằng!”.
Buổi chiều ghé nhà bố lấy nồi cá kho đem về. Bữa cơm chiều, vợ và con gái cứ suýt xoa khen: “Ông nội kho cá ngon quá!”.  Đúng là “nước mắt chảy xuôi”! Bố đã ở vào cái tuổi phất phơ lau trắng mà vẫn chăm chút từ miếng ăn cho thằng con già đầu. Còn thằng con, đầu cũng bắt đầu lấm tấm bạc mà xét ra, vẫn chưa làm được điều gì cho bố. Nghĩ vậy, chợt nghe con cá linh trong miệng bỗng có vị đăng đắng. Miếng cơm nuốt vào bỗng nghe nghèn nghẹn trong cổ!
 
 
Quá nửa đời lang thang, phiêu bạt, vật vã, nhọc nhằn với cuộc mưu sinh tôi mới nhận ra rằng, hạnh phúc đôi khi chỉ đơn giản là những ngày cuối năm được trở về căn nhà xưa, đêm giao thừa thắp cho mẹ và ông bà một nén nhang thơm tưởng nhớ rồi lặng yên ngồi nghe yêu thương ngày cũ trở về.
Ngày cuối năm, người ta í ới rủ nhau, lũ lượt về quê ăn tết, nhìn những xóm trọ ngày thường tấp nập, giờ vắng tanh, nhà nào cũng “cửa đóng then cài”, lòng tôi lại chùng xuống, bâng khuâng, ray rứt. 
 
 
 
Bây giờ, lớn khôn có gia đình riêng, cũng từng nuôi dạy con cái, tôi mới hiểu hơn tấm lòng, tình yêu của bố, mới cảm nhận được hết ý nghĩa và giá trị của bài học “thương cho roi cho vọt” ngày ấy đã giúp tôi nhận biết đúng sai cũng như điều hay lẽ phải trong cuộc đời, giúp tôi nên người!
Căn nhà xưa gắn liền với hình bóng mẹ. Nhớ căn nhà xưa là tôi lại nhớ đến mẹ. Những năm sau này, khi việc mua bán của bố trở nên khó khăn hơn, mẹ trở thành lao động chính, gánh vác cả gia đình. Thương mẹ tôi vất vả, lam lũ, những lúc rảnh rỗi, hay khi làm việc nhà đỡ đần cho mẹ, bố tôi vẫn hát nghêu ngao: Mẹ quê, mẹ quê vất vả trăm chiều/Nuôi đàn, nuôi một đàn con chắt chiu. Rồi ông nói, mẹ chúng mày đúng là bà mẹ quê trong bài hát của nhạc sĩ Phạm Duy!
Ba giờ sáng, lúc trời còn tối om om, mẹ đã thức dậy nấu xôi. Đến khi trời vẫn còn mờ sương, anh em tôi đang cuộn mình trong chăn ngủ say, là mẹ lặng lẽ gánh xôi ra khỏi nhà. Buổi sáng sớm, đường vắng xe, thưa người, mẹ đã đi một quãng rất xa, tiếng rao vẫn còn vọng lại. Mấy chục năm ròng rã quẩy gánh xôi đi bán khắp các ngả đường đã khiến cho vai mẹ chai sần, in hằn lên cả dấu vết của chiếc đòn gánh, còn chân mẹ nứt nẻ như cánh đồng mùa khô hạn. Ngày mưa cũng như ngày bão, ngay cả những hôm ốm đau, trái gió trở trời cũng chưa bao giờ tôi thấy mẹ nghỉ bán một ngày; mẹ cứ sợ mình nghỉ thì những đứa con mình đói. Chỉ đến khi cơn đột quỵ ác nghiệt làm mẹ ngã gục, vĩnh viễn không trở dậy được nữa thì mẹ mới rời gánh xôi.
Một người mẹ quê mùa, ít học, suốt đời tần tảo, gồng gánh, vất và nuôi anh em tôi khôn lớn, nên vóc, nên hình. Mẹ chưa một lần được cắp sách đến trường, nhưng đã gieo vào trong tôi lòng yêu quý sự học. Những năm bao cấp khó khăn, nhiều người trong xóm cho con nghỉ học, đi làm kiếm thêm thu nhập phụ giúp gia đình, nhưng mẹ vẫn nhất quyết không cho anh em tôi bỏ học. Mẹ làm tất cả mọi việc, dù nặng nề, khó nhọc để anh em tôi dù bữa no bữa đói vẫn được cắp sách đến trường. Mẹ nói: “Thời buổi nào cũng vậy, có học vẫn hơn con ạ!”. Tôi mang theo lời mẹ dặn suốt cả cuộc đời, để đến hôm nay tóc trên đầu đã lớm chớm bạc, tôi vẫn cặm cụi đến trường, góp nhặt từng con chữ.
Bố mẹ tôi sinh trưởng ở miền Bắc vì thời cuộc phải di cư vào Nam sinh sống cùng với gia đình ông bà nội. Anh em tôi sinh ra và lớn lên ở đây. Đối với thế hệ chúng tôi, quê cha đất mẹ là một nơi xa tít tắp, chẳng có gì gắn bó với kỷ niệm thời ấu thơ, nên ngôi nhà xưa cũng trở thành quê nhà của chúng tôi.
Những năm sau này, cơn lốc đô thị hóa đã cuốn mất căn nhà xưa cũ. Cánh đồng khô rơm rạ, nơi chất chứa bao nhiêu kỷ niệm tuổi thơ của chúng tôi ngày nào cũng không còn nữa, mà trở thành một khu dân cư sầm uất, náo nhiệt và ngột ngạt không khí phố thị. Cái gọi là “đền bù, giải tỏa” chẳng qua cũng chỉ là đền bù giá trị vật chất, chẳng ai đền bù cho chúng tôi không gian ký ức tuổi thơ.
 
Một khoảng sân gạch cái còn nguyên vẹn, cái bị sứt mẻ, một vài chum vại chứa nước mưa, một chái bếp tỏa khói... là những ký ức đẹp về một mái nhà cùng những kỷ niệm thân thương
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 177

Các tin khác