Hoàng Thành được đặt giữa một không gian thiên nhiên hài hòa của những hồ nước, vườn hoa, cầu đá, hòn đảo và cây cối xanh tươi tỏa bóng mát
Lăng Gia Long
Qua bao thăng trầm và biến cố của lịch sử, các di tích nổi tiếng trong quần thể di tích cố đô Huế tuy đã bị phai mờ đi nhiều đường nét nhưng vẫn sở hữu những nét kiến trúc làm mê hoặc lòng người. Với vẻ đẹp tráng lệ và kiến trúc đặc sắc, Đại Nội Huế bao gồm Hoàng Thành và Tử Cấm Thành với hàng trăm công trình nguy nga bề thế. Hoàng Thành được đặt giữa một không gian thiên nhiên hài hòa của những hồ nước, vườn hoa, cầu đá, hòn đảo và cây cối xanh tươi tỏa bóng mát. Một biểu tượng kiến trúc cung đình Huế - Cổng Ngọ Môn nhìn về phía Nam kinh thành và trông ra dòng sông Hương thơ mộng. Hầu hết các công trình bên trong Hoàng Thành đều được xây dựng trên trục đối xứng theo nguyên tắc tả nam - hữu nữ và tả văn - hữu võ, riêng trục chính giữa là các cung điện dành cho vua. Trong đó, Điện Thái Hòa là nơi 13 vua triều Nguyễn dùng để thiết đại triều, cũng là nơi tổ chức các nghi lễ quan trọng của triều đình. Chiếc ngai vàng biểu trưng quyền lực của triều Nguyễn hiện đang được đặt tại Điện Thái Hòa, là Bảo vật Quốc gia Việt Nam.
Chiếc ngai vàng biểu trưng của quyền lực triều Nguyễn hiện đặt trong Điện Thái Hòa, là Bảo vật Quốc gia Việt Nam
Thế Tổ miếu tọa lạc ở góc tây nam bên trong Hoàng Thành Huế, là nơi thờ các vị vua triều Nguyễn
Một công trình đặc biệt khác là cung Diên Thọ với hệ thống kiến trúc cung điện quy mô nhất ở Huế còn lại cho đến ngày nay. Nơi đây từng là nơi ở của các hoàng thái hậu và các thái hoàng thái hậu. Am Phước Thọ nằm đối xứng với Tạ Trường Du ở bên kia cung Diên Thọ. Nơi đây vừa là chùa thờ Phật, vừa là am thờ thánh.
Tử Cấm Thành nằm trong lòng Hoàng Thành, cũng được xây dựng đối xứng qua trục chính, kéo dài từ Ngọ Môn đến lầu Tứ Phương Vô Sự, là nơi sinh hoạt của vua cũng như là hoàng triều nhà Nguyễn. Trong Tử Cấm Thành có hơn 50 công trình kiến trúc với quy mô đa dạng khác nhau, tiêu biểu phải kể đến điện Cần Chánh, điện Càn Thành, Thái Bình lâu, Tả Vu và Hữu Vu…
Ngoài kinh thành và các công trình phục vụ giáo dục, ngoại giao, cố đô Huế còn có một công trình giải trí rất đặc biệt: đấu trường Hổ Quyền, đấu trường sinh tử cổ duy nhất ở châu Á. Đây là đấu trường của những cuộc tử chiến giữa voi và hổ nhằm tế thần trong ngày hội và phục vụ nhu cầu giải trí tiêu khiển cho vua, quan lại và người dân. Một công trình kiến trúc độc đáo, đồ sộ, kiên cố như một thành trì và vẫn gần như còn nguyên vẹn cho đến ngày nay.
Hổ Quyền là một đấu trường lộ thiên có dáng hình vành khăn. Vòng thành trong cao 5,80m; vòng thành ngoài 4,75m. Thành ngoài nghiêng tạo kiểu chân đế; chu vi tường ngoài là 140m, đường kính lòng chảo là 44m. Khán đài vua ngồi quay mặt về hướng đông nam của đấu trường, được xây cao hơn so với các vị trí xung quanh. Bên trái khán đài là hệ thống bậc cấp đi lên dành cho vua và triều thần. Bên phải khán đài có một hệ thống bậc cấp khác xây tương tự dành cho các quan, binh lính và thân hào, nhân sĩ. Đối diện với khán đài có năm chuồng nhốt hổ, sân đấu là một thảm cỏ hình tròn.
Việc tổ chức các cuộc đấu giữa voi và hổ ban đầu có mục đích rèn luyện tính chiến đấu cho voi, về sau như là một loại hình giải trí tiêu khiển và chỉ diễn ra mỗi năm một lần. Những trận chiến sống còn giữa 2 loài động vật đầy sức mạnh nhằm tôn vinh uy lực tuyệt đối của vương quyền, vừa thể hiện bản sắc văn hóa và tinh thần thượng võ dân tộc.
Điện Thái Hòa là nơi 13 vua triều Nguyễn dùng để thiết đại triều cũng là nơi tổ chức các nghi lễ quan trọng của triều đình
Hệ thống lăng mộ triều Nguyễn cũng là những kiệt tác kiến trúc cổ xuất sắc. Đầu tiên phải kể đến lăng Gia Long, bức tranh tuyệt mỹ về sự phối trí giữa thiên nhiên và kiến trúc, trong đó thiên nhiên là yếu tố chính tạo nên nét hùng vỹ của cảnh quan.
Toàn bộ khu lăng là một quần sơn với 42 ngọn đồi, núi lớn nhỏ, cảnh quan trải dài hùng tráng. Lăng Gia Long nằm trên một thế đất rất đẹp, lưng tựa 7 ngọn núi, trước có ngọn Đại Thiên Thọ án ngữ. Chính giữa là lăng vua Gia Long và Thừa Thiên Cao hoàng hậu. Đối diện lăng mộ qua hồ sen là hai cột trụ biểu uy nghi. Trái phải đều có 14 ngọn núi làm “tả thanh long, hữu bạch hổ”. Chân đồi là sân chầu với hàng thạch quan uy nghiêm. Tiếp đến là bảy cấp sân tế dẫn lên Bửu Thành ở đỉnh đồi. Bửu Thành có hai cánh cửa bằng đồng, bước vào trong cửa gặp bức tường chắn, sau bức tường là hai ngôi mộ đá. Phía bên phải của lăng là khu tẩm điện, có điện Minh Thành làm trung tâm. Bốn con rồng đá uy nghiêm ngậm ngọc, tay cầm hý cầu làm thành ba lối bậc cấp dẫn lên điện thờ. Cổng tam quan bằng gỗ vào điện Minh Thành vẫn còn y nguyên theo dấu thời gian. Mái điện sơn son thếp vàng và chạm khắc hình rồng tinh xảo. Máng xối thoát nước trên mái cũng mang hình đầu rồng há miệng nhả nước. Tính thẩm mỹ thể hiện trong từng chi tiết nhỏ, sự tĩnh lặng của các công trình hòa với sự sinh động nét tuyệt mỹ của thiên nhiên xung quanh.
Với kiến trúc mang đậm nét tinh tế, bao bọc bởi một không gian xanh mướt của núi rừng cây cỏ, Lăng Tự Đức được xây phù hợp với một tâm hồn thi sĩ lãng mạn và cũng rất uyên thâm
Lăng Tự Đức là một trong những công trình kiến trúc đẹp nhất trong quần thể các lăng mộ và cung điện của thời nhà Nguyễn. Với kiến trúc mang đậm nét tinh tế, bao bọc bởi một không gian xanh mướt của núi rừng cây cỏ, lăng được xây dựng phù hợp với một tâm hồn thi sĩ lãng mạn và cũng rất uyên thâm.
Bước qua những bậc tam cấp bằng đá, Khiêm Cung môn hiện lên như một thế đối đẹp mắt với hồ Linh Khiêm ở trước mặt. Một tòa vọng lâu nằm bên hồ sen ngát hương, khung cảnh tao nhã. Khuôn viên của lăng tựa như một bức tranh mang đầy màu sắc cổ điển với những cây cầu bắc ngang qua một hồ nhỏ, bên hàng thông xanh và tiếng chim líu ríu.
Bên trong Khiêm Cung môn là không gian cầu kỳ về kiến trúc. Điện Hòa Khiêm nằm ở chính giữa, là nơi vua ngồi làm việc. Hiện tại, nơi đây đặt bài vị của vua và hoàng hậu. Sau điện Hòa Khiêm là điện Lương Khiêm, là nơi nhà vua nghỉ ngơi, hiện là nơi thờ vong linh của mẹ vua Tự Đức.
Qua khu tẩm điện là tới khu lăng mộ, nơi Bái Đình là hai hàng tượng quan viên văn võ rất hùng dũng. Ngay sau đó chính là Bi Đình với tấm bia đá nặng 20 tấn khắc bài Khiêm Cung Ký, một cuốn tự truyện của nhà vua về cuộc đời mình. Ngay sau tấm bia là hai trụ biểu lớn thể hiện sự mạnh mẽ, ý chí kiên cường của vua Tự Đức. Nơi đây không gian trong lành, quả là một bài thơ trác tuyệt, một bức tranh sơn thủy hữu tình.
Toàn bộ khu Lăng Gia Long là một quần sơn với 42 ngọn đồi, núi lớn nhỏ, cảnh quan trải dài hùng tráng. Quần thể lăng là một bức tranh tuyệt mỹ về sự phối trí giữa thiên nhiên và kiến trúc, trong đó thiên nhiên là yếu tố chính tạo nên nét hùng vỹ của cảnh quan
Lăng Minh Mạng còn được gọi là Hiếu Lăng, có bố cục kiến trúc đối xứng với các công trình nằm dọc theo trục đường thần đạo. Cổng chính của lăng là Đại Hồng môn. Sau Đại Hồng môn là Bái Đình, một khoảng sân rộng hai bên có hai hàng tượng quan văn võ, voi ngựa bằng đá đứng chầu. Cuối sân là Bi Đình tọa lạc trên Phụng Thần Sơn. Bên trong Bi Đình có bia “Thánh đức thần công” bằng đá ghi bài văn bia của vua Thiệu Trị viết về tiểu sử và công đức của vua cha Minh Mạng. Sau Bi Đình là khoảng sân triều lễ được chia làm bốn bậc lớn, bày ra một không gian mênh mông, thoáng đãng.
Cuối sân triều lễ là Hiển Đức môn, cánh cổng mở đầu cho khu vực tẩm điện, được giới hạn trong một lớp thành hình vuông biểu trưng cho mặt đất. Điện Sùng Ân nằm ở trung tâm khu vực tẩm điện. Trong điện thờ bài vị của vua Minh Mạng và bà Tá Thiên Nhân hoàng hậu, chính thất của vua.
Khu tẩm điện kết thúc với Hoằng Trạch môn. Bước qua Hoằng Trạch môn là bắt đầu một không gian đầy thi vị với hồ Trừng Minh và những hàng cây xanh tốt xung quanh. Ba chiếc cầu Tả Phù, Trung Đạo, Hữu Bật bắc qua hồ Trừng Minh đưa đến Minh Lâu - công trình mang giá trị kiến trúc nổi bật của lăng, là một biểu trưng của triết học phương Đông, thể hiện cách lý giải về vũ trụ và nhân sinh quan của người xưa.
Các công trình trong lăng được sắp xếp theo một nhịp điệu vần luật nhất quán. Xen lẫn với cây cối có các công trình kiến trúc nhỏ dùng để nghỉ chân ngắm cảnh, làm cho toàn bộ quần thể lăng dù uy nghiêm tột bậc nhưng vẫn gợi lên cảm giác thư thái do sự mềm mại của thiên nhiên. Sự hài hòa giữa các công trình nhân tạo và cảnh quan thiên nhiên, bố cục kiến trúc đăng đối hoàn hảo của các hạng mục chính đã đem lại vẻ uy nghiêm cũng như nét đẹp riêng cho lăng Minh Mạng.
Sự hài hòa giữa các công trình nhân tạo và cảnh quan thiên nhiên, bố cục kiến trúc đăng đối hoàn hảo của các hạng mục chính đã đem lại vẻ uy nghiêm cũng như nét đẹp riêng cho Lăng Minh Mạng. Xen lẫn với cây cối có các công trình kiến trúc nhỏ dùng để nghỉ chân ngắm cảnh, làm cho toàn bộ quần thể Lăng Minh Mạng dù uy nghiêm tột bậc nhưng vẫn gợi cảm giác thư thả do sự mềm mại của thiên nhiên
Một công trình kiến trúc độc đáo, nổi bật nhất trong hệ thống lăng tẩm là lăng Khải Định, công trình kiến trúc cuối cùng của triều Nguyễn. Do ảnh hưởng của nhiều dòng kiến trúc Á-Âu, Việt Nam cổ điển và hiện đại cùng những vật liệu xây dựng tân thời.
Tổng thể của lăng là một khối nổi hình chữ nhật vươn cao tới 127 bậc nổi bật giữa rừng thông xanh mát. Vào lăng qua cổng Tam Quan phải vượt qua hệ thống của 37 bậc với thành bậc đắp rồng lớn nhất cả nước, trên sân có hai dãy tả - hữu tòng tự ở hai bên. Qua 29 bậc cấp tiếp theo sẽ đến Nghi Môn và sân Bái Đính, 2 hàng tượng chầu gồm quan văn quan võ được tạc đúng theo tỉ lệ 1:1 nằm ở 2 bên sân Bái Đính.
Cung Thiên Định là nơi có thiết kế đặc sắc nhất và có giá trị nghệ thuật quan trọng nhất trong lăng. Nội thất bên trong cung điện đều được trang trí bằng những tấm phù điêu tuyệt đẹp được ghép một cách tỉ mỉ, tinh xảo bằng sành sứ và thuỷ tinh qua bàn tay tài hoa, khéo léo của các nghệ nhân hàng đầu thời bấy giờ. Trong cung Thiên Định, có hai bức tượng đồng vua Khải Định. Bức tượng bên ngoài, nhà vua mặc đồ binh sĩ Pháp, được đúc tại Việt Nam. Bức tượng trên án thờ được đúc tại Pháp bởi hai nghệ nhân người Pháp, và dát vàng bởi những nghệ nhân người Huế. Mộ phần của nhà vua nằm ngay dưới án thờ này.
Trên trần nhà, bức “Cửu Long Ẩn Vân” được các nghệ nhân tài ba ghép từ sành sứ và đá hiếm nhập từ Trung Quốc và Nhật Bản. Hàng trăm bức tranh, phù điêu được trang trí tinh xảo từ hàng nghìn, hàng vạn chi tiết sành sứ và thủy tinh màu theo nhiều chủ đề khác nhau. Với nghệ thuật phối màu tài tình nên các mảng khối trang trí trông rất mềm mại, thanh thoát và sống động. Cả đến những chi tiết nhỏ nhất cũng là những tạo hình nghệ thuật vô cùng tỉ mỉ. Mỗi nét thiết kế trong lăng đều sắc sảo mới lạ, mang đậm dấu ấn của sự giao thoa giữa kiến trúc phương Đông và phương Tây.
Tổng thể Lăng Khải Định là một khối nổi hình chữ nhật vươn cao nổi bật giữa rừng thông xanh. Đặc biệt lăng càng thêm uy nghi với hai hàng tượng quan văn vỏ chầu ở sân. Nội thất bên trong được trang trí bằng những tấm phù điêu tuyệt đẹp, được ghép một cách tỉ mỉ, tinh xảo bằng sành sứ và thủy tinh
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 177