Đưa quê về phố

14/2/2021 - Điểm đến
Tác giả: KTS GIA HƯNG - KTS HUÂN TÚ

Lẽ tất yếu của thời tập trung phát triển chưa bền vững khiến các đô thị thành thỏi nam châm hút người lao động, hình thành dòng người rời đất đai, bỏ nông thôn tiến về phố thị lập nghiệp sinh sống. Từ cá thể thành nhóm quần cư, từ đơn lẻ thành gia đình hạt nhân, rồi sinh sôi tiếp nối các thế hệ sau khiến đa phần người trẻ thôn quê ngày nào nay thành người của phố. Đô thị cứ phình to, cứ chật hẹp và đông đúc hơn, cứ ồn ào và ô nhiễm hơn... như một tiến trình khó có thể đảo ngược! Có phải thế không, hay ít ra đa phần người nơi đô thị phải nghĩ vậy và chấp nhận như vậy?

 
  
Cũng ngày càng nhiều hơn nữa những nhường nhịn thiên nhiên ở khoảng trống trong nhà để gợi chút hồn quê dân dã
 
Bài toán môi trường cư trú không chỉ mới đặt ra hiện nay, mà đã từ thế kỷ trước, khi xu hướng đô thị hóa hình thành nên những dòng lao động nhập cư dịch chuyển thiếu cân đối về tài nguyên, năng lượng, với vô số áp lực của đời sống xã hội mà những con số tăng trưởng kinh tế không miêu tả được. Để rồi cũng như lẽ tất yếu tiếp theo, stress từ áp lực đời sống, công việc và không khí ngột ngạt của đô thị mà cũng có rất nhiều người trẻ khác hình thành nên dòng chảy ngược “về quê” như dạng “phản đề” của nhóm người đang mải miết “ra phố”. Về quê hôm nay nhiều dạng nhiều kiểu, người tìm chốn thư nhàn, kẻ kết hợp khai thác làm ăn, bởi nông thôn vẫn đang rất cần nhiều sức lao động và trí tuệ, với nhiều lợi thế và không ít khó khăn chờ sẵn.
Nhưng đèn thành phố hàng đêm vẫn sáng, vẫn cầm chân bao triệu người trong cái chật hẹp của đất đai khan hiếm, của huyên náo phố phường. Người trên chung cư nhưng tâm trí thèm nhớ được trôi vào dòng sông thơ ấu. Kẻ tắm dưới vòi sen có thể chợt mơ thuở tắm giữa bình minh ven biển. Hay ai dắt con dạo phố có lúc mong mỏi hít thở chút hương đồng gió nội quê nhà... Muôn kiểu nhớ quê dù chẳng nói ra thì chắc ai cũng hiểu, nhất là khi đại dịch Covid 19 tràn đến khắp toàn cầu, và ngôi nhà thành nơi nương náu sau cùng, người “kẹt” trong phố càng thấm hơn nỗi nhớ mênh mang những góc quê chân chất trong lành. Không dễ từ bỏ tiến trình lập nghiệp nơi phố thị, thôi thì ráng thay đổi để sống tốt hơn. Chở quê vào phố, có thể lắm chứ!
 
Quê chính là nhà
Căn hộ hiện đại ở thành phố có thể là nơi cất dấu nỗi nhớ đất đai, làng mạc bằng những chi tiết nhưng gợi nhớ rất nhiều. Tấm ván gỗ nơi góc phòng khách để thoải mái co chân rút cẳng xếp bằng lai rai chuyện xưa tích cũ với vài người bạn dạng “khách ở quê ra”. Hay bộ bàn với dáng chân xoãi nghiêng giản đơn làm chỗ ăn cho gia đình, thêm băng ghế dài đồng điệu gợi nhớ phiên chợ quê mùa. Tất nhiên sơ sơ mấy kiểu bàn ghế chưa thể nói gì nhiều, và nếu chọn gỗ khối thì khác chi tiếp tay kẻ phá rừng, cho nên góc gợi hồn quê nơi phố thị chắc chắn không đồng nghĩa với lạm dụng gỗ tự nhiên, đồ giả cổ, mà phải theo đúng tiêu chí tiện dụng mà không quên sinh thái, môi trường trong sử dụng chất liệu, cũng như tiện gọn phù hợp với điều kiện căn hộ tầng cao.
Cũng bởi “về quê” không đơn giản là làm ngôi nhà nơi thành phố như một bản sao “vá lỗi” nhằm tăng thêm chất quê mùa mộc mạc. Thực ra câu chuyện hồn quê này không riêng gì Việt Nam ưu tư, mà mọi nước đang phát triển đều gặp phải và khắc khoải kiếm tìm. Để được hương đồng gió nội vào nơi sống hiện đại trong lòng phố thị, ắt phải nhìn vấn đề bao quát từ chung đến riêng, từ bên ngoài, bao quanh nhà đến chi tiết nội thất, phong cách sống riêng tư. Về quê khi đó chính là trở về các giá trị cơ bản mà chính các đô thị ấy cách đây chưa lâu vẫn còn gìn giữ được, hoặc nay bị nhạt phai ít nhiều, cần khôi phục, trả lại.
 
Quê là mảng xanh trong phố
Nhà trên phố san sát bê tông hóa, hòa chung với vấn nạn biến đổi khí hậu khiến hầu như biệt thự hay nhà phố, chung cư cũ hay căn hộ tầng cao đều phải lắp máy điều hòa. Do không thể đảo ngược tiến trình đô thị hóa đi cùng bê tông hóa này, nên các mảng xanh, các thiết kế chú trọng đến quân bình của các khối đặc rỗng để hướng gió, hướng mặt trời, chú trọng đến các đặc tính của nguyên vật liệu xây dựng thì có thể giải nhiệt một cách tự nhiên cho nhà phố và các công trình đô thị.
Mảng xanh trong phố, dù quá cổ súy cho việc trồng cây lên mái gây nhiều tranh cãi về chuyên môn, hay thư thả điểm xuyết vài bồn hoa, góc vườn nho nhỏ, thì vẫn là “một màu xanh xanh”. Dĩ nhiên để màu xanh xanh ấy đích xác là màu gì, thế nào, ra sao, phù hợp với ai, cho ai... thì không thể nói ngay trong vài dòng quy định, hay thông qua mấy ngôi nhà đạt giải thưởng mà kết luận vội vàng. Nhưng không thể phủ nhận vai trò của cây xanh khi được chọn lọc hợp lý và sử dụng khéo léo, kinh tế, đúng kỹ thuật... nhằm nâng cao chất lượng môi trường sống. Khi nhìn cây xanh trong mối quan hệ đồng bộ với bản thân khối dáng kiến trúc, vị trí và phương hướng, tầng cao và mức độ nắng gió... thì sẽ nhận ra cây gì phù hợp, kiểu gì bất cập. Cây cũng như người, không ai giống ai, và không thể nhìn cục bộ hay tôn vinh thuần túy cây xanh mà bỏ qua yếu tố cảnh quan tự nhiên như dòng sông, kênh rạch, bến bờ... vốn là nền tảng làm nên điều kiện cư trú đặc thù của cư dân đất Việt.
 
  
Tái sử dụng vật liệu, dùng màu sắc hợp khí hậu và lứa tuổi, gắn kết trang trí với công năng sinh hoạt cụ thể... là những cách làm phù hợp khi xử lý nội thất mộc mạc mà hiện đại, hợp văn hóa truyền thống Việt
 
Quê nơi công cộng
Ai đi đường hoa, hội chợ Tết hàng năm có để ý: ngày xuân không thể thiếu mấy góc sắp đặt kiểu “nhà quê” như phục dựng đống rơm ao cá, cây đa quán nước, giếng cạn góc đình... Mấy ông bà già hay kiểu kể lể chuyện xưa: hồi đó tụi tao đi đâu mỏi chân là ghé uống miếng nước bên thềm nhà ai đó, giờ ra đường sao đông người mà khó quá, tấp vào đâu cũng ngại”, đó chính là lời than thở về một nơi chốn ngỡ đầy mà không còn đủ, đủ ở đây là cái đủ tự nhiên. Lại nói ngay, tự nhiên không hoàn toàn luôn tuồng xập xệ, bạ đâu ngồi đó, hay đồng nghĩa cầu cá thiên nhiên, cây xanh bóng mát! Không hẳn vậy, tự nhiên trong đô thị là nơi mọi người có thể dễ dàng tìm thấy chỗ dừng chân an toàn nơi công cộng, và có sự giao tiếp nhân văn với nhau, điều mà hầu hết phố thị mở ra ào ạt đã “quên”, không quan tâm giải quyết.
Làng xã Việt Nam từ xưa đến nay luôn là sự hòa trộn giữa các vùng không gian riêng với không gian dành cho cộng đồng, mà thậm chí theo văn hóa truyền thống thì “phép vua còn thua lệ làng”, và cái chung nơi cộng đồng thật sự lấn áp cái riêng. Những bất cập, lạc hậu của kiểu sống làng xã cũ kỹ chắc chắn không ai muốn khơi lại, nhưng cái tinh thần quây quần ấm áp, đùm bọc tương tác... thì chắc chắn phố thị hiện đại rất thiếu, rất yếu. Thật ra điều này có ở khắp các quốc gia trên thế giới và khi phát triển nền văn minh tiên tiến, đô thị hóa tới đâu thì người ta vẫn luôn cố gắng giữ gìn tính chất này như là bản sắc, đặc trưng văn hóa của một miền đất.
Không gian cộng đồng đậm chất Việt chính là những đình, chùa, miếu mạo, tháp chuông nhà thờ, các ngôi chợ… Ở Sài Gòn - TP.HCM, không khí Giáng sinh và năm mới thật sự không chỉ ở những trang trí đèn hoa rực rỡ nơi cao ốc siêu thị, trung tâm thương mại… mà còn len lỏi bao ngõ nhỏ xóm đạo Bình An, Thống Nhất, là lễ nửa đêm ở nhà thờ Đức Bà, hang đá nhà thờ Tân Định... Các ngôi chợ luôn là nơi gần gũi hơn với đời sống, là nơi nối liền nông thôn với thành thị bằng trao đổi mua bán thực phẩm, hàng hóa. Bến Bình Đông trên bến dưới thuyền rực rỡ các sắc hoa, chậu kiểng những ngày cận tết. Chợ Bến Thành không chỉ là một trung tâm thương mại mà còn là nơi quy tụ của nhiều tập quán, lối sống. Ở số 7 Nguyễn Thị Minh Khai Q.1 có Hội quán các bà mẹ hay Phiên chợ  Xanh Tử tế (135A Pasteur, Q.3) đều là dạng “chợ quê giữa phố” với nhiều hoạt động và sản phẩm thú vị, độc đáo... Thực ra, các thành phố hiện nay còn thiếu rất nhiều những không gian văn hóa cộng đồng. Tuy nhiên, để biến chúng thật sự thành không gian cho mọi người, phục vụ các nhu cầu mỗi ngày chứ không phải kiểu “chợ phiên”, là chốn sinh hoạt của cộng đồng chứ không phải các khu vui chơi giải trí bán vé... thì vẫn còn nhiều gian nan, bất cập.
Thật ra chỉ cần mỗi chung cư, mỗi một khu phố có một không gian như vậy thì không khó, bởi chi phí đầu tư vừa phải và hoạt động nằm ở người dân, không phải áp đặt từ “trên xuống”. Chỉ một góc công viên được trả về đúng nghĩa là đủ làm sân chơi cho trẻ em, chỗ tập thể dục, tập dưỡng sinh ngoài trời, vài cái bàn dưới gốc cây để các cụ đánh cờ... Hầu như xóm hẻm nào hiện nay cũng có một góc sân cho những bếp củi bập bùng của nồi bánh chưng, bánh tét cả xóm chuẩn bị tất niên. Rồi một chiếc xe quá hạn sử dụng được cải tạo làm thư viện đọc sách miễn phí giản đơn nhưng hiệu quả. Hay hội trường nhỏ có cách âm để cho những buổi đàn ca tài tử, làm nơi học khiêu vũ thể thao giúp cư dân xả stress hiệu quả mà không diễn ra những buổi karaoke thâu đêm suốt sáng làm phiền chung quanh. Cái “quê” nhẹ nhàng văn minh, biết tôn trọng nhau như thế chắc chắn ngay tại chính thôn quê hiện nay cũng không làm được, khi đám cưới bày ra giữa quốc lộ, với những dàn loa mở hết cỡ tra tấn mọi người.
 
Khi mảng xanh đô thị trở nên ngày càng hiếm hoi, cần trân trọng những xoay xở ít ỏi trong từng khu dân cư để giúp hít thở, thư giãn tốt hơn
 
Quê Việt chạm vào tinh tế đời thường
Bên ngoài nhà dẫu có lắng lo, thì cũng không dễ sớm chiều giải quyết ngay. Nhưng ít ra khi về nhà mình người ta có thể dịu lại, chạm được vào những thoải mái thân quen, hồn quê cũng từ đấy mà ra, chứ không thuần túy phải là tiếc nuối u hoài lũy tre bờ dậu. Người trẻ nơi đô thị trẻ, cái nhung nhớ hồn quê không sậm màu ký ức như bậc trung niên, mà thường nghiêng về góc nhỏ gợi nhớ, chắt lọc lại chứ không trì kéo quá nhiều dấu xưa tích cũ. Nhiều người dù vào nhà phố hay chung cư vẫn không quên cái võng đu đưa nơi ban công hay một góc sân nhà, trong câu ầu ơ sớm hôm khi nhà có em bé, chính là giữ chút vật dụng để nối dài ký ức tuổi thơ.
Nay ở trong phố thị, diện tích dầu không rộng thoáng, vẫn có thể chêm thêm chiếc ghế mây xinh xắn với gối dựa tròn thêu lá thêu hoa dành đọc vài trang sách trước khi vào giấc ngủ. Hay ra ngoài ban công đặt mấy hai cái đôn nhỏ, làm bộ bàn trà thưởng thức sớm, hôm thì không cần quá rộng dài. Vài chậu hoa lá xinh xinh, không phải những thứ hoa ngoại nhập tưới đẫm hóa chất, mà gia chủ có thể chiết cành từ góc vườn quê, một nhành bông giấy, một cây chanh… gieo hạt bông vạn thọ, cúc vàng, ngũ sắc, bươm bướm… Cộng thêm vài chậu lá lốt, chậu ớt, chậu răm để khi bếp núc thò tay ra ngắt vài ba cọng cho đủ đầy hương vị quê nhà. Những thú vị nhỏ nhoi ấy qua mùa dịch bỗng dưng “lên đời” nhiều hơn. Nhiều gia đình đã dần “trở về” chất quê không chỉ ở vật dụng, xếp bày, mà trong cách dùng chất liệu lẫn màu sắc, có nhiều hiểu biết hơn, văn minh hơn, khoa học hơn. Một số kiểu cách hoang sơ, vườn khô, mảng tường xù xì… lúc mới đầu xuất hiện cũng khá lạ mắt, nhưng nếu lạm dụng nhiều thì sẽ khiến các không gian trở nên nặng nề, thiếu gọn ghẽ và không “sạch sẽ” nữa. Kiểu vườn khô rải sỏi trắng vốn xuất xứ từ tinh thần Thiền của Nhật Bản, và đó là vườn sỏi kết hợp suối nước, cây xanh chọn lọc rất kỹ, có thể nói là rất tinh tế, chứ không đơn giản rải vài viên sỏi cắm cây khô sơn trắng là xong! Và nếu làm mảng tiểu cảnh gì thì đầu phải chú ý có khoảng nhìn ngắm tương xứng, tránh kiểu “nhồi nhét” rồi bỏ bê nơi góc khuất góc kẹt nào đó. Tinh thần cơ bản của nếp nhà truyền thống, nhà vườn Việt là sự tao nhã và gần gũi, chứ không nằm ở chỗ phô trương cây cối quý hiếm hay tạo hình tạo dáng cầu kỳ.
Ngoài ra, cũng nên lưu ý đến tính thời điểm, bởi xứ mình cành sắc thay đổi theo mùa, hoặc các ngày lễ tết đều khác nhau về nghi thức, nên thay đổi tiểu cảnh, tìm cách sắp xếp khác để đem lại sinh khí mới cho ngôi nhà. Ví dụ như sắp đặt nhân dịp tết cổ truyền, hoặc tiểu cảnh hợp với chủ đề Giáng sinh… vẫn vui tươi năng động hơn là bài trí cố định một kiểu đơn điệu. Những vật dụng dân dã quen thuộc có thể kết hợp với sinh hoạt thường ngày theo tinh thần ngôi nhà Việt từ xưa nay vẫn có: tiện dụng, hợp khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, và hợp nhãn gia chủ.
Vậy đó, đưa quê về phố để giúp hiện tại nối dài chút quá khứ, để nhân tạo được theo dấu và học hỏi tự nhiên chứ không phản lại tự nhiên. Đại dịch lần này càng khiến con người phải học thay đổi cách sống, tôn trọng bản thân và cộng đồng. Năm mới 2021 đang chờ đợi nhiều hơn những đồng lòng, chung sức, để tiến tới hòa hợp nhiều hơn. 
 
  
Để chum vại, ván ngựa... không chỉ còn trong hoài niệm hay nơi quán xá, cần nhiều hơn nữa những thiết kế nội thất biết chắt lọc, mang nét truyền thống nhiều hơn
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 177

Các tin khác