Bà Tan Ean Siew quản lý ngôi nhà từ năm 1926 đến 1993 và nổi tiếng với tay nghề làm bánh cưới. Nhà bếp truyền thống Nyonya đầy đủ dụng cụ kèm minh hoạ cụ thể từng loại
Tôn Trung Sơn và những hoạt động tại Penang
Tiến sĩ Tôn Trung Sơn (Sun Yat Sen, 1866-1925) lãnh đạo cách mạng Trung Quốc, mở ra nền cộng hòa đầu tiên ở châu Á, chấm dứt triều đại nhà Mãn Thanh năm 1911. Với tư tưởng “Tam Dân chủ nghĩa”, Tôn Trung Sơn không chỉ truyền cảm hứng cho người dân Trung Quốc mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến các phong trào dân tộc chủ nghĩa khắp châu Á, bao gồm Việt Nam, Ấn Độ, Philippines và Indonesia.
Penang, một trung tâm thương mại sầm uất của khu vực eo biển, trở thành điểm dừng chân quan trọng trong sự nghiệp của Tôn Trung Sơn. Ông đến Penang lần đầu vào năm 1905 và từ đó, mỗi năm ông đều ghé thăm để diễn thuyết và thúc đẩy phong trào cách mạng Trung Quốc. Năm 1910, Tôn Trung Sơn chuyển trụ sở Đông Nam Á của Liên minh cách mạng Trung Quốc (Tongmenghui) từ Singapore đến Penang. Chính tại số 120 Armenian, ông đã tổ chức hội nghị Penang nổi tiếng để lên kế hoạch cho cuộc khởi nghĩa Huanghuagang tại Quảng Châu, Trung Quốc - một sự kiện bước ngoặt trong cách mạng Trung Quốc. Tại đây, Tôn Trung Sơn có một bài phát biểu cảm động, quyên góp được 8.000 đô la Dương Xuyên để tài trợ cho cuộc khởi nghĩa. Chỉ vài tuần sau, ông cùng những người ủng hộ tại Penang ra mắt tờ báo tiếng Hoa Kwong Wah Jit Poh, một trong những tờ báo lâu đời nhất thế giới.
Trong 6 tháng năm 1910, Tôn Trung Sơn sống tại Penang cùng gia đình, bao gồm người vợ thứ hai Chen Cui Fen. Thời gian này không chỉ là một giai đoạn quan trọng trong sự nghiệp của ông mà còn để lại dấu ấn sâu đậm trong cộng đồng Penang.
Tôn Trung Sơn không chỉ là một nhà cách mạng của Trung Quốc mà còn là một nhân vật quốc tế. Tư tưởng của ông đã ảnh hưởng đến các nhà yêu nước Việt Nam như Phan Bội Châu.
Gian nhà giữa là cầu thang lên tầng trên, khoảng không gian trống đặt tivi chiếu trích đoạn bộ phim về Tôn Trung Sơn và trưng bày trang báo tư liệu về phim
Tôn Trung Sơn đến Việt Nam 5 lần trong giai đoạn từ 1900 đến 1908. Lần đầu ông đến nước ta ngày 21.6.1900 khi từ Hong Kong ghé cảng Sài Gòn, lưu lại tới 8.7.1900 rồi lên đường đi Singapore. Lần cuối, vào tháng 3.1907, ông đến Sài Gòn gặp một số thủ lĩnh nghĩa quân Trung Hoa chống Mãn Thanh phải lưu vong ở nước ta, rồi ra Hà Nội cư ngụ hơn một năm. Tại Hà Nội ông đã sống ở 22 Hàng Buồm, mở một quán trà tại ngôi nhà khác cùng phố và lập trụ sở của “Trung Quốc Đồng minh hội” tại số 62 đường Gambetta (nay là đuờng Trần Hưng Đạo).
Năm 1924, Nguyễn Ái Quốc gọi Tôn Trung Sơn là “người cha của cách mạng Trung Quốc”, cương lĩnh cải cách của ông bao gồm những nội dung hết sức tiến bộ.
Đặc biệt, quá trình hình thành và phát triển đạo Cao Đài ở Nam bộ gắn liền với chủ thuyết “Tam dân” và nền tảng đạo Nho, tôn thờ Tôn Trung Sơn - một trong “Tam thánh sáng lập” - với hình tượng cầm nghiên mực tượng trưng cho sự hòa hợp Đông-Tây, soi đường cho giáo lý Cao Đài đặt tại chính điện Thánh thất Tây Ninh.
Tại khu đô thị Phú Mỹ Hưng, Q.7, TP.HCM ngày nay có đường mang tên Tôn Dật Tiên dài hơn 1.500 mét kết nối khu vực Kênh Đào và Hồ Bán Nguyệt.
Cầu thang gỗ xoắn nửa vòng từ thập niên 1920 (ảnh Sun Yat Sen Museum Penang)
Lịch sử của ngôi nhà Bảo tàng Sun Yat Sen
Ngôi nhà 120 phố Armenian hiện là Bảo tàng Sun Yat Sen có lịch sử phong phú gắn liền với Tôn Trung Sơn và các chủ nhân của nó qua nhiều thế hệ. Giấy chứng nhận quyền sở hữu của ngôi nhà có từ năm 1875 và được xây dựng vào khoảng năm 1880 bởi ông Cheah Joo Seang, một người Hoa ở Penang. Ngôi nhà ban đầu được thiết kế như một nơi ở (dwelling house) và trong hồ sơ UNESCO, nó được phân loại là “townhouse” - một dạng nhà ở cao cấp của thương nhân, khác với shophouse thông thường kết hợp cửa hàng và nhà ở.
Năm 1900, ngôi nhà được bán cho ông Lim Boon Yeow. Đến năm 1910, do khó khăn tài chính, ông Lim cho Hội Philomatic Penang thuê ngôi nhà - nơi thực chất là vỏ bọc cho hoạt động của Tongmenghui tại Penang. Chính trong thời gian này, Tôn Trung Sơn đã tổ chức Hội nghị Penang và ra mắt tờ báo Kwong Wah Jit Poh tại đây. Đến năm 1913, ngôi nhà được bán cho ba chị em bà Phua. Năm 1924, bà Phua thuê kiến trúc sư nổi tiếng người Peranakan là Chew Eng Eam để cải tạo nhà bếp và thực hiện nhiều thay đổi khác, mang phong cách pha trộn Âu-Á đặc trưng của văn hóa Peranakan.
Năm 1926, ngôi nhà được ông Ch’ng Teong Swee (Trương Trường Thủy), một thương nhân người Hoa, mua lại. Ông là ông ngoại của Khoo Salma Nasution, người hiện đang quản lý ngôi nhà này. Sau Thế chiến 2, mặt tiền ngôi nhà được đơn giản hóa, các cửa sổ tầng trên được thay đổi.
Bà Khoo Salma Nasution là nhà nghiên cứu lĩnh vực bảo tồn di sản. Năm 1993, khi phát hiện tòa nhà này có liên quan đến lịch sử hoạt động của Tôn Trung Sơn, bà đã thuyết phục mẹ mình là bà Trương Thanh Ý (con gái ông Ch’ng Teong Swee) mua lại tòa nhà vốn đang có dự định bán vào thời điểm đó.
Tác giả bài viết ngồi trước giếng trời trong ngôi nhà bảo tàng Sun Yat Sen
Sau khi nhận được sự ủng hộ của gia đình, bà Khoo Salma bắt đầu trùng tu tòa nhà cổ này. Ngôi nhà được sửa chữa, sơn lại, loại bỏ một số mái che tạm và trở thành bảo tàng Tôn Trung Sơn. Bảo tàng được khôi phục nguyên trạng, giữ gìn các hiện vật di sản và trưng bày hình ảnh, tư liệu với chủ đề “Tôn Trung Sơn tại Penang”.
Năm 2001, Thủ tướng Malaysia lúc bấy giờ là TS Mahathir bin Mohamad chủ trì lễ khánh thành bảo tàng Sun Yat Sen.
Năm 2010, mái nhà và mặt tiền được cải tạo để khôi phục kiến trúc truyền thống với sự hỗ trợ của một đội thợ từ Phúc Kiến. Ngày 20.11.2010, Penang Heritage Trust tổ chức ra mắt Tuyến di sản Sun Yat Sen Penang kết nối 18 địa điểm lịch sử tại Penang liên quan đến Tôn Trung Sơn và những người ủng hộ ông. Đây là tuyến di sản đầu tiên của loại hình này tại Đông Nam Á.
Trong 25 năm hoạt động, bảo tàng đã đón tiếp hàng triệu lượt khách đến từ nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có nhiều nhân vật quan trọng và người nổi tiếng như nhà nghiên cứu Lim Gaik Siang, Hamdan Majeed, Laurence Loh; Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào (khi đó là phó chủ tịch) và phu nhân Lưu Doanh Thanh (năm 2002), nhà văn đoạt giải Booker Peter Carey, nữ diễn viên Hong Kong Petrina Fung Bo Bo, Thái tử Charles của Vương quốc Anh (2017),…
Bàn thờ di sản Tôn tiên sinh trong phòng khách
Kiến trúc đặc sắc của ngôi nhà Bảo tàng Sun Yat Sen
Đây không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về Tôn Trung Sơn mà còn là một minh chứng sống động cho kiến trúc và văn hóa Peranakan, đồng thời phản ánh lịch sử của ngôi nhà qua nhiều thế hệ. Ngôi nhà là một ví dụ tiêu biểu của townhouse thương nhân thuộc các khu định cư Dương Xuyên, với chiều dài ấn tượng hơn 130 feet (40 mét) - một điểm bất thường so với các shophouse khác.
Ngôi nhà giữ được nhiều nét nguyên bản từ cuối thế kỷ 19, phản ánh phong cách sống của cộng đồng Peranakan là sự giao thoa giữa văn hóa Trung Hoa và bản địa. Tường nhà được xây bằng gạch và vữa, với các tường chung dày 18 inch (hơn 45cm) trát thạch cao vôi và sơn bằng vôi tôi. Gỗ kết cấu và sàn nhà dùng gỗ địa phương, trong khi các bình phong trang trí và đồ nội thất gỗ mun chế tác tại Trung Quốc, dạng tháo lắp, sử dụng chốt và mộng (không dùng đinh). Gạch lát sàn bao gồm gạch xi măng có họa tiết từ những năm 1920, trong khi gạch đất nung ở nhà bếp có thể còn xưa hơn. Mái nhà lợp ngói đất nung, đã được thay thế nhưng giữ nguyên kiểu dáng ban đầu.
Một trong những điểm nhấn kiến trúc của ngôi nhà là giếng trời (air wells), vừa đảm bảo thông gió tự nhiên vừa mang ý nghĩa phong thủy. Giếng trời cho phép mưa rơi vào, tượng trưng cho việc nhận phúc lành từ trời để gia đình thịnh vượng, trước khi nước lưu thông và chảy đi. Giếng trời phía trước được trang trí với cây cối, tạo không gian sống dễ chịu, trong khi giếng trời phía sau, nơi đặt bồn nước và phòng tắm, được dùng làm khu vực giặt giũ. Cống thoát nước mưa ở sảnh trước được che bằng ván gỗ, còn ở giếng trời phía sau thì dùng gạch đất nung.
Ngôi nhà còn có hành lang năm bước chân (five-footway), một đặc trưng của shophouse Penang với lỗ nhìn phía trên để quan sát bên ngoài. Ngưỡng cửa cao (bậc thềm cao) là một chi tiết thú vị, ban đầu được thiết kế cho nhà có sàn đất đầm, được cho là để ngăn ma quỷ hoặc linh hồn xấu vì chúng sẽ vấp ngã khi qua bậc thềm. Bình phong gỗ chạm khắc cầu kỳ không chỉ đảm bảo sự riêng tư mà còn mang ý nghĩa phong thủy, ngăn chặn linh hồn xấu đi thẳng qua nhà nếu chúng vượt qua cửa trước.
Mặt tiền bảo tàng là bản đồ Sun Yat Sen Heritage Trail kết nối tuyến di sản 18 địa điểm lịch sử tại Penang liên quan đến Tôn Trung Sơn và những người ủng hộ ông
Cầu thang gỗ xoắn nửa vòng từ những năm 1920 là một điểm nhấn khác, kết hợp giữa tính thẩm mỹ và công năng. Nội thất trưng bày đồ gỗ mun nguyên bản của người Hoa Dương Xuyên, với các họa tiết chạm khắc tinh xảo như rồng, phượng và hoa sen.
Nhà bếp Nyonya là một không gian đặc biệt, giữ nguyên lò sưởi củi từ những năm 1920, cùng các dụng cụ nấu ăn truyền thống như nồi hấp thiếc, máy ép mì gỗ, nồi đun nước đồng, bếp than, thùng gạo gỗ, nồi cà ri đất sét và hộp đựng đồ ăn men. Các khuôn làm bánh Nyonya và bộ hộp đựng đồ ăn của bà Tan Ean Siew - mẹ kế của Ch’ng Teong Swee - vẫn được bảo tồn, minh chứng cho truyền thống ẩm thực Nyonya qua nhiều thế hệ.
Bảo tàng Sun Yat Sen tại khu Di sản thế giới George Town, Penang là sự kết hợp độc đáo giữa việc giới thiệu một nhân vật lịch sử tầm cỡ thế giới và bảo tồn truyền thống của các chủ nhân ngôi nhà. Không gian trưng bày tại đây không chỉ tái hiện các hoạt động cách mạng của Tôn Trung Sơn tại Penang mà còn kể câu chuyện về gia đình Ch’ng Teong Swee - một gia đình Peranakan điển hình. Ch’ng Teong Swee, sinh năm 1895 tại Phúc Kiến, Trung Quốc, đến Penang từ nhỏ và trở thành một thương nhân thành đạt. Ông hỗ trợ mẹ kế Tan Ean Siew và các anh em sau khi cha qua đời, đồng thời đứng đầu công ty Ch’ng Eng Joo và là cổ đông của Wing Sun. Sau Thế chiến 2, ông giữ vai trò chủ tịch của Hiệp hội Choong và Hiệp hội Dệt may, để lại dấu ấn trong cộng đồng địa phương.
Ngôi nhà không chỉ là nơi ở mà còn là không gian văn hóa, nơi các thế hệ gia đình Ch’ng Teong Swee duy trì phong tục Peranakan, từ ẩm thực Nyonya đến cách bài trí nội thất. Sự giao thoa văn hóa Âu-Á trong các cải tạo năm 1924, như màu xanh lá và gạch lát họa tiết, phản ánh gu thẩm mỹ đặc trưng của cộng đồng này. Qua bàn tay của Khoo Salma Nasution, ngôi nhà được bảo tồn và biến thành bảo tàng, mở cửa cho công chúng từ tầng trệt, nơi du khách có thể chiêm ngưỡng cả lịch sử cách mạng của Tôn Trung Sơn và di sản văn hóa Peranakan.
Bước vào tham quan Bảo tàng Sun Yat Sen chúng ta được nhìn thấy di sản sống động cho sự giao thoa giữa lịch sử, văn hóa và kiến trúc tại George Town, Penang như một tác phẩm nghệ thuật sống, nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện. Chuyến du hành ngắn đưa chúng ta khám phá hành trình cách mạng của một nhân vật lịch sử và nhẹ nhàng chạm vào linh hồn của văn hóa người Peranakan, một di sản độc đáo của Đông Nam Á.
Theo Kiến trúc & Đời sống số 228