Có lẽ ai cũng vậy, khi khoác lên người một tà áo, ít người nghĩ tới những điều lớn lao mà nó mang theo. Tôi nhớ tới chiếc áo dài của thập niên 80, mà chúng tôi gọi là “Áo dài chú Tứ” (tên của vị Bộ trưởng Giáo dục Việt Nam thời ấy). Chiếc áo được phát cho du học sinh ngày ấy là chiếc áo dài đầu tiên mà tôi sở hữu. Đến giờ vẫn nhớ chất liệu thun dày, cứng đanh của nó. Những đóa hoa lớn màu hồng nhạt trên nền hồng tro đậm, khiến tôi thấy mình quá lạ lẫm. Mặc mà chẳng cảm nhận được gì, chỉ thấy phiền toái, vướng víu. Áo đi đằng áo, người đi đằng người.
Vậy mà rồi duyên phận đưa đẩy, chiếc áo dài lại gắn bó suốt thời tuổi trẻ trên những cung đường Việt. Công ty du lịch mà tôi làm việc ngày ấy có đồng phục là áo dài. Xanh, vàng, trắng, tím… tôi dần quen với tà áo ấy. Đi hội chợ du lịch quốc tế ITB Berlin, không khi nào thiếu tà áo dài. Tà áo “hút” du khách dừng chân bên gian hàng Việt Nam và biến người mặc thành người mẫu bất đắc dĩ. Mỗi lần đưa khách đi thăm quanh Sài Gòn, thấy tà áo dài trong những khung cảnh xưa cũ: nhà thờ Đức bà, chùa Giác Lâm, chùa Thiên Hậu, trên đường bộn bề người, đông đúc xe…; thấy chính mình trong tà áo tung nắng, thấy lòng mình dịu lại, mà không biết tại sao.
Ở Sài Gòn thời ấy, người ta cũng mặc áo dài nhiều hơn các vùng khác. Áo dài trở thành đồng phục của nhiều ngành dịch vụ trong thành phố. Đi lễ chùa mùng một ngày rằm, đi nhà thờ mỗi sáng chủ nhật, đi chợ hoa tết Nguyễn Huệ, hội hoa xuân Tao đàn… đều thấy áo dài tung bay. Tôi cũng dần quen với áo dài. Dần thành khách quen của những tiệm may nổi tiếng một thời như Áo dài Hùng đường Hai Bà Trưng, Áo dài Linh đường Pasteur… và sau này mặc áo dài của những nhà thiết kế như Sĩ Hoàng, Liên Hương, Minh Hạnh… Nhưng dù mặc gần như hàng ngày, dường như tôi vẫn chưa ý thức được một cách sâu sắc: tại sao áo dài lại được tôn vinh?
Năm 1990 là năm du lịch quốc gia đầu tiên của Việt Nam. Nhận lời mời của nhà thiết kế Minh Hạnh (lúc ấy làm tại báo Phụ Nữ TP.HCM) tôi đi làm mẫu cho bìa báo xuân - mặc áo dài. Với số báo ấy, áo dài bỗng trở nên khác biệt trong tôi. Một sự kiện nữa cũng trong khoảng những năm 90 khiến tôi thay đổi hoàn toàn cái nhìn về tà áo ấy. Đó là một chuyến đi tháp tùng đoàn làm phim của đài truyền hình Đức ZDF khi họ sang Việt Nam quay một bộ phim giới thiệu về du lịch Việt Nam. Khi xem lại những thước phim dạng “behind the screen” tôi không thể tin được tà áo dài trắng mình mặc khi ấy lại đẹp đến thế. Một vẻ đẹp thật khác lạ của áo dài, một dáng áo khả ái, rất Á Đông với vẻ duyên ngầm, mà không xưa cũ như những gì truyền thống vốn dĩ phải thế. Những người đi đường ngoái nhìn. Tà áo dài trắng trên chiếc xe Jeep hầm hố giữa đường phố Sài Gòn, giữa những máy móc lỉnh kỉnh và những người Đức cao lớn… tôi không còn là cá nhân tôi nữa, tôi là tà áo dài, tôi là Việt Nam. Một Việt Nam trong tà áo dài trắng tinh khôi, đặc biệt châu Á - đặc biệt Việt Nam.

Dường như trong các trang phục, hiếm có trang phục nào đặc biệt như áo dài, khi nó có thể gây “biến hình” cho người mặc như vậy, nhất là khi nó được mặc bởi người phụ nữ Việt. Bạn bè người Âu của tôi thường hay nói, áo dài Việt “thông minh” khi biết che khuyết điểm người mặc, vô cùng gợi cảm ở cúp cắt, khi form dáng luôn nhấn vào những đường cong nữ tính của người mặc. Tôi cho rằng điều đó đúng, nhưng chưa đủ để làm nên bản chất của áo dài, chưa đủ để giải thích tại sao áo dài lại “Việt” đến thế, ngoại trừ những thông tin khô khan về lịch sử, xuất xứ và những thiên biên của áo dài qua các thời kỳ không cần thiết nhắc lại ở đây. Những hô hào theo khẩu hiệu, những phong trào phát động phụ nữ mặc áo dài nọ kia, theo tôi, chỉ khuấy lên vẻ bề ngoài, cho dù mục đích có thể là tốt. Một khi chính người mặc còn chưa cảm nhận được “chất” của tà áo ấy, thì mọi thứ chỉ là khiên cưỡng.
Mà cảm nhận thì lại là ở mỗi người, là điều rất cá nhân. Cũng như bao điều sâu sắc ở trên đời này, áo dài cần ở người mặc những hiểu biết nhất định về văn hóa cội nguồn dân tộc, những trải nghiệm về cuộc đời - đôi khi không mấy liên quan gì tới tà áo theo nghĩa đen. Áo dài cần sự cảm nhận tự nhiên như hơi thở của bạn. Tự tới - tự tại. Sự trân trọng những truyền thống đôi khi nằm sâu trong con người bạn, đôi khi bạn còn không ý thức được chúng đang tồn tại trong chính con người bạn. Như tôi, nhiều năm về trước đã được tà áo dài trắng “đánh thức”. Như tôi, tết Nhâm Dần này, đã chọn cho mình tà áo in hình những chiếc đèn lồng của nhà thết kế Diego người Tây Ban Nha (thương hiệu Chula), người đã có một tình yêu sâu đậm với Việt Nam cùng sự am hiểu sâu sắc về văn hóa Việt. Anh đã qua đời ở Hà Nội khi còn trẻ, nhưng những thiết kế áo dài và dấu ấn văn hóa Việt trong các tác phẩm thời trang của anh thì vẫn còn mãi.
Tà áo dài tôi mặc đi lễ chùa hôm nay là một sự tri ân gửi tới người đã trân trọng những vẻ đẹp Việt. Bước chân vào chánh điện chùa Giác Lâm, một trong những ngôi chùa cổ nhất của Sài Gòn, tôi đã cảm động không cất lên lời khi nghe sư thầy nói: “Áo dài trang trọng quá, thầy mong có nhiều người mặc áo dài đẹp đi lễ chùa như con”. Những gì từ trái tim sẽ dẫn tới trái tim, tôi tin Diego sẽ cảm nhận được điều ấy, ngay cả khi anh đã không còn bên chúng ta.
Đôi khi tôi nghĩ, áo dài nhiều hơn chỉ là một tà áo. Mặc nó lên người, bạn cảm nhận được chất Việt đang chảy trong dòng máu của bạn, khiến bạn trân quý chính mình và trân quý cội nguồn hơn. Và khi bạn không còn nặng nhẹ trong suy nghĩ rằng áo dài có truyền thống hay không, hay áo dài có đáng được tôn vinh hay không nữa, thì khi ấy, mặc áo dài đã là điều hiển nhiên trong những dịp trang trọng của cuộc đời bạn.
Khi bạn biết rằng, mặc một tà áo - không chỉ là tà áo, mà đó chính là con người bạn - một người Việt!

Theo Kiến Trúc & Đời Sống số 189