1. Theo Từ điển tiếng Việt (tác giả Văn Tân chủ biên, NXB Khoa học xã hội - 1977) thì “đường” là: (1) Dải đất trên đó có người đi, xe chạy, nối liền hai hoặc nhiều địa điểm (2) Dải đất nói trên trong một thành phố, rộng và hai bên có nhà, phố lớn; còn “phố” là: Con đường hai bên có nhà ở một thành phố, thị trấn hay trên một đoạn đường. Định nghĩa thì như thế, nhưng trong thực tế có nhiều điểm khác, và cách hình dung của mỗi người cũng không giống nhau. Trong cảm thức của nhiều người, thì đơn giản là đường thường dài hơn, rộng hơn phố; và phố thì nhiều nhà cửa, công trình, đông vui tấp nập hơn đường. Tuy vậy, trong đô thị, trong các thành phố, khái niệm “đường” và “phố” càng nhập nhòa hơn. Nhiều khi không thể lý giải tại sao chỗ này lại là phố, chỗ kia lại là đường. Có những chỗ nhỏ, ngắn và có nhà cửa thì lại gọi là đường, và ngược lại, có những chỗ lớn hơn, dài hơn lại gọi là phố...
Cách sử dụng từ liên quan đến “đường” và “phố” cũng gợi nhiều khác biệt. Ví như nói “ra phố” thì người nghe dễ hiểu rằng đi chơi, đi dạo hay mua sắm gì, còn “ra đường” thì có vẻ như nhấn mạnh sự thay đổi về không gian, vị trí, mang nghĩa không ngồi trong nhà nữa. Nếu nói “xuống phố” thì mang đầy vẻ yên bình thong dong, còn nói “xuống đường” thì dễ liên tưởng đến... tuần hành, biểu tình.
Đường quốc lộ hay những con đường dài dĩ nhiên không ai gọi là phố, nhưng trong đô thị thì như trên đã nói, rất khó phân định. Cùng độ lớn, độ dài, cái là phố, cái là đường; cùng tính chất, chỗ là đường, nơi là phố. Có lẽ vì vậy mà người ta hay gọi chung là đường phố. Nhưng với một tuyến đường hay con phố cụ thể, thì phải rõ ràng.
2. Nói tới Hà Nội, người ta nhắc về phố nhiều hơn. Phố Hà Nội là một cái gì rất đỗi thân quen, gần gũi. Không phải Hà Nội không có những con đường (lớn), nhưng dường như Hà Nội với phố, nhỏ bé, xưa cũ, lãng mạn, phảng phất buồn... mới thực là Hà Nội. Nhắc về phố là nhắc tới khu phố cổ - 36 phố phường với những phố nghề nổi tiếng; và khu phố cũ hay còn gọi là phố Tây do người Pháp quy hoạch xây dựng. Trong những nỗi nhớ, trong ký ức, trong kỷ niệm thì phố Hà Nội là một điều gì đó thật đặc biệt, gắn bó sâu thẳm. Chẳng phải ngẫu nhiên mà trong rất nhiều bài hát về Hà Nội của nhạc sĩ Phú Quang – người con Hà Nội, đều có hình ảnh phố. Hay như nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, dù chỉ “ghé chơi” Hà Nội, cũng đã ghi dấu bằng hình ảnh Hà Nội: Phố xưa nhà cổ, mái ngói thâm nâu (Lời ca khúc Nhớ mùa thu Hà Nội). Hình ảnh phố cổ, phố cũ là hình ảnh đặc trưng của Hà Nội, cho dù qua bao thăng trầm thời gian, phố xưa nay đã khác, thì hình ảnh phố vẫn cứ đẹp đến ám ảnh, lưu giữ trong ký ức bao người. Phố Hà Nội cũng là đề tài bất tận trong hội họa mà họa sĩ Bùi Xuân Phái đã đem lại cho Hà Nội một con phố miên man có tên là Phố Phái. Phố Phái chẳng bao giờ bị cũ đi hay quên lãng, cũng chẳng bao giờ bị thay đổi làm mới; cứ tồn tại như một phần linh hồn Hà Nội.
Nhiều con phố gắn bó quen thuộc với người Hà Nội với những địa chỉ. Phố Hàng Khay có hiệu ảnh Quốc Tế, phố Tràng Tiền có hàng kem nổi tiếng, phố Hàng Ngang có cửa hiệu truyền thần, phố Hàng Buồm có đền Bạch Mã - một trong Thăng Long tứ trấn, phố Lý Nam Đế có nhà số 4 - tạp chí Văn nghệ Quân đội của những nhà văn mặc áo lính...
Hà Nội mở rộng ra nhiều, có nhiều đường phố mới, vậy nhưng nói phố Hà Nội thì có lẽ người ta chỉ liên tưởng đến phố cổ, phố cũ. Nói “lên phố” được hiểu là đi tới khu vực Hồ Gươm, khu phố cổ. Và mỗi khi có sự kiện gì, hay tết nhất, người ta đi chơi phố là cứ phải đi vào khu trung tâm cũ, tới Hồ Gươm. Nói về Hà Nội, nhớ về Hà Nội cũng là nói tới, nhớ tới phố - phố của Hà Nội ngày xưa, thưa vắng, thâm trầm, lãng đãng và bình yên.
Hình ảnh các con phố Hà Nội luôn gợi cảm giác xưa cũ, hơi u buồn và bình yên. Và dù là phố (Hà Nội) hay đường (Sài Gòn) thì với mỗi người đó là một phần của ký ức, của hoài niệm
3. Khác với Hà Nội nhỏ bé với những con phố cũng nhỏ bé, thì Sài Gòn lại có nhiều con đường lớn, có những đường được gọi là đại lộ. “Đường” Sài Gòn nhiều hơn “phố”, cho dù những con đường ấy cũng có nhiều nhà cửa, công trình. Và cũng khác với hình ảnh phố Hà Nội bình yên, tĩnh lặng thì đường Sài Gòn luôn đông đúc, náo nhiệt. Trước năm 1975, Sài Gòn đã có những con đường lớn, chịu ảnh hưởng quy hoạch của phương Tây, và các vấn đề về giao thông, đô thị cũng đi trước, hiện đại hơn Hà Nội. Lần đầu tới Sài Gòn, ai cũng dễ choáng ngợp, bối rối khi bước đi hay chạy xe trên đường. Những con đường lớn, những giao lộ lớn, những tòa nhà lớn... là hình ảnh của một Sài Gòn hoa lệ.
Ở Sài Gòn, rất nhiều con đường lớn đi xuyên qua khu trung tâm (quận 1, quận 3), nối hai đầu thành phố. Có thể kể như đường Hai Bà Trưng, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Cách Mạng Tháng Tám, Võ Thị Sáu, Điện Biên Phủ, Nguyễn Thị Minh Khai... Ngay cả khu vực “trung tâm của trung tâm” ở quận 1, còn có các đại lộ Trần Hưng Đạo, Nguyễn Thái Học, Lê Lợi, Nguyễn Huệ... Nhiều con đường Sài Gòn gắn với những công trình kiến trúc mang đậm dấu ấn lịch sử đô thị, như đường Nguyễn Huệ với tòa nhà
Ủy ban Nhân dân thành phố, đường Lê Lợi với Nhà hát lớn, đường Đồng Khởi với Nhà thờ Đức Bà, đường Lê Duẩn với dinh Thống Nhất... Hình ảnh những con đường Sài Gòn cũng là hình ảnh của một thành phố vừa có chiều sâu lịch sử, lại vừa năng động, hiện đại, phát triển.
Nói về đường phố Sài Gòn, không thể không nhắc tới sông nước. Đó là một phần của thành phố. Sông nước Sài Gòn từng là “kinh mạch mở ra một đô thị”, là nền tảng của quy hoạch phát triển Sài Gòn trong quá khứ và cả tương lai. Hệ thống kênh rạch chằng chịt từng là những tuyến giao thông huyết mạch trong lịch sử, là những đường phố theo đúng nghĩa. Dẫu bây giờ, thủy đạo đã trở nên yếu thế, thì sông ngòi, kênh rạch Sài Gòn vẫn có ý nghĩa lớn cùng với những con đường. Dòng kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè hồi sinh với hai tuyến đường Hoàng Sa, Trường Sa đã trở thành tâm điểm mới của Sài Gòn. Tuyến đường Võ Văn Kiệt (đại lộ Đông Tây) dọc kênh Tàu Hủ - Bến Nghé trở nên đẹp và lãng mạn hơn. Đường Tôn Đức Thắng bên sông Sài Gòn mở ra không gian sông nước mênh mang...
Sài Gòn cũng mở rộng hơn. Thành phố có nhiều con đường mới cùng những khu đô thị mới. Những còn đường nối tiếp những con đường và vẫn mang những dấu ấn rất riêng của thành phố hơn 300 năm tuổi.
Hình ảnh những con đường Sài Gòn cũng là hình ảnh của một thành phố vừa có chiều sâu lịch sử, lại vừa năng động, hiện đại, phát triển
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 105