Đô thị sống chậm, bao lâu?

Còn nhớ, vị “tổng tư lệnh” khởi đầu cho phong trào này tại TP. HCM, ông Đoàn Ngọc Hải, Phó chủ tịch UBND quận 1 không giấu giếm tham vọng cuộc chiến dịch sẽ biến trung tâm Sài Gòn thành một Singapore thu nhỏ. Nghe thật hào hứng, cho nên, dù có những va chạm xảy ra từ chiến dịch gay gắt, quyết liệt này, thì vẫn có ít nhiều ý kiến đồng tình với chủ trương lớn. 
Nhưng rồi phong trào nói trên đã lắng xuống vì nhiều lý do. Trong những phát biểu mới đây trên báo, vị “tổng tư lệnh” hôm qua quắc mắt, chỉ tay quyết liệt, nay tỏ ra buồn bã trước cuộc tái chiếm vỉa hè. Đời sống vỉa hè rồi đây sẽ đâu vào đó, đúng với chuyển động tự nhiên. Có những người hào hứng vì điều này, nhưng cũng lại có người thầm tiếc nuối. Vì ít ra, trong vài tháng, khi giấc mơ trở thành Singapore đang lên cao trào, vỉa hè trung tâm, nói đúng, cũng thoáng đãng cho người đi bộ (dẫu biết số người có thể thong dong đi bộ trên vỉa hè trong thành phố này hẳn không phải là nhiều!).
Thôi thì tự nhủ, bởi đường có hai lề, nên chuyện vỉa hè, bạn đứng lề nào sẽ thấy lý lẽ thuộc lề đó vậy. Không bàn nữa, vì có giỏi bàn luận, thì tự nhiên rồi cũng đang trở về với tự nhiên đó thôi, chẳng phong trào hay ý chí nhất thời nào can thiệp được đâu.
Cái điều đáng nói hơn có lẽ ở chỗ tại vì làm sao mà trong một thành phố, số người đi bộ luôn ít hơn số người ngồi trên xe, nói khác đi, người ta chẳng có chút hứng thú nào trong việc đi bộ?
Bạn sẽ nói rằng do cuộc sống công nghiệp khiến con người tất bật, do không có những khu đi bộ hay do điều kiện cơ sở hạ tầng không có chỗ ưu tiên, an toàn cho người đi bộ. Tất cả đều đúng. Và tất cả đang là những điều kiện hội tụ thành thói quen của cư dân: không còn nghĩ tới việc đi bộ nữa; loại việc đi bộ ra khỏi sinh hoạt lưu thông hàng ngày. Chạy từ nhà ra ngõ vài chục mét: cưỡi xe máy cho nhanh. Đi từ đầu đường tới cuối đường trung tâm chưa đầy cây số: vẫy taxi cho khỏe. Café với bạn bè ở khu đông người đến mấy cũng phải chen chúc tìm chỗ gửi xe càng gần quán càng tốt để khỏi phải “lội bộ”. Thà xếp hàng dài, kẹt cứng ở trước hầm để xe của công sở còn hơn là tìm một khu để xe cách đó vài trăm mét và chấp nhận thong dong đi bộ đến chỗ làm. Động từ “đi bộ” bị xóa trong cuốn từ điển của mỗi người. Nghĩa là đường sá trở nên cơ giới ồn ào, tắc nghẽn nhiều hơn khi mỗi người không tự điều tiết chọn một khoảng lùi và chấp nhận chậm hơn một chút. Ấy là chưa nói cái thói quen thụ hưởng sự chậm rãi trong không gian đô thị đã bị triệt tiêu. Một khi ta coi thường việc đi bộ thì dĩ nhiên, sẵn sàng tước đi cái không gian mà kẻ khác có thể đi bộ, coi sự “can thiệp” đó là điều hiển nhiên. Ta phóng xe lên vỉa hè, bóp còi inh ỏi, ta dừng đỗ xe hơi chình ình ở phần đường cho người đi bộ, đi xe lăn mà không một chút áy náy…

 

 

 

 

Thành phố vội từ trong cách mỗi người ứng xử với không gian lưu thông chung và cái cách mà các nhà điều tiết, quy hoạch giao thông, giới kiến trúc cảnh quan tạo ra điều kiện để cư dân có thể hiểu giá trị của việc sống, điều tiết trong di chuyển. Cái nhanh đang diễn ra ở các đô thị của Việt Nam là cái nhanh của một quán tính hay vô thức dưới một thúc bách hay dồn nén của bối cảnh, mang tính kỹ thuật và bản năng tùy tiện hơn là sự nhanh trong nếp sống có lề lối của xã hội công nghiệp, đem lại giá trị cho phát triển. Sự nhanh của vô tổ chức và vô hướng chứ không phải sự nhanh của một dòng chảy được phân luồng trong trật tự và kỹ luật. Chính vì thế, nó bào mòn và phá hủy mọi giá trị ổn định và năng lượng sống, làm nhiễm đục bầu khí tinh thần mà không trả về những thành quả và chất lượng sống khả dĩ. Sống chậm hơn vẫn là cách nói trên môi miệng nhưng chưa trở thành một điều kiện cụ thể, nhận thức rõ ràng để làm thay đổi thực tế.
Gần đây, trong giới quy hoạch quốc tế có nhắc đến ý tưởng về một dạng không gian mới - không gian ngồi trong đô thị. Với triết lý là đô thị phải tạo ra thật nhiều những chỗ dừng chân, để cư dân không chỉ có thể thong thả đứng ngắm nghía xung quanh, mà có thể ngồi xuống cùng với nhau để đắm mình trong bối cảnh văn hóa bản địa, tận hưởng những phút giây thư thái của đời sống. Tạo ra những không gian ngồi trong thành phố hay thành phố ngồi là giải pháp nâng cao tính tương tác trực tiếp trong cộng đồng, kiến tạo sinh khí, hình ảnh thân thiện của đô thị và tái lập sự liên kết hài hòa trong điều kiện xã hội công nghệ đang kéo con người cá nhân vào những ốc đảo khép kín, đứt gãy với bên ngoài.
Seattle (Mỹ), Melbourne (Úc) là những đô thị được yêu thích vì những không gian ngồi. 
Từ ý tưởng về thành phố ngồi, hãy nghĩ về các đô thị của chúng ta. Ngay cả sự chuẩn bị cho không gian đi bộ trong thành phố đến thói quen sử dụng không gian đi bộ đúng mục đích cũng đã là một cuộc đấu tranh dai dẳng thì một thành phố có nhiều chỗ ngồi công cộng xem ra hãy còn quá viễn mơ. Trong tình thế đó, biết đâu ta phải vận dụng óc hài hước châm biếm, mà rằng: “Chúng ta đang ngồi đó thôi, nhưng là ngồi ở trên những con ngựa sắt, chiếc hộp sắt, mồ hôi nhễ nhại, đầu óc chất đầy nộ khí, vẻ mặt hậm hực và tay thì bóp còi inh ỏi!”.

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 133