Không gian thiêng trong kiến trúc chùa Việt ở thành phố Hồ Chí Minh

Lượt xem: 3960
25/1/2020 - Điểm đến
Tác giả: Bài PGS. TS. KTS Nguyễn Khởi ảnh TL KT&ĐS

Chùa chiền ở nước ta có ở khắp nơi trên mọi miền tổ quốc. Tuy nhiên tại thành phố Hồ Chí Minh những không gian linh thiêng trong chùa Việt lại có những nét riêng của nó. Đó là không gian thiêng liêng trong các ngôi chùa Việt cổ và chùa Việt mới.

 
 
Chính điện chùa Vĩnh Nghiêm gồm có bái điện, bản điện và Địa Tạng điện
 
Trong những ngày đầu năm mới, khi mà khí xuân đang tràn ngập đất trời, khi mà mọi nhà đã làm lễ đón gia tiên về ăn tết cùng gia đình, và cùng chúc nhau những điều tốt đẹp, thì dường như mọi người lại mong muốn tìm về một chốn an lành, một không gian yên bình để nhìn lại chính mình trong thời gian qua, để chiêm nghiệm những điều trong cuộc sống hướng tới những giá trị tốt đẹp của tâm hồn. Điều này có thể tìm thấy trong những không gian tâm linh, không gian thiêng liêng nơi các công trình tôn giáo mà kiến trúc chùa Việt là một không gian như thế. Vì vậy trong những ngày tết chúng ta rất dễ bắt gặp những dòng người đi viếng chùa, đến những nơi linh thiêng để giải bày cõi lòng, để cầu xin những điều tốt lành cho năm mới, tạo nên một nét sinh hoạt văn hóa, một tập quán lâu đời của người dân.
Chùa chiền ở nước ta có ở khắp nơi trên mọi miền đất nước, tuy nhiên tại TP.HCM những không gian linh thiêng trong chùa Việt lại có những nét riêng của nó.
Đó là các không gian thiêng trong các ngôi chùa Việt cổ và không gian thiêng trong các ngôi chùa mới.
Chùa cổ là những ngôi chùa được hình thành cùng với bước chân của lưu dân Việt từ Thuận Quảng trên vùng đất mới khai phá cách đây khoảng trên 300 năm, là sản phẩm của quá trình cộng cư đáp ứng nhu cầu tâm linh cần thiết, có mối liên hệ mật thiết với cộng đồng, như chùa Giác Lâm, chùa Phụng Sơn, chùa Cây Mai v.v… là những chùa tiêu biểu.
Chùa cổ có kiến trúc gắn liền với cảnh quan làng xã trên vùng đất Gia Định xưa, thường được xây dựng gắn với giao thông thủy, trên gò cao dưới những lùm cây um tùm, cảnh trí u nhã, thanh tịnh, là nơi chuyển linh khí với trời đất giao hòa để tụ hội linh thiêng cho người đến thăm viếng.
Kiến trúc chùa biểu hiện giáo lý và con đường giải thoát, đưa con người từ cõi trần đến cõi Phật. Đến với chùa, kiến trúc đầu tiên chúng ta bắt gặp là cổng tam quan. Đó là kiến trúc dẫn lối, nhưng tam quan không đơn thuần là lối vào với ba cổng, mà ẩn chứa một cái nhìn xuyên thấu của Phật pháp. Tam quan đôi khi còn được gọi là Tam giải thoát môn, Tam niết bàn môn hay Không môn để phản ảnh tư tưởng tam không của nhà Phật. Một tư tưởng lớn trong hệ thống tư tưởng của Phật giáo.
Vào cửa tam quan là vào cửa Phật, là cái vạch giới hạn từ thế giới bên ngoài của đời thường với những toan tính lo âu… để vào bên trong chùa cái thế giới mà con người trong giây lát trút bỏ đi những đau khổ, có những phút bình lặng thanh thản trong tâm hồn để hướng đến chân thiện mỹ, đạt đến cái chân tâm thanh tịnh trong tâm hồn.
Vườn chùa được ngăn cách với không gian xung quanh bằng những lớp tường rào nhằm tạo ra một không gian riêng có cảnh quan yên tĩnh, trầm lắng phù hợp với tư tưởng thoát tục, xuất thế gian của Phật giáo.
Để tăng thêm tính thiêng liêng, sân chùa được đắp cao hơn mặt đất hàng mét như chùa Giác Lâm, chùa Phụng Sơn. Hầu hết trong các chùa cổ TP.HCM trong vườn còn có thờ Quan Âm Bồ Tát dưới gốc cây bồ đề, kết hợp với tiểu cảnh non bộ, trên có lọng che hoặc mái lầu ngũ giác.
Tượng Quan Âm được thờ ngoài trời là tượng đứng, tay bưng bình nước cam lộ, tưới xuống rửa sạch bụi trần, cứu độ chúng sinh. Đặt ngoài trời dễ gần gũi, có tính bình dân giữa không gian trời đất, cảm thông thấu hiểu và độ cho tiếng kêu than của con người.
 
Chính điện chùa Giác Lâm bài trí theo kiểu “tiền Phật, hậu tổ”: phía trước chính điện thờ tất cả các vị chư Phật, phía sau thờ các tổ khai sơn và trụ trì chùa
 
Tượng Quan Âm được thờ ngoài trời là tượng đứng, tay bưng bình nước cam lộ, tưới xuống rửa sạch bụi trần, cứu độ chúng sinh
 
Vào cửa tam quan là vào cửa Phật, là cái vạch giới hạn từ thế giới bên ngoài của đời thường vào thế giới hướng đến chân thiện mỹ đạt đến chốn thanh tịnh trong tâm hồn (ảnh : Việt Nam Quốc tự)
 
Tư tưởng uống nước nhớ nguồn thể hiện qua không gian sân vườn chùa bao bọc khu tháp mộ với vườn tháp, bao gồm các tháp tổ khai sơn và trụ trì hài hòa với cây xanh trái ngọt hoa kiểng miền Nam, tạo cho sân chùa cổ Sài Gòn đặc trưng vật chất và tinh thần không thể lẫn với bất kỳ chùa nào trên đất Việt.
Đối với Phật giáo, con người tiếp cận ở hai mặt: đó là giáo lý triết học Phật giáo cùng với Phật pháp chỉ ra con đường giải thoát đưa con người từ cõi trần đến cõi Phật thông qua chân lý Tứ Diệu Đế (Khổ, Tập, Diệt, Đạo). Mặt khác là thiết chế tín ngưỡng tâm linh cùng nghi thức thờ phụng, trong đó ngôi chùa với không gian Phật điện là những hình tượng cụ thể để con người bày tỏ chiêm nghiệm những gì thiêng liêng nhất biểu hiện “cõi Phật”. Chính vì vậy trung tâm ngôi chùa là không gian điện thờ.
Thông thường ở những ngôi chùa truyền thống có ba không gian chính. Thứ nhất là Tiền đường - biểu hiện ý niệm Dục giới. Đó là cõi đời của con người, là thế giới của chúng sinh có đủ đức tính thế tục, là thế giới mà con người chưa thoát khỏi lòng ham muốn nên đầy khổ đau cần tu hành để cầu chứng ngộ giải thoát. Thứ hai là Thiêu hương biểu thị ý niệm sắc giới là cõi giới đã lìa bỏ Nhị dục, là thế giới tu hành của các bậc cao tăng, các nhà sư tuy vẫn còn thể xác nhưng đã diệt được dục. Thứ ba là Thượng điện biểu thị ý niệm vô sắc giới là cõi trời tột cùng của thế giới. Trong cõi giới này chỉ có tâm thức mà không có sắc chất. Đó là thế giới của Chư Phật, Bồ Tát vui cảnh giới của Tứ Thiền Thiên.
Đối với chùa cổ Sài Gòn - TP.HCM có bố cục ba dãy nhà nối liền nhau theo kiểu sắp đọi. Chính điện, nhà giảng và nhà trai cùng với đông lang và tây lang ở hai bên. Nội thất chùa như chùa Giác Lâm không phân biệt cõi địa ngục, thế gian hay cửa Phật, cõi Phật mà gọp thành một không gian chung. Phía trước chánh điện thờ tất cả các chư vị Phật, phía sau thờ các tổ khai sơn và trụ trì chùa. Như vậy trong không gian nội thất chùa cổ Sài Gòn thờ theo kiểu “tiền Phật hậu Tổ” khác với chùa Bắc thờ “tiền Phật hậu Thần”. Tiếp theo là giảng đường và sau cùng là trai đường.
Với nghi thức thờ “tiền Phật hậu Tổ” trong chính điện và sự có mặt các tháp tổ khai sơn ở vườn chùa thể hiện tư tưởng uống nước nhớ nguồn, cụ thể hóa tín ngưỡng thờ ông bà tổ tiên của người dân xa xứ.
Ngoài các tượng Phật thờ còn có điêu khắc trang trí câu đối cùng ánh sáng mờ ảo trong chính điện làm cho bầu không khí tâm linh thiêng liêng lắng đọng giữa cảnh khói hương nghi ngút càng tăng thêm các triết lý “sắc sắc không không” của nhà Phật.
Chùa mới là sản phẩm Phật giáo đô thị cận hiện đại khi mà kết cấu bêtông ra đời từ đầu thế kỷ XX do có giao lưu văn hóa phương Tây và theo đà chấn hưng Phật giáo Nam bộ mà có.
Chùa mới có bố cục hình ống, là chùa đô thị phát triển mạnh mẽ thỏa mãn điều kiện đất đai đô thị chật hẹp và có khuynh hướng lên cao tầng như các Tổ đình Vĩnh Nghiêm, chùa Xá Lợi, Tổ đình Ấn Quang, Tổ đình Quan Thế Âm v.v… Nói chung các chùa mới xây cất vào những thập niên 50 đến 60 của thế kỷ XX. Chất thanh vắng đã ra đi, cũng không còn nét cổ kính của chùa Bắc kể cả vẻ u tịch của chùa cổ Nam bộ. Chùa mới Sài Gòn là một thực thể tồn tại và vẫn đang hòa nhập trong lòng xã hội cộng đồng và được cộng đồng chấp nhận.
Nếu như chùa cổ thường được xây trên những gò cao ráo, dưới bóng cây cổ thụ um tùm lâu năm thì chùa mới chỉ có những cây mới trồng theo kiểu cây xanh đô thị nên có sự khoáng đãng sáng sủa hơn, nhưng vẫn bảo đảm được tính chất thiêng liêng của nó.
Ở chùa mới cổng tam quan được xây ngay từ đầu, trong sân vườn dưới gốc cây bồ đề vẫn có thờ Quan Âm ngoài trời. Nếu ở chùa không có tượng Quan Âm thì thay vào đó là cặp tượng thần Kim Cang nằm đăng đối hai bên cửa chính ở lối hành lang ra vào hai bên chánh điện như trường hợp chùa Vĩnh Nghiêm chẳng hạn. Còn cây bồ đề mang ý nghĩa thiêng liêng Phật giáo chỉ sự giác ngộ hầu như đều có ở chùa Việt TP.HCM.
Đặc điểm của chùa mới là trong sân không có tháp mộ, nhưng thay vào đó người ta xây tháp xá lợi (chùa Xá Lợi, chùa Nhất Trụ ở Thủ Đức, chùa Pháp Hoa v.v…) hay tháp Quan Âm (chùa Vĩnh Nghiêm). Các tháp này thường có chiều cao trên bảy tầng, là điểm nhấn không gian theo phương đứng, tương phản với phương ngang của khối nhà.
Trong điều kiện đất đai đô thị chật hẹp, kiến trúc chùa mới không trải dài theo chiều rộng mà vươn cao theo chiều đứng. Bố cục, hình khối và phân khu chức năng theo phương thức chủ nghĩa công năng của kiến trúc hiện đại phương Tây. Các chính điện có từ hai đến ba tầng, trong đó tầng trệt dùng làm tiền sảnh, giảng đường, các phòng viện chủ, thiền chủ và trai đường như ở chùa Xá Lợi, chùa Vĩnh Nghiêm là một ví dụ, còn Phật điện được đưa lên tầng lầu càng làm tăng thêm tính chất trang nghiêm và thiêng liêng của ngôi chùa. Trong chính điện gồm có bái điện, bản điện và địa tạng điện, xu thế chung trong chùa mới chỉ thờ một Phật Thích Ca là đủ. Trong không gian Phật điện chùa mới, ánh sáng tự nhiên được trực tiếp chiếu rọi sáng sủa thay thế cho ánh sáng tán xạ yếu ớt thâm u trong các chùa cổ. Đứng trước sân điện một không gian hữu hạn được bao bọc bởi nhà cửa của phố phường xung quanh trong cái vô hạn của đất trời con người cảm thấy bé nhỏ, đời người thật ngắn ngủi chợt ngộ ra ý nghĩa thiêng liêng của Phật dạy.
Mặt dù chùa mới được xây dựng bằng bêtông cốt thép nhưng về nghệ thuật tạo hình vẫn giữ được phong cách kiến trúc truyền thống: mái chồng diêm, tàu đao lá mái với góc đao cong vút đem lại cho công trình một đường nét cổ kính của một ngôi chùa xứ Bắc gợi nhớ hình ảnh thân quen sâu lắng nhưng cũng không kém phần hiện đại.
Trong một cấp độ nào đó, ngôi chùa Việt vẫn là một diện mạo vật chất chứa đựng bề sâu tâm thức của cư dân mang giá trị vật thể và phi vật thể. Nơi đây thể hiện một không gian tâm linh, một không gian thiêng liêng gắn bó đời sống tinh thần của cư dân thành phố, phản ảnh lối sống đô thị và sinh hoạt tín ngưỡng của xã hội. Những không gian tâm linh trong chùa Việt ở TP.HCM phần nào đem lại sự tái lập quân bình đời sống tinh thần người dân, góp phần xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc, truyền thống đạo lý tốt đẹp của con người, hướng cá nhân và cộng đồng tới một nền văn hóa nhân bản vì con người và vì một xã hội phát triển bền vững.

 
 
Chùa Xá Lợi
 
 
Chùa Vĩnh Nghiêm
 
Vườn chùa được ngăn cách với không gian xung quanh bằng những lớp tường rào nhằm tạo ra một không gian riêng có cảnh quan yên tĩnh, trầm lắng phù hợp với tư tưởng thoát tục, xuất thế gian của Phật giáo
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 164

Các tin khác