Sơ đồ mô phỏng một phần địa đạo Củ Chi
Cùng với sự phát triển không ngừng, trong lòng đô thị cũng đã tích tụ một khối lượng di sản văn hóa đồ sộ, trong đó có nhiều di tích cấp quốc gia đặc biệt như di tích Dinh Độc Lập - Hội trường Thống Nhất, Di tích lịch sử địa đạo Củ Chi, Di tích Bến Nhà Rồng - Bảo tàng Hồ Chí Minh, và rất nhiều di sản kiến trúc khác. Tuy nhiên cho đến nay TP.HCM lại chưa có một di sản nào được UNESCO (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc) công nhận là di sản thế giới!
Vừa qua trong báo cáo chính trị của Đại hội Đảng bộ TP.HCM lần thứ XI có đề xuất công nhận Di sản văn hóa vật thể thế giới đối với địa đạo Củ Chi. Đây là một đề xuất phản ảnh tiềm năng to lớn của Di tích địa đạo Củ Chi và nếu được UNESCO công nhận sẽ làm cho thành phố có được một vị thế mới trên bản đồ di sản thế giới.
Di sản văn hóa thế giới
Theo quy định của UNESCO hiện nay trên thế giới có hai loại di sản: di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể. Trong Luật Di sản văn hóa của Việt Nam cũng có định nghĩa như sau: di sản văn hóa là sản phẩm tinh thần và vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác bao gồm di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể.
Theo Công ước về Di sản thế giới do UNESCO thông qua ở Paris ngày 16.11.1972 thì di sản văn hóa vật thể được phân ra thành ba loại: di sản văn hóa, di sản thiên nhiên và di sản tổng hợp. Theo đó di sản văn hóa bao gồm các di tích, các công trình, quần thể kiến trúc hay các nhóm công trình xây dựng riêng lẻ hay quần thể có sự thống nhất trong cảnh quan, các hang động, di chỉ khảo cổ học có giá trị nổi bật toàn cầu về phương diện lịch sử, nghệ thuật hay khoa học.
Đối với địa đạo Củ Chi, mặc dù đây là một di tích quốc gia đặc biệt được nhà nước công nhận từ năm 2004, là căn cứ địa cách mạng điển hình có giá trị vô cùng quan trọng trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, nhất là trong thời kỳ chống đế quốc Mỹ từ năm 1965 đến năm 1975. Là nơi các đồng chí lãnh đạo sống và làm việc, chỉ đạo công cuộc đánh Mỹ của nhân dân thành phố Sài Gòn - Gia Định. Là quần thể giao thông hào chạy ngầm dưới mặt đất dài trên hàng trăm cây số tạo thành một pháo đài kiên cố làm cho kẻ thù trong suốt bao nhiêu năm vẫn không thể nào chiếm được, địa đạo Củ Chi rất nổi tiếng trong và ngoài nước, khách quốc tế khi đến đây tham quan đều bày tỏ lòng khâm phục về chủ nghĩa anh hùng của nhân dân ta. Tuy nhiên, cũng theo công ước trên để được ghi danh vào danh sách di sản văn hóa thế giới thì di tích địa đạo Củ Chi cần phải đáp ứng được một hoặc nhiều tiêu chí về Di sản văn hóa thế giới. Phân tích các giá trị của địa đạo Củ Chi cho thấy chúng có khả năng đáp ứng được một số tiêu chí sau đây:
- Tiêu chí 1: “Là một kiệt tác cho thấy tài năng sáng tạo của con người”
Hệ thống địa đạo Củ Chi là một minh chứng hùng hồn cho sức lao động sáng tạo độc đáo của con người nơi đây. Trong điều kiện vô cùng khó khăn giữa mưa bom, bão đạn chỉ bằng những dụng cụ thô sơ như lưỡi cuốc và chiếc xẻng xúc đất bằng tre mà người dân Củ Chi đã tạo nên một công trình chưa từng có tới 250km đường hầm ngang dọc có các ngóc ngách, với vô số cửa thông hơi lên mặt đất được ngụy trang kín đáo, có đoạn được đào thành nhiều tầng trong lòng đất nối liền các điểm xung yếu tạo thành một mạng lưới ngầm kỳ diệu bủa vây quân thù.
Không giống như các hang động thiên nhiên đồ sộ, hùng vĩ, các đường hầm địa đạo tuy bé nhỏ nhưng lại có cấu trúc rất linh hoạt, có thể đóng mở bất cứ lúc nào, quân du kích dễ dàng ẩn náu mà cũng dễ dàng xuất hiện làm cho kẻ thù luôn bị động, bất ngờ.
Địa đạo Củ Chi là nơi các lãnh đạo Khu ủy và Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định đã từng sống, chiến đấu trong suốt thời kỳ chiến tranh. Có đến đây khách tham quan mới thấu hiểu phần nào sự hào hùng của lịch sử đấu tranh của dân tộc Việt Nam
- Tiêu chí 4: “Là hình mẫu nổi bật của một loại công trình xây dựng hay quần thể kiến trúc hay cảnh quan minh họa cho một (các) giai đoạn trong lịch sử loài người”
Địa đạo Củ Chi là minh chứng hùng hồn cho thể loại công trình khoa học quân sự được tổ chức như một làng chiến đấu ngầm dưới mặt đất, kế thừa nghệ thuật đánh giặc của cha ông bao đời nay. Đó là nghệ thuật lấy ít đánh nhiều, lấy nhỏ để thắng lớn, “lấy trí nhân thay cường bạo” của cuộc chiến tranh nhân dân chống lại một kẻ thù hùng mạnh được trang bị đầy đủ vũ khí hiện đại.
Địa đạo Củ Chi được tổ chức rất khoa học. Những đường ngầm có thể chịu được sự công phá của bom đạn, xe tăng thiết giáp trên mặt đất, dưới hầm còn có các hố chông, có nút chống độc, có lỗ thông hơi, lối thoát lên mặt đất tạo thành các ụ chiến đấu. Quanh các cửa hầm lên xuống còn bố trí các hầm chông, cạm bẫy, mìn chống tăng v.v… tổng hợp thành một pháo đài bất khả xâm phạm, thấm đượm tinh thần yêu nước bất khuất của dân tộc, thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng của quân và dân nơi đây, cùng nhau chiến đấu bảo vệ quê hương.
Là minh chứng cho việc phát huy sức mạnh toàn dân tộc, thể hiện sự độc đáo sáng tạo trong nghệ thuật quân sự của Việt Nam, đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa ba thứ quân: chính quy, du kích và đấu tranh chính trị, tạo nên một sức mạnh tổng hợp vô song.
- Tiêu chí 5: “Là hình mẫu nổi bật về nơi sinh sống truyền thống hoặc sử dụng đất đai của con người đại diện cho một (hoặc nhiều) nền văn hóa, đặc biệt khi nó dễ bị tổn thương do tác động của những biến đổi không cưỡng lại được”
Địa đạo Củ Chi là một ví dụ tuyệt vời về một không gian sống mặc dù chỉ là bất đắc dĩ của một quần cư đại diện cho một dân tộc bất khuất, không cam chịu làm nô lệ. Nơi đây một môi trường sống được hình thành, ngoài các đường giao thông hào, còn có hàng trăm ngóc ngách nối liền các không gian ăn uống, sinh hoạt, nghỉ ngơi, kho tàng. Đặc biệt còn có trạm cứu thương, giải phẫu nuôi dưỡng bệnh nhân, bên cạnh còn có giếng nước, bếp không khói “Hoàng Cầm”, nơi trú ẩn của người già, phụ nữ và trẻ em rất đầy đủ không khác gì một không gian sống của một ngôi làng truyền thống trên mặt đất của các vùng quê Nam bộ.
Không chỉ thế, để góp phần làm cho cuộc sống thêm phong phú nơi đây còn xây dựng được không gian đa năng theo kiểu bán hầm, mái lợp ngụy trang khéo léo, dùng để hội họp, chiếu phim hoặc biểu diễn văn nghệ, tạo nên một cuộc sống vui tươi, thoải mái.
Tuy vậy, với những không gian ngầm dưới mặt đất như thế cũng chịu tác động không nhỏ của khí hậu nhiệt đới nắng mưa, lụt lội thất thường làm cho hệ thống địa đạo rất dễ bị tổn thương hư hỏng, điều đó đặt ra vấn đề là cần có một chính sách bảo tồn căn cơ nhằm gìn giữ lâu dài di tích.
Kết luận
Điểm qua một số tiêu chí trên đây cho thấy địa đạo Củ Chi có được một giá trị nổi bật toàn cầu với các tính chất độc đáo, sáng tạo của một cấu trúc ngầm dưới mặt đất, có tính khoa học quân sự sâu sắc trên cơ sở phát huy được truyền thống đánh giặc của cha ông trong công cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương, cùng giá trị tổ chức một không gian sống trong lòng đất với đầy đủ các tính chất của một làng ấp vùng quê Nam bộ.
Với tất cả các giá trị đặc sắc đó chúng ta vững tin và có quyền hy vọng là hồ sơ Di tích lịch sử địa đạo Củ Chi sẽ được các cơ quan chuyên môn của thành phố nghiên cứu kỹ với các minh chứng đầy đủ để khi trình lên UNESCO xem xét sẽ đáp ứng được một số tiêu chí cơ bản của Công ước về Di sản văn hóa thế giới và sẽ được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Theo đó TP.HCM sẽ có tên trên bản đồ Di sản thế giới, sẽ có dịp quảng bá hình ảnh của mình với bạn bè khắp năm châu và trở thành một điểm du lịch hấp dẫn trong và ngoài nước, góp phần vào sự phát triển kinh tế của cả nước nói chung và thành phố nói riêng.
Ngày nay, địa đạo Củ Chi đã trở thành một điểm du lịch hấp dẫn cho các du khách trong và ngoài nước khi đến thăm TP.HCM. Ước tính mỗi năm nơi đây đón khoảng 1 triệu lượt khách
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 177