Nhà và đường phố ở cư xá Kiến Thiết hiện nay vẫn còn hình ảnh từ thời xa xưa
Dùng tiền lời từ Quỹ Xổ số Kiến thiết làm vốn xây nhà bán trả góp
Trong lịch sử phát triển đô thị miền Nam Việt Nam giai đoạn sau năm 1954, dân số gia tăng nhanh do đó Ban Doanh lý Kiến Thiết trực thuộc Phủ tổng thống tổ chức xây dựng hàng loạt cư xá và cho người dân mua trả góp dài hạn 8 đến 12 năm với giá và lãi suất ưu đãi.
Trong vòng 9 năm (1954-1963), Ban Doanh lý thuộc Bộ Tài chính (trước thuộc Bộ Kiến thiết và Thiết kế Đô thị với danh nghĩa Kiến Ốc cục) đã dùng tiền lời từ các cuộc Xổ số Kiến thiết để mua đất của tư nhân rồi xây dựng nhà để bán trả góp cho dân chúng. Từ đó, nội đô thành và vùng phụ cận, ngoại thành đã có 25 khu nhà của Ban Doanh lý mới xây. Việc bán nhà theo thứ tự ưu tiên như dành cho các gia đình bị giải toả và hoả hoạn rồi mới tới những gia đình đông con, những người chưa sở hữu nhà. Người mua trả trước 1/4 giá nhà, còn lại trả góp hàng tháng trong 8 năm. Thí dụ, một căn nhà giá 90.000 đồng thì người mua trả ngay 22.500 đồng khi nhận nhà, còn mỗi tháng trả 700 đồng đến 8 năm là hết. Cách trả góp này nhận được sự hoan nghênh của dân chúng. Chủ nhà sau khi dọn về ở tiếp tục sửa chữa, bổ sung như người thì trồng thêm cây cối cho mát, làm thêm phòng để ở, người thì sửa mặt tiền để buôn bán.
Theo tài liệu “Cư xá Doanh lý Kiến thiết tại đô thành và các tỉnh”, tổng cộng có 25 cư xá như cư xá Tự Do đường Lê Văn Duyệt có 52 nhà biệt lập và 210 nhà liên kế bình dân; cư xá Vườn Lài có 164 nhà liên kế, cư xá Tân Định đường Xóm Chùa Trần Quang Khải có 48 nhà chúng cư, 16 căn biệt thự, 17 căn liên kế; cư xá Phú Nhuận có 92 căn liên kế; cư xá Duy Tân có 31 căn nhà chúng cư; cư xá Trương Minh Giảng có 1.420 căn liên kế; cư xá Quán Tre có 10 căn liên kế và 2 căn song lập; cư xá Thị Nghè có 203 căn bình dân, cư xá Bình Hoà có 20 căn nhà liên kế, cư xá Thủ Đức có 24 căn biệt lập và 38 căn song lập, 88 căn tứ lập, 16 căn liên kế,…
Ở các tỉnh, Ban Doanh lý Kiến thiết cũng xây dựng hàng loạt cư xá nhà liên kế như ở Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Long Khánh, Tây Ninh, Vũng Tàu, Vĩnh Long, Bạc Liêu, Bình Dương, Định Tường, Hà Tiên, Long Xuyên,…
.png)
Hình cư xá Kiến Ốc cục Đà Lạt, bên phải là danh sách các khu cư xá ở đô thành (nguồn: Cư xá Doanh lý Kiến thiết tại đô thành và các tỉnh)
Làng kiểu mẫu cư xá Thủ Đức trên hoạ đồ năm 1964 (nguồn Trung tâm lưu trữ quốc gia II)
Quy trình thiết kế, đấu thầu, xây dựng nhìn từ hồ sơ lưu trữ
Trong bài viết này, chúng tôi trích dẫn tư liệu các quy định đấu thầu xây dựng Làng kiểu mẫu cư xá Thủ Đức (sau năm 1975 gọi là cư xá Kiến thiết) từ Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, qua đó giúp người đọc hình dung quy trình tổ chức xây dựng, tiêu chuẩn vật liệu kỹ thuật và quan niệm về nhà ở xã hội của Ban Doanh lý Kiến thiết ở miền Nam Việt Nam vào thập niên 1960.
Theo hồ sơ Bộ Công chánh và Giao thông, công tác xây nhà tứ lập của cư xá Thủ Đức năm 1964 của Ban Doanh lý Kiến thiết trong hồ sơ đấu thầu đợt 1 lô II gồm 30 điều trong đó:
Điều 2 mô tả công tác xây cất gồm 18 nhà tứ lập (72 gia cư), mỗi căn có kích thước 10x24m kể cả nhà phụ thuộc và sân phơi. Móng mặt nền bê-tông đá xanh, chân tường cột trụ gạch thẻ hồ, tường là gạch ống 4 lỗ, nền tráng xi măng hồ dày 0,03; mái lợp ngói loại 22 viên/1m2 trên mè dầu 3/3, đóng trần giấy ép (Isorel) cho nhà chính biệt lập. Sườn nhà, cánh cửa, khuôn cửa bằng gỗ dầu. Trong điều 10 của hồ sơ đấu thầu, phẩm chất điều lý các vật liệu đều phải là thứ thượng hảo hạng và phải thực hành tinh vi đúng theo phương pháp và quy tắc ấn định ở chương thứ nhất. Cát là cát sông hoặc cát suối, xi măng là xi măng Portland nhân tạo hay xi măng tương đương. Sắt phải sạch sẽ không có rỉ, không dính dầu sơn và mỡ. Mẫu hàng các món vật liệu trên phải đệ trình ông ủy viên Doanh lý Kiến thiết khảo sát và chấp thuận trước mới được chở tới sở làm. Những vật liệu không được chấp thuận phải đem ra ngay khỏi công trường.
Điều 23 cấm cho thầu lại, chủ thầu không được phép cho thầu lại bất cứ trong trường hợp nào. Trước pháp lý, chánh quyền chỉ công nhận một thầu khoán hoặc một công ty thầu duy nhứt đã trúng thầu để thực hành toàn thể công tác mà thôi. Quá trình xây cất sẽ không tránh khỏi những bất đồng phát sinh cần giải quyết dù đã có những ràng buộc chặt chẽ. Do đó, trong điều 28 hướng dẫn cách giải quyết những bất đồng ý kiến giữa uỷ viên Doanh lý Kiến thiết và thầu khoán: Trong thời gian thực hành công tác, nếu có điểm bất đồng thì ông Tổng giám đốc Kiến thiết và Thiết kế Đô thị sẽ giải quyết. Trong trường hợp không ưng thuận thì thầu khoán được một kỳ hạn tố quyền là 20 ngày để đệ trình lên cấp có thẩm quyền chuẩn y khế ước một bản tường trình chỉ rõ duyên cớ và ước lượng của sự thiệt hại. Quá thời hạn kể trên, thầu khoán sẽ mất tố quyền.
Đợt II xây cất 23 nhà song lập gồm 46 đơn vị gia cư, mỗi nhà kích thước 8,50x14m các quy định cũng tương tự.
.jpg)
Bản mẫu đơn đấu thầu thiết lập các đường trong cư xá Thủ Đức (nguồn: Trung tâm lưu trữ quốc gia II)
Hình bên trái: cư xá K.O.C Bình Dương, hình bên phải: cư xá K.O.C Tây Ninh, phía dưới là danh sách các khu cư xá ở các tỉnh (nguồn: Cư xá Doanh lý Kiến thiết tại đô thành và các tỉnh)
Việc làm đường phố ở cư xá Thủ Đức
Năm 1965, Quỹ Doanh lý Kiến thiết tổ chức đấu thầu làm đường (xưa gọi là “công tác kiều lộ”) trong cư xá Thủ Đức, thời gian thực hiện 4 tháng. Việc thiết lập các đường gồm các công tác sau:
1) Vận chuyển 11.530 thước khối đất, đắp thành thân đường kể cả việc làm mương lộ thiên ở hai bên, ban mặt lề và ta-luy.
2) Cán đá đỏ mặt lộ một lớp dày 0,10m (sau khi cán xong).
3) Cán đá xanh mặt lộ một lớp dài 0,10m (sau khi cán xong).
4) Làm mương đậy đan bằng bê tông cốt sắt và xây đầu mương, tại các nơi băng qua đường.
Mỗi công tác đều có quy định tỉ mỉ như việc cán đá mặt lộ thì yêu cầu trước khi trải đá, nền lộ phải được dặm vá nông những chỗ thấp hạ những chỗ cao, ban và nén chặt thành một về mặt song song với mặt lộ sau khi cán đá. Việc cán đá phải thực hành dọc theo lộ từ mé lộ lấn lên lề và tiến dần vào giữa, mỗi lượt cán phải lấn lên lượt cán trước ít nhất 1/3 chiều ngang ống cán. Tại những khoảng đường cong phải cán từ bên thấp và tiến dần về bên cao.
Sau khi mặt lộ đã liền lạc, những cục đá lớn gài chặt chẽ với nhau và không nhúc nhích dưới bánh ống cán, mặt lộ được trải lên lối bốn mươi phần trăm (40%) chất kết hợp dự trữ và tưới nước, cán đến khi chất kết hợp xuống hết các kẽ hở. Phần sáu mươi phần trăm (60%) chất kết hợp còn lại sẽ được trải ra làm 2 lần, tưới nước, quét và cán như trên. Mỗi lần trải thêm chất kết hợp phải chờ khi nào lớp trước đã xuống hết các kẽ hở.
Những loại vật liệu cũng được quy định phẩm chất thạch liệu, đá phải lấy nơi hầm thiệt tốt, cần lựa thật kỹ lưỡng không được lộn đất và rễ cây cùng các thứ không phải loại đá.
Đá đỏ phải khai thác ở các lớp thật tốt nhứt, cứng chắc, không lẫn đất sét. Đá đỏ phải giao là thứ đã cỡ 8/15 phân.
Đá xanh 4/6 phải thuộc loại đá hoa cương (granit), sa thạch (gres), đá vôi (calcaire), huyền vũ nham (basalte) khai thác ở các lớp đá tốt nhứt cứng chắc, không bọc lớp đá mục và đồng phẩm chất. Đá xanh phải giao là thứ đá cỡ 4/6 phân, những cục đá dầu xoay phía nào phải lọt lòng vòng trục kính 6 phân mà không được lọt lòng vòng trục kính 4 phân.
Nhìn lại các hồ sơ đấu thầu và quy định xây dựng cư xá Thủ Đức, có thể thấy Ban Doanh lý Kiến thiết không chỉ quan tâm đến số lượng nhà ở mà còn chú trọng đến chất lượng vật liệu, kỹ thuật thi công và trật tự pháp lý trong suốt quá trình xây cất. Từ nền móng, mái ngói, hệ thống thoát nước đến từng lớp đá cán mặt lộ, mọi chi tiết đều được quy định cụ thể, cho thấy một tư duy quản lý đô thị nghiêm cẩn và nhất quán.
-2.jpg)
.jpg)
Bình đồ gác lửng trong bản vẽ công tác xây cất nhà liên kết của cư xá Thủ Đức năm 1964 (nguồn Trung tâm lưu trữ quốc gia II)
Thiết đồ AB trong bản vẽ công tác xây cất nhà liên kết của cư xá Thủ Đức năm 1964 (nguồn Trung tâm lưu trữ quốc gia II)
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ XUÂN 2026