.jpg)
Thế nên khác với những chuyến đi vì công việc ngắn ngày, sau ba tháng mày mò tìm hiểu lịch sử - văn hóa - xứ sở mặt trời mọc, tôi quyết định một mình một chuyến ngao du Nhật Bản. Tôi muốn trực tiếp cảm nhận điều mà người ta vẫn hay nhận xét về đất nước này: Nơi hiện đại và truyền thống cùng song song tiến triển.
Ba mô hình lưu trú du lịch tôi chọn kể ở đây khác nhau về niên đại và hoàn cảnh ra đời, nhưng cùng góp phần định dạng một cách tổng quát về giá trị văn hóa bản địa Nhật Bản. Bài kể chuyện này chỉ minh họa thêm vài khía cạnh nhỏ của giá trị đó, dưới góc nhìn của một kiến trúc sư và nhiếp-ảnh-gia-bán-chuyên.
Điểm dừng chân đầu tiên là thành phố Fukuoka, với chuyến tham quan Bảo tàng Dân gian Hakata Machiya, nơi có trưng bày mô hình thật của ngôi nhà kiểu truyền thống Nhật Bản. Đứng trước ngôi nhà mang tính kiểu mẫu này, tôi như đang lạc bước vào quyển sách “5D” khổng lồ. Bởi lẽ ngoài 3 chiều không gian sống động, nó còn chuyển tải cả chiều thời gian và chiều nhân gian văn hóa một cách sống động, rất khó miêu tả cụ thể là những gì.
Tôi biết cảm nhận này mới là khởi đầu, thật may mắn và ấn tượng. Và nó đã thôi thúc tôi mạnh mẽ hơn trong hành trình khám phá những nét văn hóa đậm “chất Nhật” này.
.jpg)
.jpg)
Từ ngoài vào trong, các mảng sân vườn trải rộng tầm mắt cho dù diện tích không rộng. Một nghệ thuật tạo tác cảnh quan tôn trọng tối đa sự tận hưởng và chiêm nghiệm, tồn tại như bất chấp thời gian hay ảnh hưởng bên ngoài…
Nghệ thuật truyển thống tô điểm cho kiến trúc-nội thất hiện đại, khẽ khàng tạo nên dấu ấn mang tính địa phương
Đến Kyoto, tôi đã trọ lại 2 đêm tại Haruya Higashiyama, điểm lưu trú du lịch được cải tạo từ ngôi nhà phố cổ xưa.
Việc tiếp xúc và sinh hoạt bên trong một cấu trúc gần như nguyên bản đã tồn tại từ thời xa xưa đem lại niềm hân hoan như thể mình được diện kiến và hỏi chuyện cổ nhân của hàng trăm năm trước.
Và dù ẩn trong kiến trúc kiểu truyền thống là thế, nhưng cách quản lý kiểu tại đây lại hết mực hiện đại - văn minh: Khách tự đến - tự phục vụ - tự trả tiền!
Thú vị không kém là trải nghiệm cuộc sống thường nhật tại đây, khi tản bộ vòng quanh phường xóm, đi tìm quán mỳ ramen nóng cho bữa ăn cuối ngày, hay những bất ngờ nho nhỏ từ các phụ kiện thủ công cực kỳ tinh tế...
Tiếp theo là Beppu, Oita, nơi được xem là “thủ phủ” của văn hóa tắm khoáng onsen, đồng thời là cơ hội để tôi được ngụ trong một nếp nhà đương-đại-kiểu-truyền-thống, có bảng tên Guesthouse Sakichi.
Nhà này tạo điều kiện để khách lưu trú sống cùng gia đình chủ nhân. Biết tôi là một kiến trúc sư, họ đặc cách giới thiệu thêm cho tôi về toàn bộ ngôi nhà và câu chuyện xây dựng của nó. Một “phần thưởng” quý giá khi chính mình cảm nhận được một không khí ăn ở chân phương, diện tích vừa đủ, môi trường ấm áp… thông qua những con người đang hiện hữu chăm sóc và sống “thật” trong đó, chứ không chỉ là nhân viên quản lý hay khai thác điểm du lịch.
.jpg)
.jpg)
Mô hình ngôi nhà ở truyền thống Nhật Bản tại Bảo tàng Dân gian Hakata Machiya. Sự tương đồng trong văn hóa sống hòa hợp với thiên nhiên và biết vừa đủ giữa Việt Nam và Nhật Bản đã mang đến cảm nhận thân thuộc trước hình thức nhà mái dốc thấp, nhỏ nhắn, vây quanh một mảnh sân vườn.
Nhưng sự khác biệt trong việc ứng dụng vật liệu, cấu tạo và cách sử dụng các bộ phận, hình thức họa tiết... tạo ra môi trường đậm chất Nhật, khơi gợi sự tò mò khiến tôi muốn đến lưu trú và sinh hoạt trong những ngôi nhà có người sống thực thụ
Chỉ một chút thôi, nhưng các khoảng sân vườn xen kẽ trong bố cục tổng thể thay vì làm hết đất đã mang đến cho người cư trú một tâm trạng thật an yên. Chạm vào thiên nhiên là đây, chứ đâu!
Gia chủ còn rất tinh tế bày trí đa dạng đồ thủ công, vật trang trí, và những thay đổi nho nhỏ qua trà đạo, nghệ thuật cắm hoa... Chính những điều nhỏ bé mà tinh tế này mang đến sự ngọt ngào cho cuộc sống thường nhật.
Tiếp theo là nét hiện đại song hành cùng tính truyền thống. Tôi đã đặt phòng tại một khách sạn đúng nghĩa, được quảng bá là 4 sao Kyoto Arashiyama Ranzan Hotel, để tự mình hiểu dần tinh thần đó. Tính truyền thống không nhất thiết lộ rõ trong cấu trúc xây dựng cụ thể, mà được cảm nhận qua bầu không khí do nghệ thuật bản địa tạo ra. Ít nhất là có ba điều làm tôi thấy thích thú khi lưu trú tại công trình hiện đại cùng với lối quản lý chuẩn quốc tế ở đây.
Một là nghệ thuật sử dụng giấy dân gian điểm xuyết cho cấu trúc nội thất, mang đến cho du khách những ngạc nhiên nho nhỏ, mỉm cười và thầm thán phục.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Địa điểm Haruya Higashiyama trên thực tế “đáng yêu” hơn hẳn so với hình ảnh đặt phòng trên ứng dụng. Các thanh cột, kèo bằng gỗ được cải tạo từ một căn nhà cổ xưa. Hệ thống kỹ thuật đã được nâng cấp để đảm bảo an toàn và tiện nghi nhất định cho du khách, nhưng bố cục mặt bằng – cách phân chia khu vực sinh hoạt chung và các phòng ngủ cũng như sân trong – đã được giữ nguyên theo mẫu hình có từ hơn 100 năm trước
Khách vào nhà với mật mã khóa cửa được gửi riêng. Tôi không khỏi bối rối khi không gặp bất kỳ nhân viên quản lý nào. Du khách tự nhận phòng; có thể thuê xe đạp hay đồ dùng nhà tắm, mua nước uống hay quà thủ công lưu niệm... một cách tự túc. Du khách được ứng xử ở mức độ tin tưởng tối đa!
Nếp nhà dân dã này đồng điệu với toàn khu vực chung quanh. Chính lối sinh hoạt như-thường-nhật của người làm du lịch địa phương khiến du khách thêm yêu mến và lưu luyến thật nhiều
Hai là khu vườn thiền rộng, được chăm sóc tốt tươi và thay đổi suy nghĩ vốn có về kiểu vườn Nhật cứ phải là Zen với sỏi khô đá cảnh, thậm chí là khắc khổ, khô khan. Không, với những góc thiên nhiên ở đây, tôi thực sự thả lỏng, buông xả, và thậm chí, ngộ ra bao điều.
Ba là, lối sống thinh lặng, ít âm thanh dường như cũng đã được cân nhắc trong các bố trí, để mọi du khách như tôi vốn đến đây từ môi trường đô thị ồn ã, phải tập sống lắng đọng lại, và được sống như vậy đúng nghĩa. Dù chỉ một chút, để bản thân được lắng nghe, trở thành một “tài nguyên” vô giá cho chuyến ngao du còn bao điều chưa kể này.
Sự thinh lặng, như lời kết mà mở ra.
…
Lắng nghe, và lắng đọng.
Mái nhấp nhô, cây tùng xòe cạnh cổng gỗ... cứ như trong tranh vẽ và tưởng tượng của tôi trước đây. Và bây giờ, tôi được bước vào, ngủ lại trong đó. Đó là một nếp nhà ấm cúng, gọn ghẽ, và vô cùng ngăn nắp, sạch sẽ!
Dù là ngắm từ ô cửa nào cũng bắt gặp một khoảng sân vườn. Với một “mảnh” diện tích chỉ nhỏ chừng ba bước chân, cây xanh và tượng đá mang đến sự an yên tuyệt đối
Mọi góc trong nhà, kể cả nhà vệ sinh, đều có điểm thu hút ánh nhìn bằng một mẩu đồ nghệ thuật nào đó. Một ví dụ của từ “tinh tế” kiểu Nhật, như những món quà tinh thần đáng yêu, nhẹ nhàng mà khắc sâu trong ký ức du khách.
TÓM LƯỢC SỰ HÌNH THÀNH
MÔ HÌNH NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG NHẬT BẢN
Thời Heian (thế kỷ thứ 8-12)
Xuất hiện kiểu nhà quý tộc shinden-zukuri, với đặc trưng:
- Sàn nhà nâng cao khỏi mặt đất;
- Không gian mở, ngăn bằng rèm hoặc cửa trượt bằng giấy;
- Gắn liền với cảnh quan tự nhiên (vườn, hồ).
Giai đoạn này đặt nền cho mỹ học “hòa hợp thiên nhiên” trong nhà Nhật.
Thời Muromachi (thế kỷ thứ 14-16)
Xuất hiện kiểu nhà shoin-zukuri của tầng lớp Samurai.
- Có chiếu tatami;
- Hai loại cửa trượt - fusuma ngăn chia phòng và shoji bao che lấy sáng;
- Hốc trang trí tokonoma.
Đây là tiền thân của kiến trúc nhà ở truyền thống hiện đại.
Thời Edo (thế kỷ thứ 17-19)
Hình thành rõ rệt kiểu nhà dân gian vùng nông thôn Minka và thị trấn Machiya.
- Khung gỗ, mái tranh hoặc ngói nặng;
- Sàn gỗ nâng cao;
- Phân khu rõ ràng: Bếp, nơi tiếp khách, phòng ngủ;
- Không gian linh hoạt, có thể thay đổi bằng cửa trượt.
5 LÝ DO CHÍNH VỀ LỊCH SỬ – VĂN HÓA để người Nhật thời Edo hình thành mô hình nhà ở truyền thống đặc trưng:
- Chính trị ổn định dưới Mạc phủ Tokugawa (1603-1868);
- Kinh tế nông nghiệp và thương nghiệp phát triển;
- Ảnh hưởng của ba hệ tư tưởng: Thần đạo - trọng thiên nhiên; Phật giáo - không bám víu; Nho giáo - giữ trật tự;
- Khí hậu và thiên nhiên Nhật Bản: Ẩm, mưa, động đất;
- Đặc tính của người Nhật Bản: Chuẩn mực, tinh tế, hòa hợp.
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ XUÂN 2026