Mặt nạ tuồng Khmer: Linh hồn của di sản và bản sắc văn hóa

Lái xe giữa những con đường Sài Gòn, trong đầu tôi vẫn còn vang lên âm thanh nhạc lễ và những hình ảnh rực rỡ của mặt nạ tuồng Khmer quanh khu Ao Bà Om – danh thắng thiên nhiên quốc gia tại Trà Vinh. Chuyến đi phượt xe máy ba ngày hai đêm dự lễ hội Ok Om Bok để lại trong tôi một ấn tượng sâu sắc, không chỉ bởi không khí lễ hội mà còn bởi những chiếc mặt nạ lấp lánh ánh sơn, vừa huyền bí vừa gần gũi, như chính tâm hồn của vùng đất này.

 

Sau khi Trà Vinh sáp nhập cùng Bến Tre và Vĩnh Long để trở thành tỉnh Vĩnh Long, lễ hội Ok Om Bok năm nay diễn ra với quy mô lớn và nhiều hoạt động phong phú. Các bảng chương trình được treo dọc khu chợ Trà Vinh, dẫn lối về khu vực Ao Bà Om. Để tránh đông đúc khi lễ chính bắt đầu, chúng tôi tranh thủ tham quan Bảo tàng Trà Vinh - nằm đối diện chùa Âng (Wat Angkor Raig Borei), một trong những ngôi chùa Khmer cổ và đẹp nhất Nam bộ. Không gian bảo tàng đang được gấp rút hoàn thiện sân khấu cho lễ đón nhận danh hiệu Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, với các bảng giới thiệu về văn hóa Khmer được trưng bày trang trọng quanh sân.
Ngay bên cạnh sân khấu là khu trưng bày mặt nạ tuồng Khmer, nơi giới thiệu các nghệ nhân gạo cội cùng những tác phẩm tiêu biểu. Bước vào không gian bên trong, tôi dành thời gian quan sát kỹ các mẫu vật trưng bày theo từng cụm chủ đề, trong đó bộ sưu tập mặt nạ tuồng là phần gây ấn tượng mạnh nhất bởi sự phong phú về hình thức và chiều sâu biểu tượng.

 

 

 

Mặt nạ tuồng Khmer gắn liền với nghệ thuật múa mặt nạ Lakhon Khol, một loại hình sân khấu dân gian có nguồn gốc từ sử thi Reamker - phiên bản Khmer của Ramayana. Trong thế giới sân khấu này, các nhân vật thần linh, quỷ dữ, vua chúa và chiến binh đều được thể hiện qua những chiếc mặt nạ sặc sỡ, tượng trưng cho quyền lực, thiện-ác và trật tự vũ trụ. Theo các tài liệu nghiên cứu, nghệ thuật mặt nạ theo chân cộng đồng Khmer Nam bộ đến Trà Vinh từ hàng trăm năm trước, hòa quyện với Phật giáo Nam tông để tạo nên sự kết hợp chặt chẽ giữa tâm linh, sân khấu và điêu khắc.
Chiếc mặt nạ không chỉ là đạo cụ hóa trang mà còn là biểu trưng văn hóa. Khi mang mặt nạ, người diễn viên không còn là chính mình mà “hóa thân” thành hiện thân của thần linh hoặc quỷ thần. Tùy theo vai diễn, cách sử dụng mặt nạ cũng khác nhau: Các nhân vật hoàng gia thường không đeo mặt nạ kín mà sử dụng mão và hóa trang để thể hiện địa vị và chuẩn mực đạo đức; các vai phản diện hay quỷ dữ mang mặt nạ toàn phần với chi tiết phóng đại nhằm khắc họa bản chất hung ác; còn các vai hài, vai phụ sử dụng mặt nạ hoặc hóa trang mang tính biếm họa, tạo yếu tố giải trí và giáo huấn.

 

 

Ở Trà Vinh, Lakhon Khol thường được trình diễn trong các dịp lễ lớn như Ok Om Bok hay Chôl Chnăm Thmây, chủ yếu tại các chùa Khmer cổ. Âm nhạc ngũ âm vang lên cùng trống Skor Thom và kèn Sralai, tạo nên không gian thiêng, nơi nghệ thuật và niềm tin tâm linh hòa làm một. Qua từng điệu múa, người xem học về lòng trung nghĩa, sự kiên định và nhân ái - điều mà nhiều nhà nghiên cứu nhân học xem là “bài học đạo đức bằng hình ảnh”.
Một trải nghiệm đáng nhớ khác diễn ra ngay trước cửa một tiệm tạp hóa nhỏ gần chùa Âng và bảo tàng. Bên ngoài trông giống cửa hàng văn phòng phẩm, nhưng bên trong lại là không gian cho thuê trang phục, đạo cụ múa và trưng bày tượng Phật. Tôi bắt gặp một người mẹ trẻ đang để cậu con trai khoảng mười tuổi chọn mặt nạ. Sau khi cân nhắc kỹ, cậu bé chọn một chiếc mặt nạ ba tầng và cây gậy dài. Khi tôi hỏi đùa rằng em có biết múa không, người mẹ cười lớn: “Nó mê lắm, tự xem clip trên YouTube rồi tập hơn một năm nay”.
Cậu bé đồng ý biểu diễn ngay trước cửa tiệm. Chỉ trong vài phút ngắn ngủi, tôi bị cuốn vào ánh mắt, động tác tay chân nhịp nhàng và thần thái tập trung của một diễn viên nhí nghiệp dư. Đó là một màn trình diễn rất đời, rất thật, cho thấy niềm đam mê văn hóa dân tộc vẫn đang được tiếp nối. Xung quanh khu vực này, tôi còn thấy nhiều bạn trẻ chở nhau trên xe điện với phục trang múa, hay tập múa trước sân nhà với đạo cụ đơn giản. Trong thời đại mà giới trẻ dễ bị cuốn vào màn hình điện thoại, những hình ảnh ấy thực sự đáng trân trọng.

 

Cậu bé biểu diễn với động tác tay chân nhịp nhàng và thần thái tập trung của một diễn viên nhí nghiệp dư

 

Những bạn trẻ ở Trà Vinh vẫn đang bảo tồn nét đẹp văn hóa truyền thống của người Khmer Nam bộ

 

Trà Vinh hiện vẫn còn nhiều nghệ nhân làm mặt nạ truyền thống. Quá trình chế tác là kết tinh của tri thức dân gian, được truyền qua quan hệ thầy-trò. Một chiếc mặt nạ phải trải qua nhiều công đoạn: Nặn khuôn, dán giấy, sơn màu, thếp vàng, vẽ họa tiết. Chất liệu như giấy dó, vé số cũ được dán nhiều lớp để tạo độ nhẹ và bền; màu sắc truyền thống chế từ nguyên liệu tự nhiên. Mỗi màu mang một thông điệp: Đỏ biểu trưng cho sức mạnh, xanh cho thần linh hoặc quỷ dữ, vàng cho hoàng tộc, trắng cho sự thiện lương. Với nghệ nhân lành nghề, chỉ cần nhìn khuôn mặt đã có thể “đọc” được tính cách nhân vật.
Trong buổi lễ đón nhận danh hiệu di sản, tôi có dịp gặp nghệ nhân Lâm Phen - người đã hơn ba mươi năm gắn bó với nghề. Ông trăn trở: “Giới trẻ bây giờ ít người theo nghề. Làm mặt nạ cực mà thu nhập thấp. Nhưng tôi vẫn làm, vì sợ mất đi một phần của dân tộc mình”. Lời tâm sự ngắn gọn ấy phản ánh ba thách thức lớn của nghề: Sự thương mại hóa khiến mặt nạ mất hồn thủ công; thiếu lớp kế thừa; và không gian biểu diễn ngày càng thu hẹp, thiếu tính tương xứng với giá trị di sản.

 

 

 

Hiện nay, một số trường học, trung tâm nghệ thuật và tổ chức quốc tế đã bắt đầu hỗ trợ nghệ nhân, kết hợp bảo tồn với du lịch văn hóa và giáo dục cộng đồng. Tuy nhiên, việc bảo tồn mặt nạ tuồng Khmer không chỉ là giữ lại một nghề thủ công, mà là bảo vệ căn tính văn hóa của cả một cộng đồng.
Hình ảnh cậu bé mười tuổi say mê điệu múa Khmer khiến tôi nghĩ đến khái niệm “tính liên tục văn hóa” - khả năng một nền văn hóa tồn tại bằng cách tự tái tạo qua các thế hệ. Mặt nạ Khmer không chỉ nằm trong tủ kính bảo tàng hay trên sân khấu lễ hội, mà còn sống trong ký ức, hơi thở và niềm tự hào của người Khmer Trà Vinh. Khi nào còn người thổi hồn vào mặt nạ, khi ấy di sản này vẫn còn sống.

 

Do sơ suất, trên ấn phẩm in số xuân Bính Ngọ (tháng 2&3.2026), chúng tôi đã ghi nhầm học vị của ThS.KTS Nguyễn Văn Châu thành "TS.KTS". KT&ĐS chân thành xin lỗi ThS.KTS Nguyễn Văn Châu cùng bạn đọc.

 

THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ XUÂN 2026