Người ta vẫn bảo, Tết là để về quê, về nhà. Sau những ngày xa quê, tất bật, mỏi mệt với cuộc mưu sinh nơi phố thị, người ta mong Tết để được trở về nhà. Mỗi năm vào những ngày gần Tết, cảnh những người con tay xách nách mang, chộn rộn, vội vã trên đường về quê nhà vẫn là những hình ảnh gây nhiều cảm xúc.
Người ra Trung ra Bắc vô Nam
Dù đi xa ai cũng nhớ
Về chung vui bên gia đình…
(Ngày Tết quê em - Từ Huy)
Có một quê nhà để mỗi năm đôi ba bận được về thăm cũng là hạnh phúc. Tôi có một anh bạn làm báo, rời quê từ nhỏ, về đây học tập rồi lập nghiệp, sinh sống gần nửa thế kỷ, mỗi năm nhớ đến ngày leo lên chuyến xe rời xa quê, anh hay ngồi trầm ngâm nghĩ ngợi, nhớ thương quê cũ, rồi tự hỏi: “Chẳng biết nơi đâu là chốn quê nhà!”.
Bố mẹ tôi vì thời cuộc bỏ quê hương, di cư vào đây sinh sống. Quê nhà theo lời kể của bố mẹ tôi là một nơi nào đó xa vắng, mờ mịt không rõ rệt, chẳng đọng chút gì trong ký ức. Tôi sinh ra và lớn lên ở thành phố này, nên với tôi quê nhà là ngôi nhà xưa, là xóm nghèo cũ với bao nhiêu kỷ niệm thân thương. Để rồi những ngày cuối năm khi cơn gió cuối đông heo hút thổi về lành lạnh, khi cây mai trước sân nhà hé nở những búp non đầu tiên, tôi lại bồn chồn nhớ về chốn cũ, nơi có bố mẹ, người thân, nơi níu giữ bao nhiêu kỷ niệm đẹp nhất của một thời…
Hàng xóm thân tình
Có lần một chị ở xóm cũ gặp tôi hỏi tôi có nhớ chị không. Mấy chục năm ở khu Tân Thành, hàng xóm quanh đi quẩn lại cũng chỉ có mấy chục gia đình đùm túm bỏ quê hương vào đây sinh sống, gần gũi, gắn bó thân tình như bà con, “bán anh em xa mua láng giềng gần” sao mà tôi quên được.
Ngay đầu đường vào xóm nhà tôi, một bên là nhà bà Hội đồng to đùng, một bên là nhà bác Cư. Bà Hội đồng nhiều đất lắm, tôi cũng chỉ nghe người ta nói vậy chứ bao nhiêu năm ở đây tôi cũng chẳng biết mặt mũi bà ra sao. Có thời gian nhà bà Hội đồng được trưng dụng làm Ủy ban nhân dân phường 13, quận Tân Bình. Bác Cư tướng to lớn, phốp pháp như ông Tây mà rất lành, nói chuyện với ai cũng luôn cười tươi, vui vẻ, ai có việc gì nhờ cậy, bác giúp đỡ hết sức nhiệt tình, xóm làng ai cũng quý. Bên cạnh nhà bác Cư là tiệm may, sửa quần áo của ông Mơ và một tiệm bán đủ thứ linh tinh bù long, ốc vít, dây kẽm, dây điện… của ông Bắc Thành, ông ngoại của cô bạn Nguyễn Đính học cùng lớp, cùng xóm với tôi. Phía bên kia đường là “sở rác Mỹ”, nơi đổ bỏ, tiêu hủy đồ ăn, lương thực thực phẩm hết “date” hoặc hàng gia dụng phế thải của Mỹ (mà thực ra nhiều thứ còn rất tốt, vẫn sử dụng được), rộng mênh mông kéo dài từ đường Phạm Hồng Thái (nay là đường Trường Chinh) đến tận đường Cộng Hòa bây giờ.
Tôi nhớ lớp học vỡ lòng của vợ chồng thầy giáo Hưng, cô Hạnh, bên cạnh nhà thờ Tân Thành, nơi tôi tập đánh vần ê, a… những con chữ đầu tiên. Lớp vài chục đứa, từ vỡ lòng đến lớp 5, sau này thầy dạy cả lớp 9, luyện thi chuyển cấp 3. Học chung với tôi, ngoài những đứa ở khu Tân Thành, còn cả đám nhóc bên “xóm giỏ” kế bên chùa Kim Giác. Gọi là “xóm giỏ”, vì ở đây dân chúng phần đông làm nghề trồng rau và đan sọt, đan giỏ trạc. Học sinh toàn con nhà nghèo, đi học có khi còn mặc quần thủng đít. Những đứa trẻ bàn tay chai sần, thoăn thoát đan giỏ, đan sọt, giỏi việc đồng áng phụ giúp gia đình, nhưng cầm cây viết ngượng ngịu, lóng nga lóng ngóng. Cuộc sống khó khăn, chẳng mấy đứa học hành đến nơi đến chốn, phần lớn vào đời sớm hoặc nối gót cha mẹ làm người nông dân vất vả, tảo tần một nắng hai sương.
Những chiều mùa hè, bọn trẻ con tụi tôi thường qua xóm giỏ nhặt những thanh tre thừa người ta bỏ đi về vót lại làm khung diều, thả ước mơ của mình bay trên cánh đồng Bàu Cát lộng gió.
Lớn lên một chút, những buổi trưa trời nắng chang chang, cánh đồng lại trở thành sân bóng của những cầu thủ nhí “nổi tiếng một thời”, nào là: Minh “cu ke” (thằng này ốm nhom, mặt dài như anh chàng Luky Lucke trong truyện hoạt hình, nên được gọi là “cu ke”), Hoàng “thẹo”, Hùng “chà và”, Vương “ba tai”, Thanh “củ tỏi”, Sang “hí”…
Tôi nhớ tiệm hủ tíu của thím Tám Xinh bên cạnh quán cà phê ông Hai Gạo. Thím Tám Xinh lớn tuổi, nhưng đẹp mặn mà, phúc hậu, có ông chồng ít nói, mộc mạc, thật thà, hiền như đất . Sáng nào mẹ tôi cũng gánh xôi bán ngay bên đối diện với quán hủ tíu của thím. Mỗi buổi sáng, thím hay nấu hủ tíu mời mẹ tôi ăn mà chẳng bao giờ lấy tiền…
Cách nhà thím Tám Xinh một con hẻm nhỏ là nhà của ông Hai Thuận, bà con hay gọi là ông Hai “sa lông” vì ông làm nghề đóng nệm ghế salon. Hồi đó cả khu xóm chỉ có mình nhà ông Hai Thuận và ông trưởng ấp là có 2 cái ti vi đen trắng hiệu Denon. Đám nhóc trong xóm tối nào cũng bu đen ở cửa sổ xem ké mấy phim chiến tranh Combat mô tả các trận đánh của lính Mỹ chống phát xít Đức, phim cao bồi Wide Wide West (Anh hùng viễn Tây), phim Star War mà bọn trẻ chúng tôi gọi là phim “Lỗ tai lừa” vì nhân vật chính có chiếc tai dài mà nhọn hoắc…
Nhà tôi ở đầu ngõ, bên cạnh là nhà bà Năm “giếng”, dân cố cựu ở đây. Chẳng ai biết bà tên gì, người trong xóm gọi bà như vậy, có lẽ vì nhà bà có một cái giếng to, nước lúc nào cũng trong vắt. Trước nhà bà có một cây vú sữa rất to, tỏa bóng mát che khuất cả một vùng sân rộng. Cây vú sữa rất sai trái vào dịp Tết. Tết năm nào bà Năm cũng hái vú sữa biếu bố mẹ tôi để cúng ông bà, cùng với một ít bông vạn thọ nhà bà trồng, để chưng trên bàn thờ. Mùi bông vạn thọ thơm phảng phất trong ký ức mãi. Đến giờ, Tết năm nào nhà tôi cũng mua bông vạn thọ về chưng dù nó không đẹp rực rỡ, nhưng nó gợi cho tôi nhớ kỷ niệm những ngày Tết đầm ấm thuở xưa.
Nhớ gia đình đầm ấm
Tết là mùa của sum họp, của đoàn viên. Nhưng bây giờ với tôi, Tết còn là mùa của nhớ thương. Nhớ ngôi nhà xưa, nhớ bố mẹ, và những người thân, bà con họ hàng, nhớ những người hàng xóm gần gũi, hiền lành, thật thà, chất phác… Tôi nhớ những bữa cơm gia đình quây quần, đầm ấm, đông vui có đủ bố mẹ, anh em.
Bố là người có máu văn nghệ, vui tính, lúc rảnh rỗi nhớ quê hay khi làm việc nhà phụ mẹ tôi ông hay hát nghêu ngao những bản tình ca của Phạm Duy, Anh Bằng, Hoàng Thi Thơ, Lam Phương…
Bố là người thầy đầu tiên và cũng là người dạy tôi nhiều hơn tất cả những người thầy tôi đã học. Ngày xưa bố chỉ học hết trung học, nhưng ông chịu khó tự học, ham đọc sách báo, nên ông rất có kiến thức về văn học, đặc biệt là văn học thời tiền chiến, hầu như không có tác giả nào là ông không biết, từ nhóm Tự Lực Văn Đoàn của Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Hoàng Đạo... đến Nguyễn Tuân, Nguyễn Bính, Xuân Diệu, Huy Cận, Hồ Dzếnh, Tô Hoài, Hữu Loan, Hoàng Cầm. Sau này lớn lên tôi theo nghề báo có lẽ cũng nhờ thuở nhỏ ngày nào cũng ra đầu ngõ mua báo về cho bố, rồi đọc ké, mãi thành thói quen, đến lúc yêu thích công việc viết lách lúc nào không hay.
Có lần tôi đi xem phim về, bố hỏi con xem phim gì, tôi nói tên phim. Thế là bố kể vanh vách nội dung phim ra sao cho tôi nghe. Tôi ngạc nhiên hỏi, bố đã xem phim này rồi à? Bố nói chưa xem phim nhưng đã đọc truyện này rồi.
Hôm nọ xem ti vi chương trình Ai là triệu phú, cô giáo tham gia chương trình trả lời Tự Lực Văn Đoàn là đoàn cải lương, bố tôi bật cười, ông bảo không biết bây giờ chương trình học hành như thế nào, mà đến nỗi cô giáo dạy văn còn không biết Tự Lực Văn Đoàn là gì!
Anh em tôi lớn lên bằng những lời ca dao, những câu ru Kiều và những nhọc nhằn, vất vả của mẹ. Mẹ tôi quê mùa, lam lũ, không được học hành, chữ nghĩa chẳng bao nhiêu, nhưng không hiểu sao bà thuộc rất nhiều câu trong truyện Kiều. Những năm bao cấp, đời sống khó khăn, nhà đi kinh tế mới mãi tận Long Thành. Có lần tôi bị ốm, lúc đó nhà chỉ có 2 mẹ con, mẹ tôi đã đội mưa đi bộ gần cây số mua gói mì về nấu cho tôi. Mua được gói mì về, người mẹ ướt nhem. Cầm tô mì trên tay tôi nghẹn ngào thương mẹ chảy nước mắt.
Mẹ đi xa lâu rồi, bây giờ thỉnh thoảng tôi thèm được nghe tiếng mẹ: “Ăn cơm chưa con?”, “Hôm nay có đi làm không con?”…, được ôm mẹ vào lòng, được hít hà mùi bồ kết trên tóc mẹ. Tôi ước ao được sống lại những ngày xưa ở cái xóm nhỏ Tân Thành, tuy vất vả, nghèo khó nhưng bình yên, ấm áp tình người:
Cho tôi lại ngày nào
Trăng lên bằng ngọn cau
Mẹ tôi ngồi khâu áo
Bên cây đèn dầu hao
Cha tôi ngồi xem báo
Phố xá vắng hiu hiu…
(Kỷ niệm - Phạm Duy)
Chiều cuối năm, trong thời khắc giao mùa, người người háo hức mong một năm mới với bao nhiêu ước mơ, khát vọng, dự định về một tương lai tươi sáng đang chờ ở phía trước. Có người, đêm cuối năm là một đêm của niềm vui, đêm của tình yêu, hạnh phúc:
“Em đến thăm anh đêm 30
Còn đêm nào vui bằng đêm 30…”
(Em đến thăm anh đêm 30- thơ Nguyễn Đình Toàn)
Còn với tôi, một người đã bước qua bên kia sườn dốc cuộc đời, buổi chiều cuối năm là thời khắc ngoảnh lại, nhớ thương, tiếc nuối. Bố đã đi về miền mây trắng, ở phương trời nào xa tít tắp để gặp mẹ tôi. Bố mất mấy tháng mà khoảng trống ông để lại trong tôi vẫn mênh mông quá. Nỗi nhớ bố trong tôi vẫn cồn cào, da diết. Mỗi sáng chủ nhật tôi không còn được về gặp ông để nghe ông kể chuyện quê mình ngày xưa. Tết này vợ chồng con cái tôi sẽ không còn cái cảm giác háo hức về nội gặp ông để mừng tuổi ông. Tết này tôi biết về nhà cũ với ai đây!
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ XUÂN 2026