Mặt tiền Tô Hoài House trong ngõ Đoàn Nhữ Hài Hà Nội
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư bồi hồi kể lại với chúng tôi kỷ niệm đẹp “ông từng là em kết nghĩa của nhà văn Tô Hoài vào thập niên 1940”. Thời Pháp thuộc, sách cho thiếu nhi rất hiếm, nhà xuất bản Tân Dân Hà Nội ra mắt tuần báo Truyền Bá phát hành ngày thứ Năm hàng tuần. Ông Nguyễn Đình Tư đã được đọc truyện Con dế mèn (chính là ba chương đầu của truyện Dế Mèn phiêu lưu ký) in trên tuần báo Truyền Bá năm 1941 từ sạp báo Thanh Tao. Khi nhà văn Tô Hoài đến thành phố Vinh, Nghệ An, nhà báo Yên Sơn - chủ sạp báo Thanh Tao đã nhiệt tình giới thiệu nhà văn Tô Hoài làm quen cây bút trẻ Nguyễn Đình Tư (đã viết sách Nguyễn Xí năm 1943, Thù chồng nợ nước năm 1944). Nhà văn Tô Hoài và ông Nguyễn Đình Tư đã làm quen với nhau, kết nghĩa anh em. Ông Tư còn được tặng hình chân dung Tô Hoài và cuốn sách Nhà nghèo. Rất tiếc do thời cuộc loạn lạc đã thất lạc các kỷ vật.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư ngắm ảnh tư liệu của nhà văn Tô Hoài
Sơ lược tiểu sử và thành tích của nhà văn Tô Hoài
Chúng tôi được chủ nhà, nhà báo Nguyễn Phương Vũ, con trai nhà văn Tô Hoài mời vào thăm nhà lưu niệm Tô Hoài. Công trình do gia đình thực hiện được xây dựng theo mô hình không gian văn hóa kết hợp cà phê, âm nhạc và trưng bày tư liệu tạo nên cảm giác gần gũi. Tại căn nhà nhỏ này, nhà văn Tô Hoài đã sống, sáng tác, làm việc từ thập niên 1955 đến khi ông qua đời. Do đó mỗi góc nhà đều lưu dấu bầu không khí văn chương hoài niệm.
Ngôi nhà có diện tích khoảng 100m², được tổ chức thành nhiều tầng chức năng khác nhau. Tầng một là nơi mở đầu cuộc gặp gỡ với thế giới Tô Hoài. Những đầu sách tiêu biểu được giới thiệu bên cạnh không gian thưởng trà, cà phê. Ánh sáng dịu nhẹ, những giá sách và các góc ngồi trò chuyện sang trọng. Gia đình nhà văn dự kiến tổ chức các buổi trình diễn âm nhạc, tọa đàm văn học vào tối cuối tuần để địa chỉ này thành một điểm hẹn văn hóa giữa lòng Hà Nội.
Các bản dịch của truyện Dế Mèn phiêu lưu ký
Tư liệu giấy tờ cá nhân và các giải thưởng của nhà văn Tô Hoài
Trên thế giới, việc bảo tồn không gian sống của các đại văn hào từ lâu đã trở thành một phần di sản văn hóa quốc gia. Chúng ta từng biết đến ngôi nhà của Ernest Hemingway tại Key West (Mỹ) với phong cách kiến trúc thuộc địa Tây Ban Nha, nơi lưu giữ sự phong trần của một “gã khổng lồ” văn chương. Hay căn hộ nhỏ của Victor Hugo tại Place des Vosges (Pháp), nơi mỗi món đồ nội thất đều toát lên vẻ lộng lẫy và chiều sâu tư tưởng của một bậc thầy chủ nghĩa lãng mạn.
Trong dòng chảy ấy, việc hình thành Không gian lưu niệm Tô Hoài tại Việt Nam mang một ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tô Hoài không chỉ là một nhà văn, ông là một “pho sử sống” của Hà Nội và là người đặt những viên gạch nền móng cho văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại. Với hơn 200 đầu sách trải dài từ truyện ngắn, tiểu thuyết đến hồi ký trong đó Dế Mèn phiêu lưu ký là tác phẩm thiếu nhi nổi tiếng nhất của văn học Việt Nam thế kỷ 20. Các tác phẩm của ông đã chu du qua 40 quốc gia trên thế giới từ Anh, Pháp, Nga đến Nhật Bản, Hàn Quốc.
Những kệ đầy ắp sách và huân chương của nhà văn Tô Hoài
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư cùng con trai nhà văn Tô Hoài và tác giả bài viết trên gian thờ tổ tiên
Rời khỏi không gian cà phê ở tầng trệt, bước lên tầng trên, chúng ta bắt đầu bước sâu hơn vào đời sống riêng tư của người cầm bút. Hàng trăm hiện vật được lưu giữ cẩn thận: Chiếc đồng hồ đã cũ, đôi dép quen thuộc, bộ ấm trà, những bộ quần áo giản dị, chiếc đài nhỏ và nhiều bản thảo viết tay. Đó không phải những món đồ quý giá về vật chất, nhưng lại chứa đựng giá trị tinh thần đặc biệt. Chúng kể câu chuyện về một nhà văn đã sống gần trọn thế kỷ, chứng kiến những biến động lớn lao của đất nước và ghi lại bằng một sức lao động nghệ thuật bền bỉ hiếm có.
Đáng chú ý là hệ thống ảnh tư liệu ghi lại những cuộc gặp gỡ giữa Tô Hoài với nhiều tên tuổi lớn của văn học nghệ thuật Việt Nam như Nguyễn Đình Thi, Trịnh Công Sơn hay Nguyễn Huy Tưởng. Những bức ảnh ấy không chỉ phản ánh một đời sống giao lưu văn nghệ phong phú mà còn gợi nhớ về một thời kỳ rực rỡ của văn hóa Hà Nội.
Tầng trệt là không gian quán cà phê, xung quanh trang trí poster tác phẩm Tô Hoài
Tầng trên cùng là nơi tái hiện không gian làm việc của nhà văn. Bộ bàn ghế tiếp khách, cặp kính, cây bút, những tấm bằng khen và nhiều vật dụng quen thuộc được sắp đặt gần như nguyên trạng. Trong không gian ấy, người ta dễ hình dung bóng dáng một ông già Hà Nội với giọng kể chuyện hóm hỉnh, ngồi lặng lẽ bên trang giấy qua từng kỷ vật, những trang bản thảo viết tay. Trong ngôi nhà nhỏ bên chiếc bàn giản dị, nhiều tác phẩm đã ra đời như Mười năm, Người ven thành, Trái Đất tên người, Những ngõ phố, người đường phố; Quê nhà, Hoa hồng vàng song cửa… góp phần tạo nên diện mạo văn học Việt Nam hiện đại.
Rời khỏi cánh cửa ngôi nhà nhỏ trong ngõ Đoàn Nhữ Hài, chúng tôi mang theo cảm giác như vừa đi qua một lát cắt của lịch sử văn học Việt Nam. Giữa đô thị ngày càng đông đúc và chuyển động không ngừng, nơi đây giống như một khoảng lặng kết nối văn chương và đời sống gặp nhau.
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ 240