Từ những tư liệu do giáo xứ Từ Đức cung cấp và tư liệu từ các nguồn khác, chúng tôi phác thảo sơ nét về khu vực đã hình thành và phát triển 70 năm qua ở Thủ Đức từ những linh mục và giáo dân di cư.
Bản đồ trên Google Map vị trí khu vực giáo xứ Thủ Đức
Giáo xứ Từ Đức, khu định cư của giáo dân từ miền Bắc
Vào tháng 8 năm 1954, những chủng sinh trường chủng viện Đạo Ngạn (Bắc Ninh) theo các linh mục di cư vào Nam bằng phi cơ từ phi trường Gia Lâm vào phi trường Tân Sơn Nhứt (Sài Gòn). Những ngày đầu, các chủng sinh và giáo dân di cư ở tạm tại nhà thờ Phước Lý. Đến cuối 1954, khi Cha Giuse Nguyễn Bá Thi và cha Đaminh Nguyễn Quang Hiển tìm nơi định cư lâu dài cho cơ sở chủng viện Bắc Ninh thì được giới thiệu đến miền Thủ Đức. Hai linh mục đã gặp ông Biện Phê và ông Cả - những người Công giáo địa phương, chủ nhân của khu đất rộng, chưa khai thác cạnh chùa Huê Nghiêm. Hai ông đồng ý dâng tặng chủng viện hai khu đất mà nay là Tu viện Kitô Vua, trường PTTH Thủ Đức, Tu viện Catarina, Tu viện Gioan Tiền Sứ (Học viện Công giáo Việt Nam) và Nhà hưu dưỡng linh mục Bắc Ninh.
Đầu năm 1955, chủng viện chính thức di chuyển về Thủ Đức và tiến hành xây dựng cơ sở đầu tiên. Linh mục Giuse Nguyễn Bá Thi chiêu mộ số gia đình bà con thuộc Từ Sơn (Từ Phong), Dũng Quyết khoảng 200 người (50 hộ) về sống lập nghiệp bên cạnh chủng viện. Với sự giúp đỡ của chính phủ, Linh mục Giuse Nguyễn Bá Thi đã cho xây cất những căn nhà rộng rãi hình thành khu trại Bắc Ninh. Nhà nguyện tạm được đặt tên là giáo xứ Từ Đức thuộc Tổng Giáo phận Sài Gòn, danh xưng ghép từ tên của Từ Sơn và Thủ Đức bởi đa số cư dân lúc đầu ở đây là tín hữu xứ Từ Sơn (Bắc Ninh) di cư vào. Tên giáo xứ ngụ ý nhắc nhở con cháu luôn nhớ đến nguồn gốc tổ tiên.
Trích vị trí khu đất hoang mới hình thành khu xóm tạm cư trong đồ án thiết kế quận Thủ Đức và xa lộ Biên Hoà năm 1964 (Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II)
Đến năm 1971, số giáo dân tăng cao. Ngôi nhà thờ xây cất năm 1957 không còn dung nạp đủ, hơn nữa cột kèo gỗ đã bắt đầu mọt nát nên linh mục chánh xứ nghĩ đến xây dựng một thánh đường rộng rãi và chắc chắn hơn. Ngày 22.8.1971, giáo xứ Từ Đức long trọng cử hành lễ đặt viên đá đầu tiên, khởi công xây dựng thánh đường; công trình được hoàn thành vào cuối năm 1972. Thánh đường có quy mô hài hòa với tổng chiều dài 45m, rộng 15m, cao 14m, kết cấu cột kiềng bê tông vững chắc, hệ kèo sắt Eiffel, mái lợp tôn thiếc, nổi bật với tháp chuông cao 25m, tạo điểm nhấn kiến trúc trang nghiêm giữa không gian giáo xứ.
Đặc biệt, trong khuôn viên nhà thờ có đền thờ Chúa Giêsu mang phong cách kiến trúc Công giáo hội nhập văn hóa, kết hợp bố cục thờ tự phương Tây với mái cong, giữa treo bảng hoành phi “Đấng Công Chính”, hai cột tròn son đỏ khắc đôi câu đối thếp vàng và họa tiết trang trí Á Đông. Sự dung hòa Đông- Tây này vừa giữ trọn tinh thần Kitô giáo, vừa tạo nên một không gian thờ phượng gần gũi với truyền thống văn hóa Việt Nam.
Vào ngày 19.3.2025 mừng lễ Thánh Giuse, giáo xứ Từ Đức đã trang trọng tổ chức lễ kỷ niệm 70 tạ ơn hồng ân trong sự xúc động, tưởng nhớ của đông đảo giáo dân.
 .jpg)
Đền thờ Chúa Giêsu thiết kế phong cách kiến trúc dung hoà Đông-Tây (ảnh của Lê Hùng Vỹ)
Thánh đường giáo xứ Từ Đức xây dựng năm 1971 (ảnh FB Giáo xứ Từ Đức)
Từ trường tư thục Đức Minh đến trường THPT Thủ Đức
Dần dần, từ năm 1960 các giáo dân gốc Bắc Ninh kéo đến định cư xung quanh giáo xứ ngày càng đông. Những gia đình thuộc xứ Đạo Ngạn, Dân Trù, Đông Tiến, Núi Hiểu, Sen Hồ, Hoàng Mai, Thị Cầu, Phượng Vỹ, Phượng Mao, Phong Cốc, Trại Lại, Thành Rền, Trái Phán, Xuân Hòa, Hà Liễu, Trại Đường, Trại Mao, Lại Nhượng, Xuân Thủy… ban đầu khoảng 200 người tăng đến 1.000 người.
Sau khi dân xứ có việc làm ổn định, việc giáo dục văn hóa, chăm lo cho đời sống là chuyện vô cùng cần thiết. Linh mục cha cố Giuse Nguyễn Bá Thi mở trường tiểu học Chí Thiện với sự trợ giúp ngân sách của USAids. Ngôi trường làng được dựng lên là dãy nhà khung gỗ, ghép bằng fibrô xi măng 1,2m/tấm, gồm 3 phòng, mỗi phòng diện tích 8x6m, trang bị 10 bộ bàn ghế cho khoảng 100 học sinh. Sau vài năm, đến niên học 1961-1962 trường đã có giấy phép của Ty Tiểu học Gia Định.
Vào năm 1959, Cha Inhaxio Nguyễn Đức Chấn mở trường Trung học Đệ nhất cấp Đức Minh ở cạnh bên Nhà hưu dưỡng linh mục Bắc Ninh. Theo Linh mục Anmai, CSsR tên gọi “Đức Minh” mang ý nghĩa sâu sắc trong truyền thống Công giáo: “Đức” biểu thị cho đức hạnh, lòng nhân ái, và các giá trị Kitô giáo; “Minh” gợi lên sự sáng suốt, trí tuệ, và ánh sáng của tri thức. Sự kết hợp này phản ánh triết lý giáo dục của trường: Đào tạo những con người vừa có đạo đức vừa có kiến thức, sẵn sàng đóng góp cho xã hội.
.JPG)
Trường trung học tư thục Đức Minh những ngày mới thành lập (ảnh tư liệu của giáo xứ Từ Đức)
Lúc đó, trường Đức Minh chỉ có một dãy nhà nhỏ, tầng trệt và lầu 1 với khoảng 6 lớp, học sinh mỗi lớp không nhiều. Đến năm 1970, trường được trợ cấp một số kinh phí để xây dựng tầng trệt dãy nhà chính gồm 7 phòng học; đến năm 1972 được tài trợ thêm kinh phí xây tiếp lầu 1, lầu 2, lầu 3 trên tầng trệt dãy nhà chính; năm 1973 hoàn thành. Trường chính thức mang tên trung học tư thục Đức Minh gồm các lớp Đệ nhất và Đệ nhị cấp (từ lớp 6 đến lớp 12) do Linh mục Nguyễn Đức Chấn làm hiệu trưởng cho đến năm 1975. Ngày 27.11.1975, trường được quốc lập hóa, các lớp 10, 11, 12 được giữ lại. Năm 1976, trường PTTH Thủ Đức chính thức hình thành theo Quyết định số 14/QĐ ngày 13.2.1982 của Bộ Giáo dục-Đào tạo. Hiện giờ, trường có diện tích 11.086m2, kết cấu thành 5 khu. Tổng cộng có 53 phòng thiết kế theo mô hình giáo dục tổng hợp, gồm hệ thống phòng học, phòng bộ môn, phòng thí nghiệm, không gian STEM, thư viện, hội trường 500 chỗ, khu hành chính - chức năng hoàn chỉnh và khu bán trú quy mô lớn, đáp ứng đồng bộ nhu cầu dạy học, nghiên cứu, sinh hoạt và chăm sóc học sinh trong môi trường học đường hiện đại.
Cho đến nay, vào năm 2025, bức tượng Đức Mẹ Maria được đặt trên nóc tòa nhà chính, một trong những di sản quý giá nhất của ngôi trường vẫn còn tồn tại, trở thành một điểm nhấn đặc biệt trong cảnh quan.
.jpg)
Năm 1976, trường PTTH Thủ Đức chính thức hình thành từ trường trung học tư thục Đức Minh xưa
Nhà hưu dưỡng linh mục Bắc Ninh cạnh bên Học viện Công giáo Việt Nam
Đầu năm 1956, chủng viện được Ông Cả tặng cho khu đất giáp đường 9 Bình Thọ hiện nay. Mảnh đất này đã xây dựng 3 công trình: Nhà hưu dưỡng linh mục Bắc Ninh, dãy lớp học của chủng viện có sân đá banh, sân bóng rổ; trường dành cho nữ tu Đaminh Bắc Ninh.
Nhà nguyện, trái tim thiêng liêng của Nhà hưu dưỡng linh mục Bắc Ninh có từ năm 1967, ở tiền đường đặt tượng Thánh Gioan Maria Vianney. Nơi đây chăm sóc, an dưỡng các linh mục đã nghỉ hưu sau nhiều năm phục vụ mục vụ. Phía sau trong khuôn viên Nhà hưu dưỡng là đất thánh, nơi yên nghỉ của nhiều linh mục và thầy đã qua đời, được chăm sóc chu đáo và trang nghiêm.
Từ năm 2021 Hội đồng Giám mục mượn cơ sở của Tu hội Gioan Tiền Sứ - Giáo phận Bắc Ninh thuộc Nhà hưu dưỡng làm Học viện Công giáo.
Khuôn viên Nhà hưu dưỡng linh mục Bắc Ninh
Nhà nguyện của Nhà hưu dưỡng linh mục Bắc Ninh xây dựng năm 1967
Học viện Công giáo Việt Nam được hình thành từ giấc mơ của Hội đồng Giám mục Việt Nam về một cơ sở đào tạo thần học và tri thức Công giáo ở bậc đại học, phục vụ toàn thể Giáo hội tại Việt Nam. Học viện là cơ sở giáo dục đại học Công giáo đầu tiên được thành lập tại Việt Nam sau hơn 40 năm kể từ khi các trường do Giáo hội quản lý hiến tặng nhà nước quốc hữu hoá. Ngôi trường đánh dấu một bước tiến lớn trong sự phát triển giáo dục tôn giáo tại Việt Nam, đồng thời mở ra cơ hội học tập theo chuẩn quốc tế cho người Công giáo
Ý tưởng lập Học viện được chính thức bàn thảo từ năm 2010 và từng bước hoàn thiện qua sự cộng tác của các giám mục, linh mục, tu sĩ và giáo dân. Sau khi dự án được Hội đồng Giám mục Việt Nam phê chuẩn năm 2014, Học viện lần lượt nhận được sự chấp thuận của Tòa thánh Vatican. Vào ngày 6.8.2015, Ủy ban Giáo dục Công giáo đón nhận Quyết định của Ban Tôn giáo Chính phủ đồng ý thành lập Học viện Công giáo Việt Nam, là cơ sở giáo dục của Giáo hội Công giáo Việt Nam, đặt dưới sự quản lý của Hội đồng Giám mục Việt Nam, với sứ mạng đào tạo trình độ trí thức cấp cao về thần học và các ngành liên quan cho linh mục, tu sĩ và giáo dân.
Đến năm 2016, Học viện chính thức khai giảng khóa Cao học Thần học đầu tiên. Từ năm học 2019-2020 đến nay, Giáo phận Bắc Ninh đã quảng đại cho Học viện sử dụng cơ sở Nhà hưu dưỡng linh mục tại địa phương.
Vào tháng 5.2025, Học viện đã khởi công xây dựng cơ sở mới trên chính khu đất cạnh Nhà hưu dưỡng tại 25 đường số 9, phường Bình Thọ với diện tích khoảng 70x30m. Công trình quy mô gồm 1 tầng hầm và 5 tầng nổi, với tổng diện tích sàn gần 20.000m² tầm vóc cấp quốc gia được thiết kế thể hiện rõ tinh thần trang nghiêm, ánh sáng, trật tự, tri thức và đức tin với phong cách Tân cổ điển châu Âu kết hợp biểu tượng Kitô giáo. Thiết kế dự án chú trọng tính đại học hiện đại: Không gian học tập mở, phòng thí nghiệm kiến thức và nơi cầu nguyện, phản ánh sự giao hòa giữa truyền thống Công giáo và yêu cầu giáo dục đại học hiện đại.
.jpg)
 .jpg)
Ngôi trường Học viện Công giáo Việt Nam toạ lạc tại Bình Thọ, Thủ Đức (ảnh FB Học Viện Công Giáo Việt Nam)
Chợ Từ Đức thu hút khách tấp nập ngày đêm
Địa điểm nổi tiếng và đông đúc nhất trong khu vực này là chợ Từ Đức, thường được gọi tên là chợ Bắc Ninh. Từ những năm 1984-1986, Nhà nước không cho phép chôn cất ở đất thánh giáo xứ, các ngôi mộ phải giải toả di dời. Sau thời gian dài, đến năm 1993, vị trí khu đất thánh trở thành ngôi chợ sinh hoạt, buôn bán của bà con cư dân trong vùng. Phần nhiều các thực phẩm, đồ dùng buôn bán trong chợ có nguồn gốc đặc sản miền Bắc tạo nên sự khác biệt so với các chợ khác ở Thủ Đức. Các mặt hàng trong chợ Từ Đức có giá rẻ, do đó thu hút đông đảo khách đến mua sắm. Từ chợ nhỏ bán buổi sáng, các gian hàng liên tục bán tiếp đến chiều rồi đến năm 2010 hình thành khu chợ đêm bán quần áo, giày dép, túi xách đến các món phụ kiện thời trang kéo dài hai bên các con đường chính, nổi tiếng là khu mua sắm đêm lớn bậc nhất Thủ Đức.
Công nhân, sinh viên, học sinh từ khu công nghiệp mỗi tối đổ về chợ đêm mua sắm, ăn uống nhộn nhịp đông đúc đến mức thường gọi vui là “chợ con gái”. Người bán, người mua san sát nhau chen kín hết cả lối đi.
Ngày 19.3.2025 giáo xứ Từ Đức đã trang trọng tổ chức lễ kỷ niệm 70 năm tạ ơn hồng ân
Lời bàn
Tình cờ từ khu đất trống bỏ hoang nằm giữa 2 con đường lớn Đặng Văn Bi và Võ Văn Ngân của Thủ Đức do những người Pháp rời khỏi Việt Nam trở về nước hình thành khu giáo xứ và cộng đoàn di cư từ miền Bắc vào Nam định cư. Khu Bắc Ninh-tên gọi dân dã 70 năm qua của dân địa phương mỗi ngày phát triển kinh tế, giáo dục và đời sống tinh thần tôn giáo từng bước hòa nhịp với một diện mạo đô thị hiện đại nhưng vẫn gìn giữ được cốt lõi đức tin và ký ức cộng đồng.
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ 235