Trong ảnh nhạc sĩ Phạm Duy ngồi quay lưng, tiếp theo cùng hàng là nghệ sỹ Hồng Vân, nghệ sĩ Hồ Điệp, nghệ sĩ Thái Hằng mặc áo trắng đeo chuỗi hạt. Dược sĩ Phạm Vân Loan mặc áo dài hoa đứng đối diện
Dưới đây là đoạn trích từ bài “Sinh hoạt truyền thống hát trống quân” của tác giả Trần Quang Huy đăng tại trang 334-336 Tập san Sử địa 27-28 năm 1974:
“Trong chiều hướng phát huy các giá trị truyền thống, ngày 29.9.1974, nhóm Nghiên Cứu và Phát Huy Truyền Thống Việt-Nam đã tổ chức một buổi hát trống quân tại tư thất của nhạc sĩ Phạm Duy.
Số văn nghệ sĩ và những người làm văn hóa được mời chỉ ước chừng trên 20 người. Tuy vậy, buổi sinh hoạt cũng đã qui tụ được khá đủ thành phần tuổi tác và bộ môn. Về phía cao niên có cụ Nhất Thanh, nhà phong tục học, cụ ông và cụ bà Phạm Văn Mùi, một nhiếp ảnh gia lão thành. Ngoài ra, trừ chủ nhân, anh chị Phạm Duy, còn có anh chị Nguyễn Nhã chủ nhiệm Tập san Sử Địa, Lê Ngộ Châu, chủ nhiệm Tạp chí Bách Khoa, kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng, Giám đốc Viện Khảo cổ, ông Giám đốc nhà sách Khai Trí, nhà thơ Phạm Thiên Thư, nhà thơ Trụ Vũ, nữ sĩ Tuệ Mai, nhà văn Lê Tràng Kiều, nhà văn Võ Phiến, võ sư Việt võ đạo Phan Quỳnh, kỹ sư Nguyễn Thanh, 1 du ca viên lão luyện, một số nghệ sĩ như cô Hồng Vân, Hồ Điệp, Bạch Yến, một số nhà báo như Đỗ Quý Toàn, Lê Phương Chi, Ngô Đình Vân, Hạ Quyên, một số giáo sư đại học Đại học Sư Phạm, Văn Khoa, Vạn Hạnh như GS Trần Trung Lương, GS Phạm Văn Quảng, GS Nguyễn Huy, GS Trần Quang Huy, GS Tạ Chí Đại Trường cùng một số thân hữu khác nữa...
Buổi sinh hoạt bắt đầu lúc 7 giờ chiều. Trước hết mọi người được mời dự cỗ Trung thu. Trên sân cỏ xanh mát một mâm cỗ trung thu khéo léo- công trình xuất sắc của chị Nguyễn Nhã - đã được bày sẵn với những món ăn thật giản dị nhưng mang nhiều màu sắc Trung thu: Bánh đúc, xôi gấc, mía xếp và thú nhồi bông. Tất cả những món đó đã gợi lên trong lòng thực khách những hình ảnh khó quên về Trung thu.
Sang phần trình diễn hát trống quân, nhạc sĩ Phạm Duy mở đầu bằng cách dẫn giải đại cương về hát trống quân dựa trên tài liệu của các giáo sư Lê Văn Hảo và Trần Văn Khê. Sau đó, một cái trống quân làm bằng chiếc thùng sắt tây và một sợi dây kẽm được thiết trí ngay giữa sân cỏ, rồi một số văn nghệ sĩ được mời chia làm hai phe nam nữ để trình diễn. Phe nữ có các nghệ sĩ Hồng Vân, Hồ Điệp, Thái Hằng, Bạch Yến và nữ sĩ Tuệ Mai. Phe nam có Thanh Hùng, Đỗ Quý Toàn và nhà thơ Phạm Thiên Thư, Trụ Vũ. Nhạc sĩ Phạm Duy đảm nhiệm vai trò cầm trống”.
Trong ảnh là nghệ sĩ Thanh Hùng và nghệ sĩ Bạch Yến. Phía sau nghệ sĩ Thanh Hùng, ngồi cạnh người đeo kính là ông Giám đốc nhà sách Khai Trí. Nhà báo Lê Phương Chi là người đeo cravat
52 năm đã trôi qua, dịp Trung thu đọc lại tư liệu cũ, bài viết dài hơn 2 trang về sự kiện hát trống quân năm đó có nhiều chi tiết nhưng rất tiếc không có ảnh minh họa.
Tôi đem thắc mắc đó trao đổi với vợ chồng TS Nguyễn Nhã - dược sĩ Phạm Vân Loan, những người cùng tham dự sự kiện đó hiện ngụ tại phường Cầu Kiệu, TP.HCM.
Dược sĩ Phạm Vân Loan là con gái của nghệ sĩ nhiếp ảnh lão thành Phạm Văn Mùi mà trong bài viết trên Tập san Sử Địa được gọi là “chị Nguyễn Nhã” và là người thực hiện mâm cỗ đêm Trung thu năm Giáp Dần 1974.
Trong khi TS Nguyễn Nhã (sinh năm 1939 nay đã 87 tuổi) vì lý do sức khỏe không nhớ chi tiết để thông tin thêm về bài viết thì may mắn là dược sĩ Phạm Vân Loan (sinh năm 1940 nay đã 86 tuổi) cho biết gia đình vẫn giữ được 3 tấm hình nhỏ kích thước 9x12cm về sự kiện này.
Dược sĩ Phạm Vân Loan đã gửi 3 tấm ảnh và chú thích những chi tiết, tên người mà bà còn nhớ được. Xin giới thiệu với bạn đọc KT&ĐS.
Theo dược sĩ Phạm Vân Loan, những tấm ảnh này do GS Phạm Văn Quảng là anh ruột của bà chụp. Những tấm ảnh kỷ niệm của gia đình cũng giúp ta hình dung phần nào khung cảnh buổi hát trống quân đối đáp nam nữ của đêm trung thu 52 năm trước.
Trong đêm sinh hoạt này, ngoài phần đối đáp ứng khẩu, các nghệ sĩ còn hát bài “Hát trống quân đêm trung thu Giáp Dần” do nhà thơ Phạm Thiên Thư soạn cho đêm hát này.
Dưới đây là toàn văn “Bài hát trống quân đêm Trung thu Giáp Dần” của Phạm Thiên Thư tại trang 336 Tập san Sử Địa 27-28/1974.
Trong ảnh là nhà thơ Phạm Thiên Thư và phu nhân của nghệ sỹ nhiếp ảnh Phạm Văn Mùi tên là Phạm Thị Bảo
BÀI HÁT TRỐNG QUÂN ĐÊM TRUNG THU GIÁP DẦN
PHẠM THIÊN THƯ
L.T.S: Trong đêm sinh hoạt Truyền thống hát trống quân ngày 29.9.74 tại nhà nhạc sĩ Phạm Duy, ngoài phần đối đáp ứng khẩu, các nghệ sĩ còn hát những vần thơ này của Phạm Thiên Thư, được soạn sẵn, nói lên chí hướng phát cao ngọn cờ văn hóa của Nhóm.
Nữ
Hỏi anh dự hội đêm nay
“Trống Trăng” xin hỏi lý này từ đâu ?
Ơn ai mưa nắng giải dầu
Mở nền giải đất nhiệm mầu quê hương?
Nam
Khen ai miệng hỏi dễ thương
Chúng anh xin đáp tỏ tường em nghe
Dân ta nông nghiệp là nghề
Mặt trăng như thể bạn bè thiêng liêng
Hòa cùng tạo vật thiêng liêng
Trống Trăng kết mối nhiệm huyền dài lâu
Đất này ơn Tổ cao sâu
Hết bình Chiêm lại đánh Tàu mới nên
Anh hùng hỏi lại thuyền quyên
Cái chi là Nếp là Nền Việt Nam?
Nữ
Em xin tạm đáp hầu chàng
Gia Đình là Nếp Dân Nam bấy ngày
Khiến lên muôn loại đời này
Cũng là chung nghĩa sâu dầy anh em
Giờ anh cắt nghĩa dùm em
Rồng Tiên có nghĩa gì, đem giải bày ?
Nam
Anh xin thưa tạm lời này
Mẹ Tiên có nghĩa sâu dày tâm linh
Tượng trưng cho lẽ hóa sinh
Cha Rồng là nghĩa trí minh tuyệt vời
Giờ xin hỏi lại, em thời
Đáp dùm Cha, Mẹ đôi nơi nghĩa gì ?
Nữ
Thuở xưa Cha Mẹ từ ly
Phải chăng Tâm, Trí tới kỳ lìa nhau
Tạo vòng tiến hóa hoàn cầu
Mẹ lên núi để mở đầu Phương Đông
Cha thời vượt biển bềnh bồng
Ngài mang trí não ươm trồng cõi Tây
Giờ em lại hỏi mình đây
Làm sao để khắp cõi này sống chung ?
Nam
Tổ tiên ta đã suy cùng
Đó là “bầu bí cùng chung một giàn”
Nên nhân loại mãi tương tàn
Khiến cho “giàn đất” nghèo nàn mãi đi
Hỏi em ta phải làm chi
Tìm ra giải pháp thiết thi bây giờ ?
Nữ
Theo em nhân loại đang chờ
Người nào lấp hết vực bờ cách ngăn
Giờ mình phát ngọn cờ văn
Hóa đi hết nỗi thù hằn bấy nay
Anh em tay lại cầm tay
Trái tim khối óc tràn đầy luyến thương
Trần gian thành cõi Thiên Đường
Thu vào một mối yêu đương thuận hòa
Chúng ta hưng thịnh Nếp Nhà
Lên cho thế giới để mà hướng trông
Hỏi anh lần nữa được không
Lấy đâu chất liệu vun trồng nếp xưa ?
Nam
Giờ anh xin tiếp lời thưa
Phát Huy Truyền Thống cho vừa hôm nay
Sưu tầm nếp tốt nề hay
Đem vào sáng tạo đặt bày đẹp hơn
Tô bồi Dân tộc Giang sơn
Gây nền tự chủ tự cường Quốc gia
Năm châu kết lại một nhà
Góp bao tim óc đơm hoa xum vầy
Hỏi cô mình dự đêm nay
Có vui xin góp bàn tay gây dựng ?
Nữ
Việc chung ai chẳng vui mừng
Để em xin rủ chồng cưng em vào
Hỏi nhỏ “Ông Xã” nghĩ sao
Lắng nghe chàng nhủ lẽ nào, thiếp vâng.
Thùng... Thì... Thùng
.