Mặt tiền nhà cổ Đức Anh ở đường Trần Phú
Cái nôi của cách mạng đất Hội An – Quảng Nam
Nhà cổ Đức An có địa chỉ tại số 129 đường Trần Phú - trung tâm khu phố cổ Hội An - TP Hội An - tỉnh Quảng Nam. Công trình được xây dựng cách đây 190 năm - giữa thời vua Minh Mạng nhà Nguyễn năm 1830. Ngôi nhà do cụ tổ họ Phan để lại cho con cháu làm từ đường thờ cúng. Cho tới nay đã có 8 đời sinh ra và lớn lên ở ngôi nhà này.
Chữ “Đức An” - tên ngôi nhà có nghĩa là “giữ gìn đạo đức để bình an”. Đức An cũng là tên hiệu sách do cụ tổ đời thứ 3 thành lập ở nơi đây từ cuối thế kỷ 19. Đây là hiệu sách độc nhất, chuyên bán sách Hán Nôm và văn phòng phẩm của tỉnh Quảng Nam. Trong thời gian này, các nhà yêu nước kháng Pháp như Huỳnh Thúc Kháng, Phan Chu Trinh, Trần Quý Cáp… thường lui tới để mua và tìm đọc những cuốn sách có tư tưởng tiến bộ. Vào những năm đầu của thế kỷ 20, phong trào yêu nước kháng Pháp diễn ra rộng khắp tỉnh Quảng Nam và cả nước, nhà Đức An tiếp tục trở thành nơi phổ biến sách báo và văn thơ tiến bộ nhằm truyền bá chủ nghĩa yêu nước tới nhân dân và tầng lớp trí thức.
.jpg)
Mắt cửa – một chi tiết kiến trúc truyền thống rất đặc trưng ở Hội An
Tấm biển đề chữ “Đức An Hiệu”
Hoành phi đề chữ “Phan Tông Đường”
Năm 1908, phong trào chống thuế diễn ra tại Quảng Nam và các tỉnh miền Trung thất bại. Triều đình Huế khủng bố, các nhà lãnh đạo bị đày ra Côn Đảo, cụ Trần Quý Cáp bị tử hình tại Khánh Hòa. Nhà sách Đức An tạm thời dừng hoạt động và chuyển sang bán thuốc Bắc. Tới năm 1923 một lần nữa nhà Đức An lại trở thành nơi gặp gỡ của những thanh niên trí thức yêu nước, nhiều sách báo tiến bộ vẫn được cất giấu, lưu giữ tại đây. Tới đầu năm 1927, khi chủ nghĩa Mác - Lê Nin được truyền bá rộng rãi vào Việt Nam, các tổ chức cộng sản đã ra đời và hoạt động ở khắp ba kỳ. Trong bối cảnh này, tháng 10.1927 tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hội An được thành lập tại nhà Đức An và chính là tiền thân của Đảng Cộng sản Hội An sau này. Kể từ đây, phong trào cách mạng ở Hội An đi vào quỹ đạo do ảnh hưởng của chủ nghĩa Mác - Lê Nin và tư tưởng cứu nước của Nguyễn Ái Quốc soi đường.
Hoành phi đề chữ “Mỹ Hoán Luân”
Không gian tưởng nhớ nhà yêu nước Cao Hồng Lãnh, phía trên có hoành phi đề chữ “Biểu Lý Sơn Hà”
Không gian tiếp khách ở phía ngoài
Đầu năm 1930, nhà Đức An là nơi bàn bạc việc tuyên truyền, rải truyền đơn, bàn thảo thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam tại Quảng Nam. Từ ngày 28.3.1930, tỉnh ủy Đảng Cộng sản Việt Nam Quảng Nam được thành lập ở Hội An, nhà Đức An tiếp tục trở thành nơi liên lạc và tổ chức hội họp của Đảng. Trong giai đoạn 1931-1934, thực dân Pháp ráo riết đàn áp, khủng bố các phong trào cách mạng ở khắp ba kỳ, trong đó có Hội An. Hoạt động của Đảng ở Hội An gặp rất nhiều khó khăn nhưng chi bộ ở nhà Đức An với sự thông minh, khéo léo vẫn nhiều lần qua mắt kẻ thù.
Không chỉ là một địa chỉ cách mạng, nhà Đức An còn tự hào sinh ra nhà yêu nước Cao Hồng Lãnh. Ông sinh năm 1906, tên thật là Phan Hải Thâm, bí danh Năm Thêm; là con út đời thứ 4 trong gia đình. Chính ông là người chủ trì cuộc họp thành lập tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hội An tháng 10.1927. Trong quá trình hoạt động, ông đã bị thực dân Pháp kết án vắng mặt 15 năm tù vì tội làm cộng sản. Cả cuộc đời của ông đi theo cách mạng qua các cuộc trường kỳ kháng chiến của dân tộc, giữ nhiều chức vụ trong Đảng và Nhà nước. Ông mất năm 2008 tại Hà Nội. Cao Hồng Lãnh là niềm tự hào của gia tộc họ Phan ở Hội An. Nhà Đức An đã ghi dấu quá trình hoạt động của tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở Hội An cũng như tỉnh Quảng Nam. Nơi đây đã sinh ra đồng chí Cao Hồng Lãnh và chính đồng chí Cao Hồng Lãnh đã tựa vào truyền thống gia đình để đến với cách mạng trong buổi đầu trứng nước, góp phần làm rạng danh nhà Đức An và quê hương Hội An.
.jpg)
Không gian sinh hoạt chung ở phía trong
Nhà cổ Đức An còn lưu giữ được rất nhiều đồ đạc, vật dụng, sách cổ. Cách bài trí nội thất gợi nhắc về một thời xa xưa
Tủ thuốc và quầy thuốc vẫn được gìn giữ như ngày xưa
Ngôi nhà cổ có kiến trúc đặc sắc
Nhà cổ Đức An có cấu trúc hình ống như đa số các ngôi nhà ở phố cổ Hội An. Ngôi nhà có mặt tiền rộng 7m, ngày xưa dài 70m - phía trước hướng ra phố buôn bán, phía sau giáp sông; nhưng nay nhà chỉ còn 40m phần phía trước hướng về đường Trần Phú. Mặc dù về cơ bản, nhà Đức An là ngôi nhà truyền thống trong phố cổ, song lại có những nét riêng tạo dấu ấn đặc sắc của một địa chỉ mang dấu ấn lịch sử.
Trước nhà có bố cục đăng đối với cửa đi ở giữa, hai bên là hai cửa sổ phục vụ việc buôn bán, phía trên cửa đi có hai mắt cửa là chi tiết rất điển hình của nhà cổ Hội An. Theo chiều sâu, ngôi nhà có nhiều lớp không gian với những công năng khác nhau. Gian ngoài cùng là nơi buôn bán, hiện vẫn còn lưu giữ hệ thống tủ thuốc như gìn giữ ký ức một thời. Đi qua đó là gian kế tiếp được sử dụng như một phòng khách, và là nơi thờ tự; cũng là không gian tưởng niệm và trưng bày những hình ảnh, kỷ vật của cuộc đời nhà yêu nước Cao Hồng Lãnh. Tiếp theo là một hành lang dẫn vào khu sinh hoạt chung và ở của gia đình phía trong kế bên sân trời lấy ánh sáng và thông thoáng. Hành lang này là một không gian đa năng, vừa là nơi tiếp khách, cũng là nơi trò chuyện, nghỉ ngơi, giải trí, đọc sách, đánh cờ, uống rượu…
Ông Phan Ngọc Trâm, chủ nhân nhà cổ Đức An hiện tại, là hậu duệ đời thứ 6 của chủ nhân ngôi nhà ban đầu
.jpg)
Nối giữa những lớp nhà là nhà cầu kế bên sân trời. Đây là nơi nghỉ ngơi, giải trí, đánh cờ, đọc sách, uống rượu… Các không gian liên thông không có cửa ngăn cách tạo nên sự thoáng đãng trong thị giác, giải quyết tốt vấn đề thông gió và chiếu sáng
Sân trong kế bên hành lang
Nhà cổ Đức An mang phong cách kiến trúc Việt, thường được thấy của cư dân phố thị gần biển giáp sông vào đầu thế kỷ 19. Về tổng thể, nhà cổ Đức An là dạng nhà phố, nhà ống; song hệ khung nhà bằng gỗ là theo lối nhà rường ở miền Trung. Bao quanh hệ khung là tường xây gạch, mái nhà lợp ngói âm dương. Hệ khung gỗ nhà trước có kết cấu kiểu “chồng rường - giả thủ” và “mái chồng trụ đội” trải đều độ chịu lực và mở rộng không gian. Hệ khung này có khả năng chịu lực lớn từ tải trọng của hệ ngói âm dương. Nhà giữa - là nơi sinh hoạt gia đình - cũng có hệ thống chồng rường nhưng là 2 mái chồng lên nhau, mái trên đè mái dưới, kéo ra tận phía sau tạo thành căn lầu lớn nối liền với sân trời nhà sau. Đây là một kiểu nhà độc nhất còn sót lại ở Hội An: “mái chồng mái trốn lầu”, là vì ngày xưa trong chế độ phong kiến dân thường không được xây nhà cao ở phía trước, và nhà phải thấp hơn kiệu quan; không được xây nhà cao tầng có lầu. Các không gian kết nối với nhau linh hoạt, thoáng mở, thuận tiện cho việc kinh doanh và sinh hoạt gia đình.
Cầu thang gỗ lên lầu ở nhà sau. Nơi đây là không gian sinh hoạt riêng của gia đình
Phần lầu tiếp giáp với sân trời phía trong
Nhà Đức An còn lưu giữ được rất nhiều đồ đạc, vật dụng, sách cổ. Cùng với kiến trúc vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn; không gian ngôi nhà cổ này được coi là một phần linh hồn của phố Hội. Đặc biệt, trong nhà lưu giữ được rất nhiều hoành phi, câu đối cổ. Trong đó có nhiều bức hoành phi có nội dung liên quan đến ngôi nhà hay chứa đựng những minh triết sâu xa; như “Đức An Hiệu” (cửa hiệu Đức An), “Phan Tông Đường” (từ đường dòng họ Phan), “Biểu Lý Sơn Hà” (là một thành ngữ trong Tả truyện, ý chỉ trong có núi cao, ngoài có sông sâu, hình thành thành lũy tự nhiên), “Mỹ Hoán Luân” (nghĩa là kiến trúc cao lớn, đẹp đẽ, tráng lệ), “Ẩm Hà Tư Nguyên” (Uống nước nhớ nguồn)…
Ông Phan Ngọc Trâm, chủ nhân nhà cổ Đức An hiện tại, là hậu duệ đời thứ 6 sống ở ngôi nhà này cho biết: Dù năm nào ở đây cũng có lũ lụt và đã trải qua vài lần trùng tu nhưng nhà cổ Đức An vẫn giữ được gần như nguyên vẹn những giá trị văn hóa mà ông cha để lại. Hơn thế, nơi đây còn là một di tích lịch sử, ghi dấu ấn đất và người Hội An.
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ 235