Lễ hội Đèn lồng Hội An từ góc nhìn di sản cộng đồng

Lượt xem: 285
16/11/2026 8:00 - Chuyên đề
Tác giả: Kiến trúc & Đời sống - Bài TS Nguyễn Thị Hậu- Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM Ảnh Nguyễn Thanh Tùng Tổ chức: Lê Thu Hiền

Khi ánh hoàng hôn buông xuống trên dòng sông Hoài, Hội An khoác lên mình thứ ánh sáng huyền ảo được dệt nên bởi hàng ngàn chiếc đèn lồng rực rỡ. Giữa một thế giới hiện đại gấp gáp, những chiếc đèn lồng Hội An từ lâu đã vượt khỏi khuôn khổ của một sản phẩm du lịch thông thường. Đèn lồng Hội An còn là một di sản văn hóa sống, một thực thể kết tinh từ lịch sử giao thương và quan trọng hơn hết: Nó thuộc về, được thắp sáng và gìn giữ bởi chính cộng đồng cư dân phố cổ.

 
 
Dòng chảy giao thoa và sự tiếp biến của tri thức bản địa
Đèn lồng có mặt ở Hội An vào thời kỳ hoàng kim của thương cảng quốc tế Faifo vào thế kỷ 16-17. Những ngôi nhà, quán tiệm của thương nhân người Hoa, người Nhật thường treo chiếc đèn lồng truyền thống như một sự hoài niệm quê hương. Từ đó người dân xứ Quảng đã tiếp biến văn hóa ngoại nhập một cách khéo léo, bằng cách kết hợp kỹ thuật vót tre uốn khung với vải lụa tơ tằm dệt tại địa phương. Qua bàn tay tỉ mỉ của các nghệ nhân qua nhiều thế hệ, chiếc đèn lồng Hội An ra đời mang hình dáng thanh thoát, bền bỉ trước thời gian và chứa đựng tâm hồn của mảnh đất miền Trung. Tôi rất vui mừng khi hay tin sẽ có một Lễ hội Đèn lồng Quốc tế Hội An lần thứ nhất, tổ chức từ ngày 3 đến 6.12.2026.
Hội An là một đô thị di sản sống với mô hình Bảo tồn dựa vào cộng đồng. Lễ hội đèn lồng không thể tồn tại nếu thiếu đi người dân phố cổ, họ là chủ thể vừa sáng tạo, vừa thụ hưởng và vừa bảo vệ di sản. Không cần những mệnh lệnh hành chính khiên cưỡng, sự đồng thuận đến từ niềm tự hào sâu sắc về ngôi nhà và con phố của họ. Dưới ánh sáng ấm áp của đèn lồng, người dân phố Hội đồng tạo ra không gian cho các sinh hoạt cộng đồng. Tiếng hô Bài Chòi - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại - vang lên bên góc phố, những chiếc hoa đăng giấy được chính tay người dân và du khách thả xuống sông Hoài mang theo ước vọng bình an. Ở đó, không còn ranh giới giữa người diễn và người xem, mà là sự kết nối giữa con người với con người trong một không gian văn hóa chung.
Khi sinh kế gắn liền với bảo tồn di sản vật thể và phi vật thể, lễ hội có thể tạo ra nguồn sinh kế bền vững cho hàng trăm hộ gia đình làm nghề vót tre, dán lụa, may áo dài hay kinh doanh ẩm thực truyền thống. Khi di sản mang lại đời sống kinh tế ổn định, cộng đồng lại càng có thêm động lực tự thân để bảo vệ vẻ đẹp nguyên bản của phố cổ.
 
 
Thách thức thương mại hóa và mô hình quản lý đô thị bền vững
Đặt trong góc nhìn quản lý di sản đô thị, Lễ hội Đèn lồng Hội An còn là một bài toán điển hình về việc dung hòa giữa phát triển kinh tế du lịch và bảo tồn tính nguyên bản (authenticity). Sức hút lớn của lễ hội mang đến áp lực quá tải du khách (overtourism), nguy cơ thương mại hóa thực dụng và sự xuất hiện của các loại đèn nhựa công nghiệp giá rẻ. Trước thực tế đó, mô hình quản lý di sản Hội An đã thể hiện sự linh hoạt, có thể coi là kinh nghiệm cho nhiều đô thị cổ ở Việt Nam.
Chính quyền quản lý dựa trên sự đồng thuận với cộng đồng. Chính quyền thành phố đóng vai trò kiến tạo và hỗ trợ (quy hoạch phố đi bộ, phân luồng giao thông, quảng bá thương hiệu), trong khi cộng đồng cư dân giữ vai trò “gác cổng” cho không gian di sản. Đồng thời tái đầu tư nguồn thu từ hoạt động du lịch, một phần để tái đầu tư trùng tu các di tích nhà cổ, hỗ trợ các nghệ nhân truyền nghề cho thế hệ trẻ và duy trì các làng nghề truyền thống như làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà - những hậu phương cung cấp vật liệu cho vẻ đẹp phố Hội.
Lễ hội Đèn lồng Quốc tế Hội An chứng minh một triết lý sâu sắc trong bảo tồn di sản: Di sản chỉ thực sự sống khi nó hòa nhịp đập cùng hơi thở của cộng đồng cư dân. Hội An sẽ mãi là một “bảo tàng sống” duyên dáng, nơi quá khứ và hiện tại soi bóng bên dòng sông Hoài, trường tồn cùng thời gian.
 
 
BIÊN ĐỘ PHÁT TRIỂN CỦA ĐÈN LỒNG HỘI AN
Về góc độ sáng tạo nghệ thuật với đèn lồng, có thể nhìn nhận đèn lồng qua bốn tầng ý nghĩa:
- Văn hóa: Biểu tượng của sự giao lưu, tiếp biến văn hóa và đời sống đô thị.
- Tâm linh: Ánh sáng gắn với ước nguyện bình an, may mắn và sự sum vầy.
- Thẩm mỹ: Màu sắc, hình khối, ánh sáng và bóng tối tạo nên một ngôn ngữ thị giác đặc trưng.
- Ký ức: Đèn lồng gợi nhớ phố cổ, dòng sông, những con đường và nhịp sống Hội An về đêm.
Điều đáng chú ý là giá trị của đèn lồng không chỉ nằm ở bản thân chiếc đèn mà còn nằm trong mối quan hệ giữa nó với không gian xung quanh.
Một chiếc đèn lồng đặt trong xưởng thủ công có thể là sản phẩm. Một chiếc đèn treo trước hiên nhà có thể là ký ức. Nhưng hàng trăm chiếc đèn xuất hiện trong không gian lễ hội có thể trở thành một tác phẩm sắp đặt quy mô đô thị. Đó là sự chuyển đổi từ vật thể sang trải nghiệm nghệ thuật.
Có 2 vấn đề khi đưa các chất liệu bản địa vào các lễ hội. Mặt tốt nói trước:
Ý nghĩa của việc khai thác chất liệu bản địa giúp đỡ địa phương quảng bá và phát triển các sản phẩm có lợi cho việc phát triển làng nghề và các nghệ nhân.
Điều cần chú ý thêm là: Nghệ nhân vốn quen với các phương pháp cũ nên gặp khó khăn trước các sản phẩm sáng tạo mới. Nên kết hợp các nghệ sĩ  sáng tạo cùng các nghệ nhân để nắm được tinh thần sản phẩm và phát huy sáng tạo về thiết kế.
Với quan điểm làm nghề, tôi nhìn thấy có thể mở rộng theo các hướng:
- Hội họa trừu tượng: Sử dụng mảng màu, nhịp điệu, đường nét và hình khối thay cho việc mô tả cảnh vật.
- Hội họa đương đại: Đưa các chủ đề về con người, môi trường, đô thị, ký ức và đời sống vào bề mặt đèn.
- Hội họa ánh sáng: Khai thác độ xuyên sáng của vải để màu sắc thay đổi khi đèn được thắp sáng.
- Hội họa đa chiều: Không giới hạn hình ảnh trong một mặt phẳng mà tổ chức các hình ảnh liên tục quanh toàn bộ thân đèn.
Nguyễn Như Đức (nghệ danh Đức Bẹt)

 
 
ÁNH SÁNG TIẾP NỐI TỪ HỘI AN 
Khi theo dõi Lễ hội Đèn lồng Quốc tế (International Lantern Spectacular) tại Hong Kong tháng 9.2026 vừa rồi, tôi nhận ra đèn lồng Hội An không lạc lõng giữa các đèn lồng quốc tế khi nó mang một căn cước văn hóa riêng. 
Căn cước này được bắt nguồn từ ký ức của đô thị thương cảng, nơi giao thương từng hình thành nên bản sắc. Từ cuộc gặp gỡ giữa Hội An và thế giới ấy, Lễ hội Đèn lồng Quốc tế Hội An lần thứ nhất được tổ chức với chủ đề “Sắc màu di sản” và sẽ diễn ra tại Quảng trường sông Hoài. Khoảng 30 cụm đèn lồng nghệ thuật của 12 thành phố thuộc tám quốc gia mang sắc thái văn hóa của riêng mình để hòa vào cuộc đối thoại đèn lồng với di sản bản địa Hội An. Lễ hội sẽ đưa công chúng đến gần hơn với chính nghề làm đèn lồng khi còn có triển lãm lịch sử nghề, các workshop trải nghiệm chế tác cùng nghệ nhân, diễu hành, tọa đàm… 
Từ góc nhìn giám tuyển, tôi nhìn thấy giá trị của cuộc hội ngộ lần này nằm ở khả năng kết nối di sản với đời sống đương đại. Đằng sau mỗi chiếc đèn là tri thức vật liệu, kỹ thuật và thẩm mỹ được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, bảo tồn cần song hành với thực hành và sáng tạo nhằm giúp người trẻ tiếp nhận, phát triển nghề bằng ngôn ngữ của thời đại mình, đồng thời góp phần bảo đảm sinh kế cho nghệ nhân, doanh nghiệp. 
Khi thế giới đến với Hội An và Hội An sẽ kể câu chuyện của riêng mình bằng ánh sáng lễ hội vượt khỏi giá trị trình diễn. Đây là cơ hội để di sản được nhận diện, đối thoại và tiếp nối mà vẫn giữ được căn cước văn hóa của di sản bản địa.
Tobi Trần - giám tuyển độc lập

THEO KT&ĐS SỐ 245