Muôn kiểu “đứt gánh”
Kiến trúc sư gặp nhau, dù là bàn chuyện chuyên môn hay tám chuyện kiểu trà dư tửu hậu, dù đề cập tới nhiều vấn đề nghề nghiệp, song loanh quanh thế nào lại rất hay nói tới chuyện chủ nhà, mối quan hệ với chủ nhà trong quá trình hành nghề. Mà nhắc đến chủ nhà thì lại hay phàn nàn, nói đến những chuyện… tiêu cực hơn là tích cực, những chuyện hỏng, thất bại, không vui trong công việc đối với chủ nhà. Thôi thì cũng coi sự phàn nàn ấy làm vợi bớt đi nỗi buồn khi chia sẻ cùng đồng nghiệp. Hầu như kiến trúc sư nào cũng gặp phải vấn đề “đứt gánh giữa đường” với chủ nhà. Người viết xin kể vài trường hợp đã được chứng kiến hay qua lời khổ chủ.
- Chuyện thứ nhất: Kiến trúc sư và chủ nhà là chỗ quen biết đã lâu. Tới một ngày chủ nhà gặp kiến trúc sư đặt vấn đề thiết kế, và yêu cầu làm nhanh vì đã chốt ngày khởi công rất gần. Vì là chỗ quen biết nên kiến trúc sư bắt tay làm luôn trên tinh thần giúp đỡ nhiệt tình để đảm bảo tiến độ, không có hợp đồng cũng chưa có báo giá gì. Khi thống nhất phương án kiến trúc mặt bằng là kiến trúc sư cho cộng sự - kỹ sư triển khai thiết kế kết cấu ngay để kịp thi công. Sau khi hoàn thành hồ sơ kết cấu, chuyển ngay ra công trường. Sau đó kiến trúc sư mới lên khối lượng công việc tổng thể và gửi báo giá. Nhận được báo giá cho toàn bộ hồ sơ thiết kế công trình, chủ nhà kêu: Sao nhiều tiền thế? Tôi không có tiền! Và đề nghị thôi công việc thiết kế. Kiến trúc sư đành dừng lại và đề nghị thanh toán phương án kiến trúc sơ bộ cùng hồ sơ kết cấu với giá tượng trưng. Tất nhiên công trình vẫn tiếp tục thi công với sự “sáng tác” của chủ nhân trong những công việc và quãng thời gian còn lại.
- Chuyện thứ hai: Chủ nhà và kiến trúc sư gặp nhau, chủ nhà đưa ra những đề nghị, yêu cầu cho ngôi nhà trong tương lai của mình. Kiến trúc sư nhận nhiệm vụ thiết kế, về văn phòng cùng cộng sự triển khai phương án kiến trúc. Khi hoàn thành tới gặp chủ nhà và thuyết minh, trình bày. Chủ nhà không ưng và đề nghị làm phương án khác. Kiến trúc sự lại triển khai phương án khác nhưng vẫn không được duyệt. Tới vài lần như vậy thì chủ nhà bảo tạm dừng vì thay đổi kế hoạch không xây nhà nữa. Hợp đồng tư vấn thiết kế chưa ký, vì với nhiều chủ nhà điều kiện để ký phải là thông qua phương án sơ bộ. Kiến trúc sư coi như mất công sức và thời gian cho mấy phương án không thành. Một thời gian ngắn sau đi qua vị trí đất xây dựng của chủ nhà, thấy công trình đang thi công. Kiến trúc sư dò hỏi và được biết chủ nhà không dừng kế hoạch xây nhà, mà cùng lúc làm việc với mình, chủ nhà cũng làm việc với mấy văn phòng khác theo cách thức như thế. Và có phương án của văn phòng khác đã làm chủ nhà hài lòng để triển khai xây dựng.
- Chuyện thứ ba: Hồ sơ thi công đầy đủ kiến trúc sư đã giao. Công việc ở công trường tiến hành suôn sẻ theo thiết kế. Kiến trúc sư qua công trình đều đặn để làm nhiệm vụ giám sát tác giả và hỗ trợ trong quá trình thi công. Mọi việc ổn cho đến khâu hoàn thiện. Chủ nhà đề nghị kiến trúc sư chọn giúp gạch ốp lát. Đôi bên cùng nhau đi ra phố vật liệu xây dựng. Kiến trúc sư lựa chọn và chỉ định các mẫu gạch theo bản vẽ thiết kế ốp lát. Chọn xong kiến trúc sư ra về, để chủ nhà làm thủ tục đặt hàng với nhà cung cấp vật liệu. Mấy bữa sau tới công trình, thấy thợ đang ốp lát loại gạch hoàn toàn khác gạch chọn, và cũng khác cả thiết kế. Hỏi ra mới biết là loại gạch đó, thiết kế đó là do nhà bán hàng tư vấn và chủ nhà nghe theo. Kiến trúc sư tự ái, về văn phòng, viết email trách chủ nhà là không làm theo thiết kế, và làm mất thời gian của kiến trúc sư khi đi chọn gạch. Ai ngờ chủ nhà còn tự ái hơn, trả lời rằng: Nhà tôi tôi muốn làm gì là quyền của tôi. Thế là mối quan hệ tốt đẹp từ đầu chấm dứt. Kiến trúc sư không theo công trình nữa và chủ nhà cũng không cần, tự xoay sở phần còn lại.
Những trường hợp “nửa đường đứt gánh” như trên là rất nhiều, hầu như kiến trúc sư nào cũng gặp phải, nhất là trong mảng nhà ở gia đình, vốn rất phong phú trong nhiều hoàn cảnh. Tuy vậy, do cái duyên làm nghề, có kiến trúc sư gặp nhiều, có người gặp ít. Năm ngoái, ở Hà Nội, có một nữ kiến trúc sư cùng văn phòng của mình đã tổ chức một triển lãm trưng bày những dự án thất bại trong hơn 20 năm hành nghề, gây chú ý với giới nghề và dư luận. Ở đó, các nguyên nhân thất bại rất đa dạng và nhiều nguyên nhân rất… trời ơi, cười ra nước mắt. Nhưng cũng có thể nói, sự thất bại của nữ kiến trúc sư kia và các kiến trúc sư nói chung cũng là sự trải nghiệm cần thiết để có thêm kinh nghiệm và trưởng thành hơn.
Những nguyên nhân thường thấy
Như trên đã đề cập, những nguyên nhân thất bại của kiến trúc sư, hay chuyện “nửa đường đứt gánh” với chủ nhà rất đa dạng, nhưng có thể quy về những lý do chính sau đây:
- Không thỏa thuận được về chi phí và tiến độ thanh toán
Nói gì thì nói, vấn đề quan trọng nhất không thể tránh né đề cập là vấn đề kinh phí, là tiền. Kiến trúc sư làm dịch vụ, chủ nhà mua dịch vụ thì chi phí dịch vụ là điều cần minh bạch, rõ ràng. Lâu nay, và bây giờ vẫn tồn tại hai luồng suy nghĩ của hai bên rất khác nhau. Chủ nhà thì nghĩ rằng: Có mấy bản vẽ mà phải trả tới hàng chục triệu, thậm chí trăm triệu. Kiến trúc sư thì nghĩ rằng: Xây nhà tiền tỷ mà tiếc mấy đồng thiết kế phí! Có kiến trúc sư tự ái từ chối khi chủ nhà mặc cả đơn giá. Có chủ nhà làm việc cùng lúc với mấy đơn vị thiết kế để chọn nơi giá tốt. Tiến độ thanh toán cũng nhiều chuyện và không tuân theo nguyên tắc nào tùy đôi bên thỏa thuận. Có văn phòng thì bắt ký ngay hợp đồng khi bắt đầu tư vấn, khảo sát; có nơi thì xong phương án kiến trúc sơ bộ (có số liệu mét vuông sàn xây dựng) mới ký hợp đồng. Có kiến trúc sư yêu cầu giao hồ sơ là thanh toán hết, có chủ nhà lại đòi thi công xong mới thanh toán; thậm chí có chủ nhà để đòi để lại mấy chục % sau 1-2 năm mới thanh toán (để bảo hành?). Sự không đồng nhất trong suy nghĩ, cách làm của đôi bên đã khiến nhiều thương vụ thất bại.
- Không thỏa thuận được về phương án kiến trúc, giải pháp kỹ thuật
Không thỏa thuận được về phương án kiến trúc, không tìm được tiếng nói chung, không hợp gu nhau cũng là nguyên nhân phổ biến làm cho mối quan hệ công việc giữa chủ nhà và kiến trúc sư đi vào ngõ cụt. Điều này dễ thấy ở những kiến trúc sư trẻ, với phong cách hiện đại táo bạo mà chủ nhà là người già, vốn hoài cổ và đề cao sự an toàn. Có những kiến trúc sư làm nhiều phương án quá, mà vẫn không được duyệt, chán bỏ. Có chủ nhà yêu cầu kiến trúc sư làm đi làm lại vẫn không ưng, nản quá đuổi khéo bằng lý do này kia. Đôi khi, về cơ bản đã thống nhất nhưng đi vào chi tiết lại có mâu thuẫn. Ví dụ như kiến trúc sư thiết kế thang thép xương cá, thang bay cho ấn tượng, nhưng chủ nhà lại chỉ muốn thang đổ
bê tông xây gạch cho đơn giản và đỡ tốn kém... Những vấn đề không hợp ý nhau có thể nhỏ, nhưng qua một quá trình tích tụ lại thì thành lớn, ảnh hưởng đến mối quan hệ và có thể gây đổ vỡ.
- Chủ nhà can thiệp quá nhiều
Chủ nhà can thiệp vào thiết kế quá nhiều là vấn đề ngán nhất của kiến trúc sư. Ai cũng sống trong một ngôi nhà nên rất nhiều chủ nhà nghĩ làm nhà đơn giản, mình cũng có thể tự làm được, nên không cần nhiều, không tôn trọng ý kiến chuyên môn và sự sáng tạo của kiến trúc sư. Những chủ nhà này thường yêu cầu phải làm thế này, vẽ thế kia cho tôi; hay làm giống cái này cái khác trong mớ thông tin mà chủ nhà thu thập, tham khảo có được. Tất nhiên khi làm theo thì kiến trúc sư chỉ là thợ vẽ, không còn sự sáng tạo và cái tôi của mình. Công trình chỉ hoàn mỹ khi nó đẹp từ tổng thể tới chi tiết, từ hình dáng tới vật liệu, màu sắc… chứ không phải sự cóp nhặt mỗi nơi một thứ. Mặc dù ngôi nhà được xây bằng tiền của chủ nhà và cũng là sở hữu của chủ nhà, nhưng ở góc độ khác nó là sáng tạo, là tác phẩm, là cá tính, phong cách của kiến trúc sư nên kiến trúc sư cũng dành cho nó nhiều tình cảm và tâm huyết. Chủ nhà can thiệp quá nhiều đồng nghĩa với việc công trình không có dấu ấn của kiến trúc sư nữa nên nhiều người nản. Có người nhẫn nhịn làm vì lý do kinh tế, nhưng có người lòng tự trọng cao thì bỏ không làm nữa.
- Yêu cầu phong thủy “đá” chuyên môn
Ngôi nhà ở của mỗi gia đình không tách rời vấn đề phong thủy. Đó là một thực tế! Người quan tâm nhiều ít, nông sâu có khác nhau nhưng hầu như đều có những yêu cầu về phong thủy. Ở mức độ phổ thông thì quan tâm tới hướng cửa, hướng bếp, bàn thờ; ở mức độ cao hơn thì yêu cầu tới vị trí không gian, phòng chức năng theo cửu cung, bát quát, số bậc thang, kích thước Lỗ Ban từ tổng thể tới chi tiết… Có những yêu cầu phong thủy là chính đáng và giải quyết được bằng kiến trúc. Thậm chí có những trường hợp chính từ yêu cầu phong thủy lại ra những giải pháp chuyên môn hay và độc đáo. Nhưng phần nhiều phong thủy trong “dân gian” hiện nay mang tính hù dọa, mơ hồ, vô căn cứ… và nó “đá” với chuyên môn kiến trúc, kỹ thuật. Có những trường hợp kiến trúc sư phải chào thua vì yêu cầu phong thủy quá dị.
- Kiến trúc sư thiếu kinh nghiệm tư vấn, không khôn khéo trong giao tiếp, ứng xử
Dễ thấy điều này thường rơi vào những kiến trúc sư trẻ, chưa có thâm niên hành nghề. Thiết kế kiến trúc không chỉ là vẽ đẹp mà làm sao thuyết phục được chủ nhà đồng ý với nét vẽ của mình. Quá trình tư vấn, trao đổi thông tin là quan trọng, là tiền đề của bản thiết kế. Khách hàng rất đa dạng về tuổi tác, trình độ, văn hóa, tính cách, nhu cầu…; nói chung là không ai giống ai, nên kiến trúc sư cũng cần tinh tế, khôn khéo trong giao tiếp ứng xử. Nhiều kiến trúc sư khi đưa ra phương án, bị chê, bị phản biện đã tự ái bốc hỏa trong đầu, thậm chí không giữ được sự bình tĩnh và lịch lãm cần phải có của người làm nghề, nói và ứng xử với chủ nhà có những điều không hay, không phải. Cần phải nhớ rằng thiết kế kiến trúc là nghề dịch vụ, mà như thế thì khách hàng là thượng đế. Tôn trọng thượng đế là điều quan trọng! Bất luận vấn đề chuyên môn thế nào, nhưng nếu thiếu tôn trọng khách hàng thì khách hàng có quyền từ chối.
- Thi công làm sai thiết kế
Thi công làm sai thiết kế rất dễ làm kiến trúc sư bực mình, chán nản tùy theo mức độ. Nếu sai thiết kế là do lỗi thi công không đọc đúng bản vẽ, hay làm sai chỉ dẫn, thì có thể thông cảm và sửa lại cho đúng (nhưng không phải cái gì cũng sửa được). Còn trường hợp thứ hai, là cố tình làm sai thiết kế, thường do chủ nhà chỉ đạo thợ, hay tự ý làm, thì quả thật là kiến trúc sư có cáu cũng chính đáng. Trường hợp này hay diễn ra trong quá trình hoàn thiện, vì khi đó chủ nhà có thể “tự tung tự tác” theo ý muốn của mình, bởi mọi thứ đã hiện diện trực quan, không “mơ hồ” như bản vẽ giai đoạn đầu. Mặc dù trong bản vẽ thiết kế chi tiết, mọi thứ đã được thể hiện rõ ràng với chủng loại, mẫu mã, màu sắc… nhưng chủ nhà thích đi siêu thị vật liệu hơn, để chọn vật liệu, thiết bị theo ý của mình; hay thậm chí bỏ qua thiết kế mà nghe theo lời người bán hàng, anh thầu và cả khi là… ông hàng xóm.
- Kiến trúc sư trễ hẹn, sản phẩm lỗi
Nhiều kiến trúc sư có tính nghệ sỹ, nên mang cả tính cách này vào công việc. Xuề xòa, không khoa học, làm việc theo cảm hứng, sai hẹn, trễ giờ… rất dễ mất điểm trong mắt chủ nhà, nhất là chủ nhà có tác phong công nghiệp, làm việc nghiêm túc. Một lần trễ hẹn, có thể thông cảm, nhưng nhiều lần trễ hẹn - nhất là trễ hẹn giao bản vẽ, có thể ảnh hưởng tới việc thi công, thì khó có thể chấp nhận. Bên cạnh đó, là chất lượng sản phẩm - tức là bản vẽ kỹ thuật thi công là điều cần nhắc tới. Bản vẽ lỗi: vẽ sai, thiếu thông tin, không khớp… sẽ ảnh hưởng rất nhiều tới việc thi công, có thể gây ra sai sót ảnh hưởng tới công năng, thẩm mỹ và cả sự an toàn của công trình. Tất nhiên một bộ hồ sơ thiết kế là sản phẩm của một nhóm làm việc, cả kiến trúc sư và kỹ sư chuyên ngành, cùng nhiều cộng sự; nhưng kiến trúc sư là người chịu trách nhiệm cao nhất. Trễ hẹn, sản phẩm lỗi cũng là nguyên nhân của nhiều chuyện “nửa đường đứt gánh”.
Để “cơm lành canh ngọt”
Chuyện chủ nhà và kiến trúc sư là một câu chuyện dài, kể mãi, nói mãi cũng không hết. Là kiến trúc sư, hay là chủ nhà, cũng đều mong muốn có một mối quan hệ để “cơm lành canh ngọt”, mọi việc diễn ra suôn sẻ, thành công. Vậy làm sao để “cơm lành cạnh ngọt”? Thì những nguyên nhân phía trên cũng chính là câu trả lời! Đó là việc những vấn đề liên quan đến tài chính, kinh phí phải rõ ràng, minh bạch ngay từ đầu. Ký hợp đồng sớm là điều cần thiết để đôi bên cùng tôn trọng thỏa thuận, nếu chưa ký phía thiết kế cũng cần có báo giá trước để chủ nhà nắm rõ và có tinh thần chuẩn bị. Thị trường thiết kế nhà ở là thị trường tự do, không phải giao phó, giao khoán theo nhiệm vụ nên cả chủ nhà và kiến trúc sư có quyền chọn đối tác theo ý mình. Chủ nhà nên chọn những kiến trúc sư có phong cách và cách làm việc phù hợp với mình, để tránh mất công sức và thời gian của cả đôi bên. Trong quá trình làm việc, hai bên cần có thái độ tôn trọng lẫn nhau, cùng có những nguyên tắc chung theo thỏa thuận. Sự chuyên nghiệp cũng là cần thiết để thấy mình được tôn trọng và diễn tiến công việc hiệu quả. Hai bên cần hiểu rõ quyền hạn và trách nhiệm của mìn - điều này cũng cần rõ ràng trong hợp đồng để tránh những xung đột…
“Cơm không lành, canh không ngọt” dẫn đến “nửa đường đứt gánh” là chuyện những kiến trúc sư hay tâm sự, sẻ chia, phàn nàn với nhau. Tất nhiên chuyện đó không vui, nhưng cũng không phải là đại trà trong giới. Bởi thực tế hiện nay vẫn có rất nhiều công trình nhà ở đẹp, thành công được hiện diện mỗi ngày, từ “cơm lành canh ngọt” của những chủ nhà chuyên nghiệp và kiến trúc sư tài năng, tâm huyết. Nhiều kiến trúc sư được chủ nhà coi như người nhà, là thượng khách trong ngày tân gia và trở thành người bạn quý, thân thiết của gia đình sau khi dự án hoàn thành. Nhiều chủ nhà trở thành khách ruột của kiến trúc sư với nhiều dự án không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế mà còn mang lại những danh tiếng, giải thưởng chuyên môn. Mong rằng, mọi thứ sẽ thay đổi theo chiều tích cực như đang diễn ra, để chuyện “đứt gánh giữa đường” giữa kiến trúc sư và chủ nhà không còn là câu chuyện thường thấy và hay được kể!
Theo Kiến trúc & Đời sống số 215