Ngôi nhà thờ gỗ cổ từ năm 1846 mà chủ nhân đã kỳ công chuyển về từ một ngôi làng nhỏ ở Thái Bình. Mặt tiền còn giữ nguyên vẹn dù phải tu bổ để giữ được qua nhiều năm tháng
Trong tiềm thức của tôi khu vườn ấy luôn là miền cổ tích. Chỉ là một khu vườn trong hàng trăm, hàng ngàn khu vườn tôi đã đi qua trên các châu lục, nhưng đó là một trong những nơi đọng lại. Luôn cho tôi sự ấm áp. Làm tôi luôn muốn trở về, như trong lời của một bài hát: Mỗi khi lòng xác xơ. Mà có không xác xơ thì cũng luôn muốn về để được chìm đắm trong không khí của nơi thiên nhiên luôn dang tay vỗ về.
Khu đất nằm trên gò đồi cuối làng Kỳ Sơn, xã Xuân Sơn ở Sơn Tây nhìn ra đầm nuôi tôm và cá. Một ốc đảo nho nhỏ đầy cây xanh nhô lên giữa đầm. Buổi chiều trên đường đi bộ từ phía cánh đồng về tôi đã thấy rợp trời những cánh cò trắng chao lượn trên ngọn cây. Gió mơn man trên cỏ xanh ven đầm. Địa y mọc trên những viên gạch lát đường, trên những gốc cây cho thấy không khí nơi đây còn rất sạch. Nhưng không chỉ có thế. Ngay từ lần đầu tới vùng chân Núi Tản này tôi đã cảm nhận được ngay không khí linh thiêng - một thứ sinh khí ít nơi nào có được, ít nhất là với riêng tôi. Trong những ngày đầy sương và mây ở khách sạn Melia, ở nhà thờ đổ và phế tích khu nghỉ của người Pháp giữa lòng rừng quốc gia Ba Vì, vẫn là thứ linh khí huyền bí ấy luôn bao bọc tôi. Nhưng ở Kỳ Sơn, sự cảm nhận càng rõ nét khi linh khí không mang màu huyền bí mà rất đỗi ấm áp, gần gũi.
Ba ngôi nhà gỗ cổ loại ba gian hai chái nằm giữa khu vườn rợp bóng chuối, cau và những cây sứ cổ thụ, bưởi treo lúc lắc đầy cành. Nhưng mùi hương của không khí lại gây ấn tượng mạnh nhất với tôi, thậm chí còn hơn cả thị giác. Đó là thứ mùi hỗn hợp của hơi nước, của đất, của cỏ, của rau thơm và hương hoa. Thứ mùi không biết bằng cách nào đã hằn sâu trong một người sinh ra từ phố như tôi. Mùi hương đến - không biết từ kiếp nào - làm dấy lên bao cảm xúc không thể diễn tả bằng lời.
Chính giữa khu vườn là một nhà thờ gỗ cổ từ năm 1846 mà chủ nhân đã kỳ công chuyển về từ một ngôi làng nhỏ ở Thái Bình. Họ đã cứu sống một di tích trước nguy cơ bị “hạ giải toàn bộ” như bao công trình trùng tu mà tôi đã chứng kiến. Mặt tiền của nhà thờ được giữ lại nguyên vẹn, dù phải tu bổ để giữ được qua nhiều năm tháng. Những cánh cửa bao quanh ngày trước bằng gỗ nay được thay bằng gỗ kính, giúp tầm nhìn ra khu vườn bao quanh được mở rộng. Hai hàng cột gỗ cổ và mới dẫn tới nơi xưa kia là gian thờ Chúa, nay được cải tạo lại với vài sắp đặt gỗ, gốm và hoa. Hoa được thay mỗi ngày. Những bình thiên điểu vàng hay cúc họa mi trắng trong bình gốm nâu mộc mạc mang lại cho không gian này một vẻ bình yên rất Bắc bộ. Không cần phải cố hình dung, tôi vẫn thấy những bóng giáo dân xứ đạo chắp tay thành kính, bên những bóng áo nâu trong tiếng mõ, tiếng kinh vọng lại từ ngôi từ đường ngoài cổng vào. Lần nào ngồi đây một mình, tôi cũng nghe như có tiếng chuông ngân xa. Là chuông chùa hay chuông nhà thờ? Có quan trọng không, khi đức tin nào cũng là phần tốt đẹp nhất, nằm sâu trong chính tâm khảm mỗi người chúng ta?
Buổi sáng, tiếng côn trùng vẫn nỉ non trong làn sương giá lạnh của ngày mới, bình minh đến rất sớm trên con đường tre độc đạo xanh um xuyên qua đầm Đượng mênh mông. Khoảnh khắc Thần Mặt Trời hôn lên mái tóc của nàng Tiên Bóng Đêm, đánh thức muôn loài vẫn là kỳ diệu nhất. Chỉ trong vòng 10 phút, bầu trời chuyển từ xanh sang hồng, rồi vàng, rồi cam. Và những đám mây hân hoan đón ánh sáng vàng, soi mình trên mặt đầm nước. Ảo diệu và mê hoặc.
Khi tôi trở về từ buổi bình minh thì bữa sáng đã chờ sẵn trên chiếc bàn gỗ gần vườn rau. Bánh tẻ, bánh gấc, bánh chưng, bánh gai, xôi xéo, khoai lang và nước chè xanh... những món ăn xứ Đoài có từ bao đời nay, ngon khó cưỡng. Hôm trước tôi cũng đã “phá lệ”, khi ăn món mắm chưng thịt, cùng rau thơm và dưa chuột tươi rói mới hái từ vườn. Đó là chưa kể tới món vịt hầm nhồi hạt sen mềm và ngọt ngon “thần sầu”. Những món ăn ở đây không quá cầu kỳ, nhưng đều thấm đẫm tình yêu của người nấu, nên đều ngon đến kỳ lạ, dù là món quen hay lạ. Đôi khi chỉ những bữa ăn chỉ giản dị vậy thôi mà làm ta luôn nhớ. Để rồi dù có bôn ba nơi đâu, vẫn không sao quên được những vị quê của nơi không sinh ra mình.
“Mùi hương của không khí lại gây ấn tượng mạnh nhất với tôi, thậm chí còn hơn cả thị giác. Đó là thứ mùi hỗn hợp của hơi nước, của đất, của cỏ, của rau thơm và hương hoa. Thứ mùi không biết bằng cách nào đã hằn sâu trong một người sinh ra từ phố như tôi”
Tôi yêu những phút giây sống chậm nơi đây. Khi tôi tắt hết điện thoại, một mình lang thang trên đường làng hay tha thẩn góc này góc kia trong khu vườn đầy nắng. Ngắm nhìn những bông lan tỏi bò lan theo những bậc tam cấp rêu phong, hay vào vườn và vò những nắm lá hương nhu trong tay, nghe mùi hương hòa cùng mùi nắng hanh hao của mùa thu. Hoặc đơn giản chỉ là ngồi trên bậc tam cấp của căn nhà cổ, bên những tượng ông phỗng, ngắm ngày dần trôi, cho nắng lốm đốm chiếu vào mặt, nghe mùi của nắng, nghe mùi thời gian đọng lại trong hương hoa sứ, ngập tràn. Mỗi sáng tôi thích ngồi ở một nơi khác nhau trong khu vườn ấy. Khi thì trên bộ ghế đá trong khoảnh sân gạch ngắm những luống chè thoai thoải sườn đồi và đầm cá từ trên cao. Nâng tách nước chè tươi nóng hổi ngang mặt, để cho hương chè tràn ngập, thấm vào từng tế bào, thấm vào tâm thức. Thành ký ức, mãi khắc sâu. Có khi tôi ngồi phía trên vườn rau, bên hàng rào hoa mẫu đơn (bông trang), mê mệt ngắm đàn bướm nô đùa hút mật hoa. Ở đây tôi đã thấy nhiều loại bướm đầy màu sắc mà tôi chưa từng thấy ở những miền quê Bắc bộ khác: bướm xanh biếc màu lục, xanh non như màu mạ mới lên, vàng như màu nắng non, vàng ngọt như mật ong, cam nâu như màu đất sét mới xắn...
Mấy lần trước Kỳ Sơn, tôi đã vài lần đạp xe đi thăm làng cổ Đường Lâm cách đó 4km, cũng như thăm thú các ngôi đình và chùa nổi tiếng xứ Đoài, nên lần này tôi muốn đi bộ và thăm những gì nhỏ bé, gần gũi hơn. Anh người làng dẫn tôi đi một vòng trong làng và sang làng Tam Sơn bên cạnh. Hai làng này đều thuộc xã Xuân Sơn, thuộc tỉnh cũ Sơn Tây, có bề dày lịch sử từ thời Hùng Vương, cũng là một trong số những tỉnh Kinh Bắc được thành lập sớm nhất, từ thời vua Minh Mạng (1831), tục gọi là trấn Tây hay xứ Đoài (Đoài nghĩa là Tây). Nơi đây chính là quê hương của truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh. Theo người làng thì những đầm nước nơi đây chính là vết tích của trận chiến Sơn Tinh -Thủy Tinh và tục thờ Thánh Tản cũng bắt nguồn từ đó. Bao quanh đầm Đượng mà tôi đi chụp ảnh buổi sáng là 5 thôn, tạo thành hình một con rồng; đầm nước được ví như Ngọc Rồng. Đi ngang qua một khu đất rộng cỏ mọc um tùm, khuất sau những cây bạch đàn lớn, thấp thoáng một khu mộ cổ. Tương truyền đó chính là hàm của con rồng và những ngôi mộ cổ đã được táng tại đây từ bao giờ không ai biết.
Làng Kỳ Sơn nơi tôi ở lại thực chất là làng mới trong vùng, mới tồn tại chỉ khoảng một trăm năm nay. Nơi này xưa vốn là vùng đất hoang, được những người dân tới khẩn hoang dựng làng sau khi ngôi làng cũ của họ tại Phúc Thọ cách đó vài chục cây số bị nhấn chìm sau một cơn lũ. Làng Tam Sơn kế bên mới là làng cổ, tồn tại đã mấy trăm năm. Đường làng đặc trưng Bắc bộ, sạch sẽ với những hàng rào gạch cũ, đá ong và những bụi cây dại, bìm bìm tím, những dàn su su, mướp đắng, bí, bầu. Chúng tôi đi qua đình làng nhỏ bé nép mình dưới bóng cây đa cổ thụ ở một khúc quanh. Trong làng còn có một ngôi chùa nhỏ thờ Phật, một đền thờ Thánh Mẫu và miếu thờ Cô. Lần trước đã có dịp ghé chùa và miếu Cô nên lần này tôi ghé thăm đền Tiên Kiều thờ Thánh Mẫu. Tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa hình thành và phát triển mạnh tại Việt Nam từ thế kỷ thứ 17-18, đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể từ năm 2017, với rất nhiều đền phủ thờ Mẫu (Mẹ) như thần tượng có quyền năng sinh sôi và bảo trợ con người. Ngôi đền nhỏ, có mái ngói rêu phong. Giữa trưa nắng mà sân đền mát rượi, nhờ những cây đa, cây si, cây bồ đề và một cây đang (?) có gốc bằng hai, ba vòng tay người ôm, cây nào cũng cao cả chục mét. Từ trên cao, buông xuống một rừng lá của loại dương xỉ không biết tên, xanh mướt. Cụ từ trông đền cho biết, cây đã có từ bao giờ không ai hay. Lễ xong, tôi lang thang dưới những bóng cây. Chụp hình những chiếc lá, chụp mặt ao nước sóng sánh lá cờ Việt Nam, chụp gốc cây mang hình thù một con voi đang phủ phục trước cửa đền. Cảm giác thật gần gũi, như được trở về nhà.
Đường làng đặc trưng Bắc bộ, sạch sẽ với những hàng rào gạch cũ, đá ong và những bụi cây dại, bìm bìm tím, những dàn su su, mướp đắng, bí, bầu
Con đường tiếp theo xuyên qua những cánh đồng đang mùa ngập nước. Mấy nông dân đang mò cua bắt ốc trên đồng hồ hởi chào hỏi. Rổ ốc tươi rói, óng ánh dưới nắng trời. Một bác còn dạy tôi cách câu cá bên một cái ao bỏ hoang. Tôi nghe tiếng mình cười, rộn rã trong nắng. Lần trước tới đây, tôi đã từng ngất ngây, khi đạp xe giữa những nương ngô đang trổ, những khu vườn rau và đồng lúa mướt mải xanh. Lần này là một cảm giác rất khác khi chụp những gốc rạ và cây khô soi mình trên mặt nước. Cảm giác như có gì đó đang cựa mình trong những bùn đất kia. Cảm giác về sự hồi sinh đang tới rất gần. Bầu trời mùa thu vốn nhiều mây như xanh trong hơn trên ruộng đồng. Con đường trở về làng Kỳ Sơn lóng lánh nước. Ốc đảo yên bình với những cánh cò trắng đã hiện ra trước mặt. Căn nhà sàn bên đầm nước bình yên đón chờ. Một bất ngờ lớn đang chờ tôi tại Vườn Trăng. Vâng, khu vườn ấy có tên là Moon Garden - Vườn Trăng.
Trên bãi cỏ dọc theo đầm nước đã “mọc” lên một căn lều nhỏ. Chủ nhân vô cùng dễ thương của khu nhà đã cho tôi một buổi chiều không thể ấn tượng hơn. Buổi trà chiều phong cách du mục trong ánh hoàng hôn rực rỡ sẽ còn đọng lại mãi trong tôi. Tưởng như đang ngồi đâu đó giữa ngút ngàn xanh trong một cánh rừng. Những cánh hoa dại hăng hắc trong chiếc gùi, chiếc bàn mộc mạc ghép từ những miếng gỗ thô phủ lên tấm thảm du mục, những quả bí đủ màu, nến đèn, hương trà nhài và vị cà phê đắng… tất cả sẽ mãi theo tôi, khi nhớ về nơi này. Giai điệu Summerday Dreams yêu thích lan nhẹ trên mặt nước, hòa vào những vòng tròn cá nhảy, hòa vào hương và khí của buổi hoàng hôn đang lộng lẫy chuyển từ giờ vàng sang giờ xanh. Và tôi, dường như cũng tan biến trong buổi chiều hoàng hôn ảo diệu ấy. Đời là hư ảo. Chỉ còn tình yêu ở lại. Ở nơi ấy tôi đã có một tình yêu.
Vườn Trăng hay Vườn Ánh Sáng - đều là Nơi ấy - nơi tôi luôn muốn tìm về.
Bầu trời mùa thu vốn nhiều mây như xanh trong hơn trên ruộng đồng
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 177