Phần lớn các khu vườn ở Nhật đều không thể thiếu hai yếu tố núi và nước, đây là bộ đôi tượng trưng cho tín ngưỡng Thần đạo Nhật Bản, ngay cả cụm từ “phong cảnh” cũng được tạo thành từ hai từ “núi” và “nước” trong ngôn ngữ của người Nhật
Ẩn bên trong mình các giá trị đạo đức, tín ngưỡng và tư duy phức tạp, vườn Nhật luôn được hình thành một cách công phu và chuẩn mực như chính các tôn giáo tồn tại ở quốc gia này, trong đó Thần đạo và Phật giáo chính là hai tôn giáo lớn nhất có ảnh hưởng sâu sắc đến các thiết kế sân vườn đất nước Mặt trời mọc.
Từ tín ngưỡng Thần đạo – tôn giáo thuần Nhật
Thần đạo là tín ngưỡng từ lâu đời và đặc trưng nhất khi nhắc đến Nhật Bản. Không ai không biết đến những cánh cổng Thần đạo cực kỳ nổi tiếng của xứ sở hoa anh đào. Trước đây, cổng Thần đạo chỉ xuất hiện ở các đền thờ, nhưng đến khi chúng trở thành một trong các biểu tượng nhận diện độc đáo của Nhật Bản thì cổng Thần đạo đã có mặt ở các thiết kế cảnh quan theo phong cách Nhật. Thậm chí trong các xu hướng cảnh quan hiện đại, cổng Thần đạo đôi khi được ẩn dụ hóa để mang đến cảm giác tinh tế và phảng phất nét Á đông nói chung cho thiết kế.
Núi và nước trong sân vườn thực sự là bộ đôi tượng trưng cho tín ngưỡng Thần đạo Nhật Bản, ngay cả cụm từ “phong cảnh” cũng được tạo thành từ hai từ “núi” và “nước” trong ngôn ngữ của họ. Với niềm tin các vật đến từ thiên nhiên đều có linh hồn, sân vườn Nhật Bản chắc chắn là nơi cư ngụ của rất nhiều vị thần. Những hòn đá tượng trưng cho núi - vị thần linh thiêng được người dân nơi đây rất mực tôn thờ. Có thể bắt gặp đá - núi ở bất kỳ một thể loại sân vườn nào tại Nhật, đặc biệt là thể loại vườn khô Karesansui bao gồm đá và sỏi là những thành phần chính.
Song song đó yếu tố nước được xem là vị thần thanh tẩy hồng trần. Nước từ thủy bồn, hồ cá hay nước được mô phỏng qua nghệ thuật cào sỏi đều có vị trí quan trọng trong tín ngưỡng Nhật Bản. Như trước khi bước vào trà thất của một khu vườn Trà Chaniwa, theo phong tục bạn phải trải qua nghi thức rửa mặt tại bể nước Tsukubai - một thành phần truyền thống không thể thiếu, đây chính là lúc để bạn rũ sạch mọi ham muốn và nhơ nhuốc thường ngày, bỏ lại những thứ không cần thiết phía sau trước khi bước vào trà thất.
Đến tín ngưỡng Phật giáo - tôn giáo du nhập vào Nhật sớm nhất.
Theo phong tục ở Nhật, trước khi bước vào trà thất của một khu vườn trà Chaniwa bạn phải trải qua nghi thức rửa mặt tại bể nước Tsukubai. Đây chính là lúc để bạn bỏ lại những thứ không cần thiết phía sau trước khi bước vào trà thất
Tôn giáo phổ biến thứ nhì tại xứ sở Mặt trời mọc chính là Phật giáo, trong đó tứ linh hay tứ tượng là bộ những con vật được tôn thờ và là biểu tượng cực kỳ may mắn với tín ngưỡng Á đông. Vườn Nhật từ thời Edo xa xưa cũng dựa theo thuyết Tứ linh với Thanh Long của phương Đông, Bạch Hổ của phương Tây, Chu Tước của phương Nam, Huyền Vũ của phương Bắc, vì vậy cảnh quan xung quanh một biệt phủ luôn sẽ gồm một con sông ở phía đông, một con đường ở phía tây, một cái ao ở phía nam và một ngọn núi ở phía bắc. Người ta tin rằng sân vườn tứ linh mới nhận được ánh sáng mặt trời vừa đủ, bốn mùa ôn hòa, mang lại thịnh vượng dài lâu và chống chọi mọi tai ương cho gia chủ.
Đặc biệt những đoạn uốn lượn hay tầng bậc gập ghềnh của những con thác, dòng suối chảy xuống hồ cá trong vườn Nhật chính là biểu trưng của ý niệm “cá chép vượt vũ môn” - chỉ duy nhất loài cá chép có thể vượt thác hóa rồng theo quan điểm Phật giáo.
Những biểu tượng đá và nước của Thần đạo vẫn xuất hiện trong thiết kế sân vườn dưới tín ngưỡng Phật giáo, mặc dù vậy chúng không hề bị mâu thuẫn mà còn bổ sung thêm nhiều tầng ý nghĩa cho nhau. Như tổng thể các tảng đá trong vườn Nhật thường tượng trưng cho cõi Phật, và cụm hòn đá dựng đứng cũng được người dân xem như các vị Phật bảo hộ cho khu vườn. Cũng là bồn nước Tsukubai của các khu vườn trà Chaniwa, người mang đạo phật sẽ khắc thêm 4 chữ vây xung quanh thành bồn với nội dung nôm na “những gì bạn có cũng cũng là những gì bạn cần”. Đây chính nét tư duy “biết đủ” quan trọng của Phật giáo, giúp con người tránh khỏi tham sân si.
Nhìn chung các thiết kế vườn Nhật luôn cố gắng tạo ra một hình ảnh của “vũ trụ Phật giáo” với nhiều thuyết tâm linh và tư duy đặc sắc. Các biểu trưng trong sân vườn không chỉ là đối tượng của sự ngưỡng phục và tôn thờ mà còn qua đó cũng để thực hành lời răn dạy trong Phật pháp “có thể đi đến Tịnh độ nếu bạn hình dung ra một thế giới thuần khiết” - bằng cách thiền định khi ngồi trong vườn.
Thật khó để phân định các ranh giới tôn giáo trong nghệ thuật làm vườn Nhật Bản bởi hầu hết các tôn giáo phổ biến tại đây đều có sự “chung sống” hòa bình và liên quan mật thiết với nhau. Sự phát triển mạnh mẽ của một vài nhánh nhỏ trong các tôn giáo lớn lại sinh ra những triết lý thú vị trong tư duy cảnh quan mà chúng ta sẽ có dịp tìm hiểu trong những số báo sau, nhưng chắc chắn rằng Thần đạo và Phật giáo chính là hai cội nguồn quan trọng nhất trong tư duy thiết kế sân vườn Nhật nói riêng và các sân vườn mô phỏng phong cách Nhật Bản nói chung.
Trước đây, cổng Thần đạo chỉ xuất hiện ở các đền thờ thì nay cổng Thần đạo đã có mặt ở các thiết kế cảnh quan theo phong cách Nhật
Vườn Nhật từ thời Edo xa xưa cũng dựa theo thuyết Tứ linh, do vậy cảnh quan xung quanh một biệt phủ sẽ gồm một con sông ở phía đông, một con đường ở phía tây, một cái ao ở phía nam và một ngọn núi ở phía bắc. Người ta tin rằng sân vườn tứ linh mang lại thịnh vượng dài lâu và chống chọi mọi tai ương cho gia chủ
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 169