Neùt caån, chaïm caày kyø treân khay tra vôùi ñeà taøi baùt böûu - coå ñoà
ÔÛ caên bieät thöï khang trang treân khu traàn naõo, quaän 2, chò chuû nhaø - moät hoa haäu ngöôøi Vieät ñaàu tieân ôû Phaùp thôøi nhöõng naêm 70 - caån troïng, kheùo leùo saép ñaët töøng moùn ñoà caån oác, töø khay röôïu, khay traø, quaû traàu leân töøng vò trí “ñaéc ñòa” trong nhaø. Chò giôùi thieäu töøng moùn ñoà caån oác xem nhö baûo vaät: “Mình ñònh cö beân Phaùp töø nhoû, oâng noäi khi sang ñoù cuõng mang theo moät vaøi khay traø caån oác raát ñeïp, nhöõng neùt oác meàm maïi, maøu saéc ñöôïc thay ñoåi tuyø theo aùnh saùng töông phaûn ôû caùc goùc caïnh khaùc nhau thu huùt mình töø hoài taám beù. Lôùn leân, coù ñieàu kieän ñi ñaây ñoù, laïi thaáy trong nhöõng khu chôï baùn ñoà coå, chôï trôøi ôû Phaùp laâu laâu coù vaøi moùn ñoà caån oác, maø chaéc chaén töø Vieät Nam sang theo chaân nhöõng ngöôøi Phaùp tröôùc ñaây ñaõ coù thôøi gian sinh soáng, laøm vieäc hoaëc tham chieán taïi Vieät Nam. Töø ñoù mình trôû thaønh ngöôøi söu taàm caùc loaïi khay, quaû luùc naøo khoâng hay...”.
Trong kyù öùc cuûa ngöôøi mieät queâ Nam boä, khay traø, khay röôïu ñaõ ñi vaøo ñôøi soáng, aên saâu trong taâm trí moãi ngöôøi. Ñeán nhaø, nhìn khay traø, röôïu ñoaùn bieát ñöôïc gia chuû thuoäc vaøo taàm côõ naøo trong xaõ hoäi.
Thöôøng chæ taàng lôùp trung noâng, ñòa chuû môùi sôû höõu ñöôïc nhöõng chieác khay möôït maø, caån oác saùng loaùng, tinh xaûo, caàu kyø, trang troïng ñaët treân baøn khaùch ngay gian chính dieän cuûa caên nhaø. Ngaøy tröôùc, khay traø röôïu xuaát hieän vaø toàn taïi ñi lieàn vôùi nhöõng vui buoàn cuûa ñôøi soáng gia ñình, thoân xoùm. Moãi khi trong gia toäc coù xaûy ra hieàm khích laãn nhau, muoán noùi lôøi loãi phaûi, hay xin lôøi taï loãi, khay traàu röôïu laïi laø vaät duy nhaát laøm caàu noái, cheùn röôïu ñöôïc ngöôøi beà döôùi daâng leân, ngöôøi treân ñoàng yù ñoùn nhaän, uoáng caïn, cöû chæ aáy xem nhö moïi loãi phaûi ñaõ ñöôïc boû qua.
Chieác khay caån ngaøy tröôùc thöôøng ñöôïc laøm töø nhöõng loaïi danh moäc nhö traéc, caåm, mun... nhôø vaäy khoâng bò moái moït ñuïc khoeùt, qua thôøi gian, qua nhieàu theá heä trong gia ñình, chieác khay vaãn ñöôïc giöõ nguyeân veïn, nhö moät ngöôøi baïn laëng leõ chöùng kieán bao buoàn vui, ñoåi thay cuûa cuoäc soáng heát töø ñôøi noï ñeán ñôøi kia.
Vôùi nhieàu gia ñình, chieác khay laø vaät quyù giaù, laø vaät kyû nieäm. Moät ngöôøi baïn söu taàm coå ngoaïn coù chieác khay vuoâng caån oác tuyeät ñeïp, ñöôïc anh mua ôû taän vuøng Baø Ñieåm - Hoùc Moân, anh keå laïi caâu chuyeän chieác khay: “Gheù caên nhaø ngheøo xaùc xô, hai vôï choàng treû ñang sôû höõu, trong nhaø chaúng coù gì ñaùng giaù ngoaøi chieác khay caån oác ñaày buïi baùm, maïng nheän ñeå treân noùc chieác tuû caïnh baøn thôø. Ruït reø hoûi mua, hai vôï choàng cho bieát ñaây laø chieác khay traàu cuûa baø ngoaïi ñeå laïi, ngoaïi ñaõ maát töø naêm 90, chieác khay cöù ñeå ñoù chaúng ai xaøi, cuõng muoán baùn ñi vì ñang caàn tieàn chöõa beänh. Khi laáy chieác khay xuoáng, ñoàng yù giaù mua baùn, chuøi phuûi ñi lôùp buïi chò vôï röng röng nhôù ñeán baø ngoaïi. Roài chò caàm soá tieàn baùn khay, nhöng xin ñeå chieác khay thaùng sau haõy ñeán laáy vì khoâng voäi nôõ xa kyû vaät cuoái cuøng cuûa ngoïai”.
Hoa maãu ñôn caån theo loái xen loäng - oác trong oác. Neùt caån treân khay thuoác phieän
Hoäp nöõ trang xöa do thôï caån Hueá cheá tác. Khay röôïu caån noåi ñeà taøi baùt böûu
Khoâng roõ nhöõng chieác khay hoäp caån oác ñöïng traø, traàu, röôïu xuaát hieän töø khi naøo, nhöng nhieàu ngöôøi cho raèng coù nguoàn goác töø doøng sôn theáp cuûa Baéc Ninh, chuyeån daàn vaøo Hueá, khi ñeán mieàn Nam thì ñöôïc chuyeån haún thaønh doøng khay hoäp mang loái caån oác.
Ngöôøi ngheä nhaân xöa thöïc tæ mæ cho töøng saûn phaåm cuûa mình, nhöõng neùt caét oác maûnh mai naèm löôïn treân thôù goã maûnh nhö sôïi toùc, nhöõng loái caån xen loäng (oác trong oác) thaät taøi tình, kheùo leùo maø thôï gioûi hieän nay cuõng khoù saùnh baèng. Vôùi caùc tuoàng tích, hoa vaên, hoaï tieát, khi thì töù thôøi (mai - lan - cuùc - truùc), khi caån maãu ñôn tró, baùt böûu, coå ñoà, tueá haøn tam höõu (tuøng - truùc - mai), vaên vöông caàu hieàn, tam coá thaûo lö, quan coâng phoø nhò taåu, tam quoác chí… Moãi tuoàng tích, moãi ñeà taøi ñöôïc theå hieän treân neàn oác ñöôïc tuyeån löïa khaù kyõ caøng vôùi ñuû saéc ñoä khaùc nhau töø ñoû, ñoû tía, vaøng chanh, vaøng, xanh laáp laùnh caøng toân leân veû ñeïp cuûa töøng chieác khay.
Vôùi doøng caån oác xöa, trong ñeâm toái chæ moät ñoám saùng nhoû cuõng ñuû phaûn chieáu nhöõng saéc aùnh lung linh ñuû maøu töø caùc khay caån. Moät veû ñeïp töø oác maø ngay trong thôøi nay, nhöõng loaïi oác giaø tuoåi khoâng coøn nhieàu, ngöôøi thôï caån thöôøng laáy voû trai, thaäm chí laø nhöïa nhuoäm maøu ñeå thay theá nhöõng doøng oác quyù, vaäy neân cuõng giaûm ñi phaàn naøo veû ñeïp cuûa doøng ñoà caån.
Cuõng chính nhôø vaäy, doøng ñoà caån xöa ngaøy caøng trôû neân giaù trò, caû veà maët coå ngoaïn, laãn maët myõ thuaät, duøng söû duïng, hay ñeå trang troïng trong moät goùc nhaø laøm vaät trang trí noäi thaát cuõng laø neùt ñeïp rieâng. Chuùng laø veû töï haøo cuûa nhöõng ai coù ñöôïc trong tay nhöõng moùn ñoà caån oác xöa.
Hoäp troøn (côi traàu) caån oác ñeà taøi maãu ñôn - tró. Quaû traàu caån thi - hoaï boá cuïc chaët cheõ trong ngoaøi
Saéc oác vaøng chanh, moät maøu ñeïp vaø quyù hieám cuûa ñoà caån oác. Khay röôïu thöôøng ñi chung vôùi chung röôïu daùng mieäng troøn, yù nghóa: chung thuyû nhö nhaát!
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 20