Sau ngày đất nước thống nhất, năm 1975, tôi nhiều lần từ Hà Nội vào thăm xứ Huế - quê mẹ tôi - để ôn lại những kỷ niệm êm đềm thời thơ ấu bên dòng Hương giang xanh ngắt. Nhưng quẩn quanh vẫn chỉ là thăm Hoàng Thành, Tử Cấm Thành, Kỳ Đài, lăng tẩm các vị hoàng đế triều Nguyễn như Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức; thăm Văn Thánh Miếu với hàng bia tiến sĩ triều Nguyễn, những ngôi chùa nổi tiếng Thiên Mụ, Diệu Đế, Từ Hiếu, Từ Đàm, và cây cầu lợp mái ngói Thanh Toàn (xây dựng từ thế kỷ 17, cùng một lối kiến trúc với cây cầu Nhật Bản ở đô thị cổ Hội An).
Lần trở về Huế mới đây nhất, vào mùa khai trường năm học 2006 - 2007, tôi mới chợt nhớ ra một điều mình trót lãng quên qua nhiều năm tháng: Phải ghé thăm những ngôi nhà vườn! Và rồi tôi mới bắt đầu cảm nhận được rằng đây chính là... “một mảnh hồn xứ Huế”!
Cho đến hôm nay, ở Huế, nhiều người vẫn còn giữ tập tục: Khi ông chủ, bà chủ một ngôi nhà vườn nào đó qua đời, con cháu người ấy chít khăn tang cho cả... đám cây cối trong vườn! Họ muốn chia sẻ nỗi đau thương tang tóc cho... trăm loài cây cỏ nơi “ngõ trước, vườn sau”! Họ coi thảo mộc không phải là loài “vô tri vô giác”, mà cũng có linh hồn, cũng biết sướng vui, đau khổ!
Họ chăm sóc thửa vườn không nhằm thu hái thật nhiều hoa trái để đem ra chợ bán, hốt lấy thật nhiều tiền bạc, mà là vì một nhu cầu nội tại thầm kín của cõi tâm linh, thể hiện niềm mong ước được sống chan hoà với thiên nhiên, coi thiên nhiên như bầu bạn, “mai là bạn cũ, hạc là người thân” (Nguyễn Du).
Thửa vườn xứ Huế không nhằm góp phần “xoá đói, giảm nghèo” cho ông chủ, bà chủ, mà chính là nhằm nuôi dưỡng nguồn cảm xúc thanh khiết về cái đẹp và điều thiện. Nó không phải là thửa vườn kinh tế, mà là thửa vườn mỹ cảm.
Những năm gần đây, vào dịp Festival Huế, những người làm du lịch ở thành phố này đã khai thác tour du lịch nhà vườn. Họ chọn ra bảy khu nhà vườn ở vùng Kim Long, bên bờ bắc sông Hương, không xa Hoàng Thành, cho mỗi hộ vay mười triệu đồng để sửa sang, rồi bán vé cho khách đến thăm nhà vườn của mình. Một vài hộ còn cùng khách sạn Lê Lợi tổ chức cho du khách thưởng thức các món ngon xứ Huế ngay trong vườn nhà, dưới vòm lá xanh tươi, mát rượi.
Theo kết quả điều tra gần đây, ở thành phố Huế, vẫn còn 1.778 ngôi nhà vườn. Thửa vườn hẹp nhất cũng 400m2, rộng nhất là 8.700m2. Trong số đó có 675 ngôi nhà vườn tiêu biểu, với diện tích mỗi vườn từ 1.000m2 trở lên.
Nhà ở đây là loại nhà ba gian hai chái hoặc năm gian hai chái, lợp ngói cổ, tất cả rường cột, vì kèo đều hoàn toàn bằng gỗ, chạm trổ hết sức công phu, thường được gọi là nhà rường.
Nhà vườn Huế giúp con người sống hài hoà với thiên nhiên
Những ngôi nhà này được xây dựng năm 1889. Vui trong thanh sạch an nhàn nên khu vườn được gọi là Lạc Tịnh Viên
Nhà rường hiện thấy nhiều nhất ở các phố cổ như Gia Hội, Bao Vinh, Phú Cát, Kim Long... Ước tính, trong thành phố Huế, vẫn còn giữ được khoảng 900 ngôi nhà rường. Nhiều ngôi nhà xuống cấp nghiêm trọng, dột nát, mối mọt, có thể đổ sập bất cứ lúc nào!
Nhưng chủ nhân chưa được phép sửa chữa, do chưa có dự án trùng tu của thành phố. Nếu từng nhà cứ tự ý sửa chữa, thì rất có thể sẽ làm hỏng mất nhiều nét kiến trúc cổ xưa quý báu của ngôi nhà. Cho nên số đông các vị chủ nhà cứ đành phải... ngồi chờ dự án!
Cũng không tránh khỏi có một số ít vị lặng lẽ bán đi ngôi nhà rường xưa cũ của mình cho những vị khách sộp, rất sẵn tiền, từ TP Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam ra tìm mua với giá… “phải chăng”! Những năm qua, một số ngôi nhà rông Tây Nguyên, nhà sàn Việt Bắc, Tây Bắc bị bán tống, bán tháo về các đô thị lớn. Nhà rường xứ Huế cũng lâm vào cảnh đó!
Rất may, gần đây, tỉnh Thừa Thiên - Huế đã có dự án đầu tư 20 tỉ đồng và huy động thêm vốn trong dân để trùng tu, tôn tạo những kiến trúc truyền thống ở chốn cố đô, trong đó có nhà rường.
Trong một khuôn viên có thể có vài ba ngôi nhà, đều là nhà rường, ba gian hai chái hoặc năm gian hai chái, được liên kết với nhau bằng hành lang có mái lợp. Gian giữa ngôi nhà chính để thờ cúng tổ tiên, hai gian bên để vợ chồng chủ nhân ăn ở và tiếp khách. Mấy ngôi nhà phụ là chỗ ở của con cháu và gia nhân. Nhà phải có bình phong nằm phía trước, ngay trên trục của gian giữa ngôi nhà chính. Hai biểu tượng rồng chầu, hổ phục, thường là bằng đá, nằm đối xứng ở hai bên sân. Lại phải có mặt nước, có thể đó là cái bể cạn ở trong sân hoặc cái ao sen nằm phía sau hòn non bộ. Non bộ là cả một “tiểu vũ trụ” với cảnh “sơn thuỷ hữu tình” núi rừng, khe suối, hang động, cỏ hoa, đền chùa, cầu quán, thể hiện vẻ đẹp bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, hoặc ngư (câu cá), tiều (đốn củi), canh (cày ruộng), mục (chăn dê).
Phần lớn các nhà vườn đều có cổng gạch và giếng nước kiểu cũ xây bằng đá hộc.
Ngôi nhà rường toạ lạc trong một khu vườn rộng, thường là vài ba nghìn mét vuông. Đó chính là nét đặc sắc của nhà vườn xứ Huế. Ở nhiều đô thị hiện đại, sống trong chung cư cao tầng, con người dường như đã “xua đuổi thiên nhiên xanh khoáng đạt ra khỏi nơi trú ngụ của mình”!
Nhà vườn xứ Huế giúp con người sống hài hoà với thiên nhiên, sống giữa lòng thiên nhiên. Tất nhiên, đó là cách sống giản dị nhưng quá “tốn kém”, quá “sang” trong bối cảnh giá đất tăng cao, “tấc đất tấc vàng” như hiện nay. Nhiều khu vườn rộng ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh nay không còn nữa, do đã bị chia năm xẻ bảy bán đất. Rất may, ở Huế vẫn còn, nhiều ngôi nhà vườn từ thế kỷ 19 nay vẫn gần như nguyên vẹn, tập trung nhiều ở vùng An Cựu, Kim Long, Vỹ Dạ, Nguyệt Biều.
Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, cho đến nay, đã nhận diện được 85 vương phủ trong phạm vi thành phố. Để có một cái nhìn lướt qua theo kiểu “cưỡi ngựa xem hoa” 85 vương phủ ấy, ta phải bỏ ra ít nhất hai ngày.
Nhà Nhân Hậu, ở giữa khu vườn, bốn bề thông thoáng
Bên trong nhà ở Lạc Tịnh Viên
Ngay bên bờ sông An Cựu, ta có thể ghé thăm Lạc Tịnh Viên, phủ đệ của Đông các Đại học sĩ Nguyễn Phúc Hồng Khẳng, con trai Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, được xây cất từ năm 1889.
Đi tiếp dọc bờ sông An Cựu, ta sẽ gặp phủ đệ của chính Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, một nhà thơ hoàng tộc nổi tiếng hồi thế kỷ 19, con trai thứ bảy của Hoàng đế Minh Mạng. Phủ đệ này, cũng như phủ đệ của người “bào đệ” - em trai ruột - là Tuy Lý Vương Miên Trinh ở Vỹ Dạ, hiện có phần xơ xác tiêu điều. Nhưng, nếu sớm được đầu tư tôn tạo, thì chắc chắn đó sẽ là những điểm sáng thu hút khách du lịch bốn phương, nhất là loại khách “đô thành hiếu cổ”.
Ngôi nhà vườn Công chúa Ngọc Sương nằm gần khu phố cổ Gia Hội, cách chợ Đông Ba không xa. Năm trước, tôi đã ghé thăm ngôi nhà vườn xinh đẹp này và được người cháu gái của Công chúa Ngọc Sương và Phò mã Nguyễn Hữu Tiễn, cùng người chồng là ông Phan Thuận An, một nhà “Huế học”, tiếp chuyện thân mật cả một buổi sáng. Ngôi nhà, thửa vườn dường như vẫn giữ nguyên dáng dấp hàng trăm năm cũ, với những bức hoành phi ngự chế khắc nét chữ hai bài thơ của Hoàng đế Minh Mạng và Hoàng đế Thiệu Trị, cùng những bức tranh gương, những chiếc đèn lồng, đàn tranh, đàn nguyệt của ông phò mã và bà công chúa.
Rồi tôi cưỡi xe máy vượt cầu Bạch Hổ, lên miệt Kim Long, thăm ngôi nhà vườn An Hiên nổi tiếng, nơi được chọn làm cảnh nền để quay dăm ba bộ phim nhựa của Nhật Bản, Việt Nam, gần nhất là phim Ngọn nến hoàng cung.
Gia đình các chủ nhân nhà vườn thường sống thanh đạm nhưng giàu chất văn hoá. Mái nhà xưa cùng khu vườn cổ là môi trường thích hợp để bảo lưu thuần phong, mỹ tục của dân tộc cũng như đạo lý truyền thống của nho gia. Đó là những giá trị tinh thần quý báu tạo nên gia lễ, gia phong. Nếp nhà thanh đạm lưu truyền từ đời này qua đời khác, góp phần hình thành nhân cách, đào tạo nhân tài cho gia đình, dòng họ, và cho xã hội. Như vậy, nhà vườn truyền thống xứ Huế chính là một không gian văn hoá bảo lưu không ít những giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể của từng gia đình và của cả cộng đồng cư dân chốn cố đô tao nhã.
Thảnh thơi dạo bước trong những thửa vườn xứ Huế, tôi luôn có cái cảm giác mà Hàn Mặc Tử đã từng thốt lên khi ông về chơi thôn Vĩ Dạ: “Vườn ai mướt quá xanh như ngọc”!...
Bàn thờ chính và người chủ Lạc Tịnh Viên, bà Nguyễn Phước Công Tằng Tôn Nữ Khánh Nam
Cổng vào Lạc Tịnh Viên, hai bên là hàng dâm bụt
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 10