Những lối đi trong vườn Nhật hầu như đều nhỏ nhắn chỉ đủ cho một hoặc hai người đi qua đến cuối sẽ là một không gian rộng mở mang ý nghĩa như thể ta sẽ được tái sinh lần nữa
Triết lý Thiền tông
Cũng như Phật giáo - tôn giáo có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến tư duy thiết kế cảnh quan, thì đến cuối thế kỷ XII, Thiền tông - một nhánh nhỏ của đạo Phật cũng đã bắt đầu tạo dựng những ảnh hưởng cực kỳ quan trọng đối với nghệ thuật sân vườn ở đất nước Mặt trời mọc, đến mức nhắc đến “vườn Thiền” là người ta nghĩ ngay đến Nhật Bản.
Với tư duy chú trọng “chất” hơn “thể”, các thành phần sử dụng trong bố cục cảnh quan vườn Nhật nói chung đều tự nhiên, gọn ghẽ nhưng được sắp xếp cực kỳ tỉ mỉ và “có chủ đích” sao cho mỗi một chi tiết đều bao hàm nhiều tầng nghĩa phải suy ngẫm. Thật không dễ dàng để lý giải sự ảnh hưởng kỳ diệu của Thiền tông trong nghệ thuật sân vườn nhưng nếu có thể đơn giản hóa, thì mỗi một người chiêm ngưỡng một khu vườn Thiền đều sẽ có cảm giác khác nhau, tùy vào trải nghiệm, quan điểm, đời sống nội tại của chính họ. Đây cũng là điều đã giúp cho những khu vườn mang tính Thiền ở Nhật Bản trở nên nổi tiếng - qua một khu vườn, bạn tự soi vào chính mình.
Sự phát triển của Trà đạo cũng liên quan sâu sắc đến Thiền tông nên không lạ gì khi các vườn trà Chaniwa đều mang phong cách thiền tịnh, thay vì ngồi thiền thì nghệ thuật pha trà, thưởng trà cũng là để rửa sạch tâm trí. Trong một vườn trà thì con đường dẫn đến phòng trà giúp loại bỏ ánh hào quang và được ví như khung cảnh của những ngôi làng trên núi. Mỗi bước đi sâu vào khu vườn là mỗi bước tránh xa các tạp niệm, dần đến gần với sự giản đơn, thuần khiết. Ở lối vào phòng trà có một khe cửa nhỏ, các vị samurai bắt buộc phải bỏ lại thanh kiếm của mình mới có thể đi vừa, điều này mang ý nghĩa mọi con người đều đã trở nên bình đẳng khi bước đến phòng trà - nơi sẽ chỉ còn lại tâm linh và thiền định.
Giá trị truyền thống và các tín ngưỡng dân gian
Người Nhật có một niềm tin về sự tái sinh rất mãnh liệt, điều này cũng được thể hiện rất tinh tế trong ngôn ngữ cảnh quan ở đất nước này. Những lối đi trong vườn hầu như đều nhỏ nhắn và chỉ vừa đủ cho một hoặc hai người đi qua, đến cuối lối đi sẽ là một không gian mở rộng - nơi trà thất, đền thờ hay khu vực tụ họp lễ hội nào đó. Nếu dựa vào phong tục dân gian Nhật Bản thì những lối vào nhỏ này mô phỏng cho bên trong tử cung, với đức tin rằng một nguồn lực mới sẽ được sản sinh bằng cách đi qua một lối vào nhỏ, như thể được “tái sinh” lại lần nữa.
Đặc biệt không thể không nhắc đến tín ngưỡng cự thạch cổ đại, ý chỉ một hòn đá khổng lồ được dựng trong những khu vườn phía sau các ngôi đền cổ xưa. Theo dân gian, mỗi một hòn đá là một vật chủ chứa linh khí của một vị thần, hòn đá càng to càng chứng tỏ sức mạnh và tầm bảo hộ của vị thần đó. Đây được xem nguồn gốc lâu đời nhất của cảnh quan đá quanh những ngôi đền và cũng là triết lý mở đầu cho việc sử dụng và tôn thờ đá trong các khu vườn Nhật Bản sau này.
Các bố cục cảnh quan vườn Nhật đều tự nhiên, gọn ghẽ nhưng lại rất cầu kỳ, tỉ mỉ và có “chủ đích” sao cho mỗi chi tiết đều bao hàm nhiều tầng nghĩa phải suy ngẫm
Những con số may mắn
Ở Nhật những con số lẻ mang ý nghĩa rất khác biệt và độc đáo, được biểu thị rõ nhất trong cách sắp xếp đá của những khu vườn Karesansui - vườn phong cảnh khô.
Khi quan sát bố cục cảnh quan của sân vườn, nếu chỉ thấy một hòn đá duy nhất đứng sừng sững giữa vườn thì chắc chắn nó tượng trưng cho ngọn núi Tu-di ở trung tâm của thế giới, nơi Phật sinh sống và là một biểu tượng quan trọng trong tôn giáo. Còn nếu sân vườn gồm bộ ba hòn đá (hay còn gọi là bộ ba Sanson) thì chúng tượng trưng cho ba vị Phật bảo hộ đứng gần nhau, mang theo may mắn và bảo vệ gia chủ khỏi tai ương, đôi khi các hòn đá cũng được điêu khắc thành hình 3 vị Phật trong sân vườn. Dưới một góc nhìn khác, các bộ ba trong thiết kế sân vườn nói chung - bao gồm cả yếu tố cây xanh, cũng được xem là biểu tượng của Tam tài trong nghệ thuật sắp đặt phong thủy.
Tương tự ta có có bộ 5 đá, bộ 7 đá và bộ 9 đá. Như khu vườn Tofukuji sử dụng bộ 7 đá làm đại diện chòm sao Bắc Đẩu và cát trắng xung quanh tượng trưng cho dải ngân hà rộng lớn. Hình thức biểu thị của bộ 7 hòn đá nhằm tôn lên sự chuyển động của các tinh tú trong không gian và cũng là cách gián tiếp nêu bật lên sự tĩnh lặng của vũ trụ.
Cuối cùng không thể không nhắc đến một trong những con số đặc biệt nhất trong tín ngưỡng của người Nhật: số 15. Ngày 15 hằng tháng chính thời điểm đêm trăng tròn khi nó “hoàn thành” một vòng tuần hoàn theo Âm lịch. Con số 15 cũng là hệ thống pháp lý của 15 nhà sư từ Thiền tông, thậm chí chính các số 3, 5, 7 khi cộng lại cũng ra 15. Vì lẽ đó, thật không có gì quá lạ khi các khu vườn tại Nhật thường hay chọn bố cục 15 hòn đá hay 15 thành phần để hình thành vì nó được xem là con số hoàn chỉnh, trọn vẹn và là “may mắn của các may mắn”.
Là một quốc gia đa triết lý nên các hệ tư tưởng, tôn giáo và tín ngưỡng dân gian luôn đóng vai trò là tư duy nền tảng đối với sự phát triển của xã hội Nhật Bản. Nằm trong tầm ảnh hưởng sâu sắc đó, nghệ thuật sân vườn Nhật Bản nổi bật lên như một điểm son của sự độc đáo và tinh tế mà dù có trải qua lịch sử hàng trăm năm nữa vẫn sẽ còn nguyên những giá trị bền vững.
Những con số lẻ mang ý nghĩa rất khác biệt và độc đáo, được biểu thị rõ nhất trong cách sắp xếp đá của những khu vườn Nhật Bản. Ví dụ như số 3, tượng trưng cho 3 vị Phật; số 7 tượng trưng cho dải ngân hà rộng lớn; số 15, được xem là con số hoàn chỉnh, trọn vẹn, là số “may mắn của các may mắn”
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 170