Tìm về lịch sử
Việc xuất hiện một lối đi trong khu vườn chắc chắn đã có từ xa xưa, nhưng mãi cho đến thời Trung cổ vào khoảng thế kỷ 16, khi những con đường bắt đầu được trang trí bằng đá lát một cách có chủ đích thì nghệ thuật thiết kế lối đi trong vườn Nhật mới thực sự được biết đến.
Cũng như các yếu tố khác trong sân vườn xứ Phù Tang, những con đường cũng mang trong mình nhiều giai thoại dân gian. Tương truyền vì để tránh cho đôi guốc gỗ của một vị tướng quân không bị chìm trong vũng bùn, người dân đã phải dùng quần áo trải đỡ trên mặt đất để đón ông khi ông đi ngang qua khu vườn trà vào mùa mưa. Vì lẽ đó bậc thầy trà đạo - chủ nhân khu vườn lúc ấy đã nảy ra ý định dùng những viên đá có bề mặt tương đối phẳng rải thành một đường dẫn sạch sẽ và an toàn giúp cho mỗi bước đi luôn được cao và khô ráo. Từ đó cách lát đá đệm bước đi bắt đầu được mọi người biết đến nhiều hơn, từ việc sử dụng trong những bậc thang ở vườn đồi, đường đi dạo trong vườn trà đến những bãi đá với vô số lối đi liên kết nhà ở với môi trường xung quanh, tạo nên một nét đẹp cực kỳ đặc sắc trong nghệ thuật thiết kế sân vườn của người Nhật.
Phong cách Tobi-ishi là hình thức sắp xếp các phiến đá bước dặm một cách “thuần khiết” và tối giản nhất. Những viên đá có có độ rộng khoảng 50cm cùng màu sắc và hình dáng tương đồng sẽ được đặt độc lập với nhau. Khoảng cách giữa chúng chỉ đảm bảo vừa bằng một sải chân đi dạo và nhô cao hơn mặt đất khoảng vài cm. Mặc dù có vẻ giản đơn nhưng việc thiết kế Tobi-ishi cũng cần nhiều sự tỷ mỷ và tâm ý. Các nghệ nhân phải tự đi dạo trong khu vườn với tốc độ chậm rãi, khoan thai cùng tâm trạng thoải mái nhất. Sau đó họ sẽ tiến hành định vị từng bước chân đã đi qua để tiến hành rải các phiến đá. Đặc biệt ở những vị trí có điểm nhấn hay thường xuyên phải dừng lại ngắm cảnh sẽ được rải đá đôi - tảng đá có kích thước lớn hơn hẳn. Để đảm bảo cao độ của đá được đều nhau người ta sẽ đặt một tấm gỗ qua mỗi vài viên như một công cụ điều chỉnh hữu ích.
Đôi khi đi ngang qua các lối đi Tobi-ishi bạn sẽ bắt gặp một viên đá nhỏ buộc dây gai đặt lên trên một phiến đá bước dặm, những viên đá này chỉ ra các tuyến đường và khu vực bị cấm đối với khách mà đến đây bạn sẽ phải dừng lại và chuyển sang một hướng khác. Đó cũng là một cách xử lý vừa tiện dụng, linh động và cũng vừa tinh tế, thẩm mỹ - điều mà bạn chỉ có thể tìm thấy ở xứ xở Phù Tang.
Thông thường, Tobi-ishi truyền thống sẽ được các nghệ nhân đặt uốn lượn theo bụi cây, tảng đá hay, các khu vực đồi dốc lên xuống với tầm nhìn hơi khuất nhằm kích thích mong muốn khám phá của người thưởng ngoạn. Mỗi viên đá có tác dụng dẫn dắt tâm trí người thưởng ngoạn nên Tobi-ishi là thiết kế điển hình cho một mục đích “đi chậm” và ngắm cảnh trong vườn. Ngày nay chúng cũng được áp dụng trong một số thể loại sân vườn theo phong cách tự nhiên với nhiều góc tiểu cảnh nhỏ xinh. Tobi-ishi không chỉ giúp cho những không gian mà chúng đi qua có vẻ lớn hơn - một lợi thế trong những khu vườn có diện tích khiêm tốn mà còn mang trong mình tư duy tĩnh tại va chậm rãi của Thiền tông Nhật Bản.
Việc sắp đặt những viên đá nhỏ quanh lối đi khiến người thưởng ngoạn luôn phải nhìn xuống bước chân của mình mỗi khi đi nếu không muốn vấp ngã, điều này giúp cho họ di chuyển “chậm” hơn và có thời gian cảm nhận vẻ đẹp của khu vườn một cách sâu sắc hơn
Phong cách Nobedan
Ra đời sau Tobi-ishi, hình thức lát đá Nobedan gần như “chìu lòng” hầu hết các nhu cầu của người thưởng ngoạn. Với hình thức như một “tấm thảm bằng đá” nên dù đi chậm hay đi nhanh, đi đơn lẻ hay đi cả nhóm đều có thể dễ dàng di chuyển trên Nobedan mà không cần phải tập trung chú ý vào từng bước chân. Vì lẽ đó chúng được ứng dụng rất nhiều ở các khu vực công cộng ít mang tính riêng tư hay đường dẫn trong những không gian rộng lớn.
Lối đi Nobedan là một sự kết hợp đầy nghệ thuật của hai hoặc nhiều loại vật liệu với hình thức và màu sắc khác nhau như gạch, đá cờ, đá phiến, đá viên, đá chẻ… Càng có nhiều loại kết cấu thì càng đòi hỏi sự khéo léo và mắt thẩm mỹ của người nghệ nhân.
Việc xác định hướng dẫn cho các lối đi Nobedan khá đơn giản nhưng việc lắp đặt lại đòi hỏi nhiều công phu. Đầu tiên là xác định chiều rộng và viền mép của con đường, viền mép này cần thật sự nổi bật để tách biệt chúng đối với môi trường xung quanh. Nguyên tắc chính ở đây là phải lựa chọn được những viên đá thực sự phù hợp.
Một lối đi theo phong cách Nobedan truyền thống thường bao gồm vài phiến đá chính hình chữ nhật có kích cỡ to kết hợp cùng những viên đá nhỏ với hình dáng tự do tạo thành một “ma trận” đá độc đáo. Đá chính phải là những loại đá có bề mặt đẹp, vừa đủ nhẵn những vẫn không quá trơn, dài trên 1,2m với các cạnh vuông vắn. Chúng sẽ được lắp đặt ở các khu vực gần viền mép để định vị bố cục, từ đó các loại đá nhỏ hơn mới được ghép vào, sao cho viền của mỗi viên đá gần “ăn rơ” với khoảng cách từ 6-12cm. Bên cạnh sự tương quan giữa khoảng cách các mép đá thì màu sắc chuyển đổi của các loại đá xếp cạnh nhau lẫn kích thước đá to, nhỏ sao cho hài hòa và đẹp mắt cũng quyết định giá trị nghệ thuật của “thảm đá” Nobedan.
Các khu vườn Nhật Bản truyền thống có thể bao gồm cả hai loại lối đi: một Tobi-ishi dẫn dắt vào một Nobedan và ngược lại. Chúng thậm chí còn được các nghệ nhân trộn lẫn một cách đầy sáng tạo.
Những con đường lát đá xứ Mặt Trời Mọc đã trở thành nguồn cảm hứng cho rất nhiều phong cách thiết kế khi chúng không chỉ mang lại vẻ thẩm mỹ bền vững mà còn trở thành một phần rất tự nhiên của môi trường cảnh quan trong sân vườn
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 171