Làm nhà đừng nóng!

25/3/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài KTS Thái Hoàng Dưỡng ảnh Trường Ân

Trời nóng, nhà nóng, người nóng… Chủ nhà nóng, bản vẽ nóng, vật tư nóng… Chuyện “nóng” hình như ngày càng nghe nhiều. Chứng khoán, nhà đất hết nóng lại lạnh. Cư xử bốp chát nóng lòng là đem... hàng nóng ra xử nhau! Cái nóng từ vật lý đến tâm lý khiến nảy sinh không ít phiền toái bực bội, cả trước, trong đến sau khi xây nhà. Làm nhà xin đừng nóng? Là yêu cầu, mong mỏi, và cũng là ao ước để ngỏ nhiều năm, không chỉ mỗi khi trời nóng.

 
 
Nên kết hợp hợp lý giữa chắn nắng - thông gió tự nhiên và dùng quạt – máy lạnh để hài hoà các lợi ích, tránh thiên lệch quá đáng
 
Muôn vẻ nóng 
Làm nhà cho mát là điều khó chứng minh được ngay khi thiết kế, nhìn sơ qua bản vẽ, liếc ngắm cái phối cảnh, ồ nhiều giếng trời, cửa mở rộng, à có cây xanh… chắc sẽ mát lắm đây! Không sai, nhưng chưa đủ. Bởi mát mẻ cũng có ba bảy đường, mát do đủ thông thoáng để xua cái nóng đi, mát do mở đúng nơi có gió lành, và mát còn do biết che chắn dày dạn để không cho cái nóng xuyên vào nhà. Đó cũng là cách mà cả nhà ta (nhà dân gian) lẫn nhà Tây (nhà do Pháp xây tại các đô thị Việt Nam thời thuộc địa trước đây) đều làm được để “giảm hoả” khá tốt. Còn nhà nay bọc kính kín mít, máy lạnh rù rì, lấy gì cản nắng, thoát nhiệt hay đón gió? Cùng một mảng tường kích thước a nhân b, mỗi hướng lại đón gió đón nắng khác nhau, tích nhiệt tản nhiệt không giống nhau. Rồi bên ngoài nhà mình thiên hạ có sẵn cái gì không thể quản được. Trời thương gặp cái cây hay nhà khác che đúng là mình đỡ, không thì trơ thân sẽ... nếm mùi đau khổ ngay.
Tất nhiên, khi ngoài trời nóng đến mức gió thổi cũng hầm hập thì không thể từ chối sử dụng hệ thống làm mát hiện đại (và hại điện luôn). Nhưng tư duy xuất phát ban đầu khi làm nhà theo kiểu “gắn máy lạnh là xong” chắc chắn khó có thể tìm ra giải pháp vững bền cho môi trường sống được.
Hình như thời gian bây giờ là cái bắt người ta phải hối hả nhiều nhất, từ đua nhau để sanh quý tử năm ngựa mã đáo thành công, đến đổ xô xếp hàng chờ nhai mấy cái bánh kẹp bẫy béo phì chực chờ dài dằng dặc. Nóng kiểu đó chỉ khiến phòng sanh quá tải và dân bán thịt đông lạnh với nước ngọt nhập khẩu xoa tay hả hê. Còn nóng kiểu kêu ca “có mấy bản vẽ sao lâu thế” hay được gia chủ thốt lên khi thiết kế khiến nhà chuyên môn vừa chóng mặt vì không hiểu gia chủ đang muốn gì mà vội vã vậy, muốn xây ngôi nhà tử tế hay hết tiền nhanh trong lúc vừa làm vừa đập phá chỉnh sửa bởi thiết kế sơ sài? 
“Cho lấy trước bản vẽ móng để kịp động thổ xây dựng, vì đã xem ngày giờ rồi” là một dạng nóng tâm lý khác. Thầy bảo bếp hướng này, sao thiết kế đặt hướng nọ cũng gây ra nhiều nóng nảy đụng chạm. Từ nóng ruột đến… nóng máu với nhau rất dễ xảy ra nếu các bên cùng nóng.
Có nhiều nhà làm xong thấy mát mẻ lắm, nhưng ở một thời gian càng ngày càng nóng dần. Lỗi tại biến đổi khí hậu? Lỗi tại thiết kế hay thi công? Có ai để ý đến gia chủ đang mỗi ngày chất chồng trong nhà quá nhiều vật dụng toả nhiệt và tích nhiệt, tăng tiện nghi cũng tăng nhiệt độ theo không? 
 
Thuốc hạ nhiệt
Hạ nhiệt, giảm nhiệt, cách nhiệt về mặt khí hậu cho nhà thực ra là chuyện nói từ xa xưa. Bao nhiêu kinh nghiệm cha ông truyền lại vẫn dùng chưa hết. Nào là chọn hướng nhà tránh nắng gắt, chọn cấu trúc nhà phù hợp để đón gió vào dẫn gió ra. Rồi thềm cao, tường dày, hiên che... cho đến trồng cây xanh, tạo mặt nước, dùng màu sắc và chất liệu sao cho dịu mắt... quả thật mỗi nhà mỗi vẻ, tuỳ theo hiện trạng mà xử lý. Những thiết bị làm mát hiện đại như máy lạnh, quạt hơi nước … cũng góp sức không nhỏ cho việc giảm hoả. Nhưng về lâu dài thì giảm hoả tự nhiên vẫn nên xem trọng. Đồng thời vẫn phải cẩn trọng: sum suê cây lá quá thì mát ngày mà ngạt đêm, cố tìm nhà phố có mặt tiền hướng nam thì lại phơi hông ra đông – tây gay gắt. Bao nhiêu cho đủ cho vừa, ấy là tài khéo của các bên xây nhà và sử dụng nhà.
Hạ nhiệt về mặt cảm giác nóng lại đòi hỏi yếu tố văn hoá cư xử nhiều hơn. Có thể “động thổ lấy ngày” để an tâm, còn thiết kế thì vẫn phải đảm bảo đúng, đủ về mặt thời gian, hồ sơ và kỹ thuật, đồng thời đẹp về mỹ thuật, đáng về kinh tế, không thể nóng lòng rồi nhà sơ sài qua quít được. Dùng màu nóng hay màu lạnh xưa nay vẫn luôn diễn ra âm thầm tranh luận, giống như dân mê máy ảnh vốn ngầm chia hai phe Nikon và Canon bất phân thắng bại, biết đâu chỉ có các nhà sản xuất là hả hê vì biết kích đúng điểm cho anh em thích! Màu nào thì cũng phải mua, phải chọn trên bảng sơn, chọn cho mình và cũng cả cho người chung quanh thấy mát mẻ dễ chịu nữa. Có những màu nóng mà không nóng, như màu nâu non kiểu vạt áo lụa Hà Đông “đi mà chợt mát”, hay màu đỏ sậm duyên ngầm “miếng trầu là đầu câu chuyện”, mà thực tế đã chứng minh mấy màu “mang tiếng nóng” ấy được dùng thường xuyên trong kiến trúc truyền thống, ai đi ngoài nắng vào ngồi trên bộ ván đỏ sậm cũng vẫn thấy mát rượi, trong khi chui vào khối hộp trắng toát hiện đại dù bật điều hoà vẫn chói mắt oi nồng vì bề mặt trắng và xanh nhạt mang tiếng màu lạnh nhưng phản xạ ánh sáng mạnh quá.
Hạ nhiệt cho quá trình thiết kế nóng phải bắt đầu từ chính người thiết kế. Trái tim nóng để giữ cảm xúc và nhiệt huyết, nhưng cái đầu phải lạnh, đủ để định hướng gia chủ đồng hành với mình đi đến một ngôi nhà được thai nghén cẩn trọng, đúng mức. Lạnh chẳng phải để “ngâm” hồ sơ bản vẽ của người ta lâu lắc làm gì, mà cần đủ thời gian để cả gia chủ lẫn người thiết kế suy nghĩ chín chắn hơn, chi tiết hơn về giải pháp cho công trình mình sẽ làm. Xây dựng thái độ hợp tác và tôn trọng nhau trong quá trình thiết kế cũng quan trọng không kém tìm kiếm ý tưởng thiết kế. 
Hạ nhiệt cho quá trình thi công đòi hỏi nhà thầu phải có cả một “nghệ thuật ứng xử” đúng mực. Bài học của các công trình kéo dài lãng phí lâu nay khiến nhiều gia chủ ép tiến độ thi công như ép mía giải khát vậy! Thực ra xây dựng nhà tư nhân khác với công trình công cộng hay cầu đường kiểu “dần xây”. Vẽ nhanh quá ắt vẽ bậy, vẽ thiếu, làm nhanh quá thì làm ẩu, làm sai, vậy thôi.
Sợ mùa mưa tới cũng là một lý do nhỏ khiến gia chủ nóng ruột. Nhưng như một nhà thầu kinh nghiệm đã phát biểu “Thợ tôi làm lụng cực khổ không sợ trời mưa lép nhép thì thôi, cớ sao gia chủ lại sợ?” Làm nhà mùa mưa còn là dịp để  “thử nhà” về mặt chống thấm, đúc bêtông trời nắng nóng quá dễ bị “mặt rỗ” co nứt do thiếu dưỡng ẩm. Hơn nữa thầu nhà tư nhân mà lãnh nhân công nếu kéo dài chỉ thiệt chi phí nhân công, ai muốn làm lâu làm gì. Nhưng hình như mấy chuyện “ai cũng hiểu chỉ vài người không hiểu” kiểu này vẫn thường xảy ra, thiệt hại về tinh thần và vật chất vẫn phần nhiều thuộc về phía gia - chủ - không - chịu - hiểu ấy. 
Vậy nên mới phải có… bài viết này như thay lời muốn nói lúc tạm biệt: làm nhà đừng nóng ai ơi! 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 94

Các tin khác