Kiến trúc Baroque ở Thuỵ Sĩ

Phần mặt tiền của nhà thờ dòng Tên Lucerne

Ở các thành phố cổ khắp châu Âu, hầu hết thành phố nào cũng có một toà thánh đường nguy nga tráng lệ, thường được xây dựng với kiến trúc Gothic, là tâm điểm của thành phố. Ở Thuỵ Sĩ cũng vậy, những thành phố cổ như Bern, Basel… đều có các kiến trúc Gothic đặc trưng riêng. Bên cạnh đó, đất nước Trung Âu này cũng tồn tại những toà kiến trúc Baroque, được vận dụng trong lối xây dựng thánh đường mà nay trở thành miền di sản độc đáo dành cho những người yêu thích sự khám phá các hình thái kiến trúc cổ trên đất nước Thuỵ Sĩ. 

Vẻ đẹp Baroque 
Trong lối xây dựng thánh đường của châu Âu, kiến trúc Gothic là những chuẩn mực dễ nhận như tháp chuông đối xứng, cao vút, chất liệu hầu hết là đá sa thạch đỏ, các chi tiết điêu khắc đạt đến độ cầu kỳ, tinh xảo, đầy tính phức tạp với vô vàn chi tiết nhỏ kết hợp thành tổng thể vĩ đại nhằm phô trương thanh thế và vẻ đẹp của kiến trúc thánh đường. Kiến trúc Baroque lại đi ngược lại, nó gần như không có một quy chuẩn cụ thể nào, thậm chí hơi xấu xí nếu nhìn từ phần ngoại thất. 
Kiến trúc Baroque ra đời từ những cuộc xung đột tôn giáo kéo dài từ thế kỷ 13 đến 16 ở các nước phương Tây, và nhằm mở rộng thanh thế và uy tín của nhà thờ, các công trình kiến trúc xây dựng thánh đường đã hình thành nên một phong cách mới, được gọi là phong cách kiến trúc Baroque. Từ ngữ này bắt nguồn từ chữ Barroco (tiếng Bồ Đào Nha), nghĩa là “viên ngọc kỳ lạ”. Trong kiến trúc Baroque, yếu tố sáng tạo của người kiến trúc sư và nghệ sĩ trang trí được thể hiện tối đa, không theo bất kỳ một chuẩn mực nào về tỷ lệ hay khuôn phép tôn giáo, với mục đích nhằm tôn lên vẻ đẹp và sự sùng kính đấng tối cao thông qua cách thể hiện và sắp đặt không gian nội thất các toà thánh đường. Giai đoạn kiến trúc này phát triển và kết thúc chỉ trong khoảng thế kỷ 16 – 18, và từng bị đánh giá là trường phái kiến trúc xa xỉ bởi sự đồ sộ và lộng lẫy của nó. 
Trong những ngày khám phá vẻ đẹp trên đất nước Thuỵ Sĩ, tôi đã có dịp diện kiến những kiến trúc Baroque để khám phá một góc lịch sử phát triển của vùng đất mà toà kiến trúc toạ lạc, cũng như nét đẹp của kiến trúc Baroque – một phần di sản kiến trúc từng khiến người Thuỵ Sĩ tự hào với cả châu Âu.  

Vòm trần với các bức hoạ miêu tả cuộc đời Thánh Francis Xavier ở nhà thờ Lucerne

Cửa sổ rộng để lấy sáng tối đó là nét đặc trưng trong kiến trúc Baroque

Sự lộng lẫy trong kiến trúc Baroque đến từ chất liệu xây dựng, đặc biệt là đá marble vân đỏ

Tu viện Biển Đức ở Engelberg
Thuỵ Sĩ được mệnh danh là thiên đường du lịch giữa Trung Âu, với điểm đến là các khu du lịch nghỉ dưỡng nổi tiếng từ thế kỷ 18 như vùng núi tuyết Titlis ở Engelberg với đỉnh Titlis cao 3.239m. Ở vùng thung lũng được mệnh danh là miền đất thiên thần này, ngôi làng cổ Engelberg đang sở hữu một di sản kiến trúc, toà thánh đường tu viện Biển Đức (Benedictine) với kiến trúc Baroque đồ sộ và nổi bật nhất của làng.
Lịch sử hình thành ngôi làng có từ thế kỷ 12 này gắn liền với sự thăng trầm của toà kiến trúc tu viện Biển Đức. Từ khi nhà quý tộc Konrad von Sellenburen xây dựng tu viện năm 1120, đến 1305, tu viện bị hoả hoạn thiêu rụi, và được xây mới, hoàn thiện 
năm 1325. Sau đó, với những biến cố của lịch sử giáo hội, vùng thung lũng Engelberg đóng vai trò quan trọng trong những phong trào công giáo, với sự phát triển mạnh về tài chính của vùng. Đến ngày 29.8.1729, ngôi thánh đường lại bị hoả hoạn thiêu rụi. Khi ấy kiến trúc Baroque đang trở nên thịnh hành và có tầm ảnh hưởng lan rộng khắp châu Âu. Thánh đường mới của tu viện Biển Đức được Abbot Emmanuel Crivelli xây dựng lại và hoàn tất vào năm 1737, theo phong cách kiến trúc Baroque của thời kỳ đầu.   
Kiến trúc thánh đường tựa lưng vào sườn núi, với toàn bộ phần mái được lợp gỗ, một vật liệu quen thuộc trong kiến trúc nhà cổ của người Engelberg. Sự giản dị của ngoại thất không làm người ta chú ý, nhưng khi bước vào nội thất thánh đường, cả một không gian thênh thang mở ra với vòm trần là ba bức tranh khổng lồ miêu tả lại cuộc đời của Đức nữ Maria, và vị Thánh cả Benedict, các chi tiết trang trí màu sắc phối hợp cùng các mảng đắp vữa đem lại một không gian tinh tế và vui mắt. 

Kiến trúc tu viện Biển Đức nhìn từ núi Titlis

Kiến trúc Baroque của tu viện Biển Đức với phần mái lợp gỗ theo kiểu nhà ở truyền thống của người Engelberg

Viên ngọc bên dòng Reuss
Chỉ cách Engelberg một giờ tàu lửa, thành phố bên hồ Lucerne cũng là nơi toạ lạc của một kiến trúc Baroque độc đáo khác của Thuỵ Sĩ, nhà thờ dòng Tên Lucerne toạ lạc ven sông, đoạn giữa hai cây cầu gỗ nổi tiếng Chapel và Spreuer. Đây là kiến trúc Baroque đầu tiên được xây dựng ở sườn bắc của dãy Alps và là nhà thờ mang kiến trúc Baroque lớn nhất Thuỵ Sĩ, do linh mục Christoph Vogler xây dựng trong khoảng thời gian từ tháng 12.1666. Khác biệt với kiến trúc Baroque ở Engelberg, nhà thờ dòng Tên Lucerne nằm ở tả ngạn bờ nam của dòng Reuss, lại có vẻ ngoài nổi bật với hai chóp củ hành đối xứng khiến người ta dễ lầm tưởng đây là một kiến trúc mang âm hưởng từ Ấn Độ. Một điểm dễ nhận trong sự bất quy tắc của kiến trúc Baroque.  
Phần mặt tiền của nhà thờ gồm bốn cửa phụ đối xứng qua cửa chính, lễ đặt viên đá đầu tiên năm 1666 nhưng mãi đến năm 1673 phần mặt tiền nhà thờ mới được hoàn tất, đến năm 1677 cử hành thánh lễ đầu tiên, nhưng phần nội thất vẫn còn khiếm khuyết nhiều, do gặp tình hình khó khăn về tài chính năm 1681 bàn thờ chính mới được hoàn thành. Hai chóp củ hành hoàn thiện năm 1893. 
Nhà thờ dòng Tên Lucerne dài 57,5m, rộng 28,3m, đó là sự đồng nhất của các chi tiết trang trí đắp nổi bằng vữa được xác định có niên đại từ 1672 – 1673, do tu sĩ dòng tên Heinrich Mayer thiết kế. Các phần mái vòm được hoàn tất năm 1749 với sáu mảng tranh trần do hai nhà thiết kế Giuseppe và Giovanni Torricelli thể hiện nhằm tôn vinh vị linh mục đầu tiên của dòng tên là thánh Francis Xavier. Phần gác đàn của nhà thờ nhìn từ phía gian cung thánh là cây đàn organ được công ty sản xuất đàn Metzler nổi tiếng Thuỵ Sĩ đảm nhiệm phần việc phục chế và thay mới các chi tiết cũ của cây đàn có từ thế kỷ 18, cũng là một chi tiết trang trí nổi bật trong toà thánh đường này. 
Nếu lối kiến trúc Gothic phô diễn nét đẹp ở phần ngoại thất, nội thất với ánh sáng u trầm, thì điểm chung trong kiến trúc Baroque ở phần nội thất là một sự tưng bừng tràn ngập ánh sáng, phản chiếu cùng các chi tiết trang trí bằng bạc, vàng, đá sa thạch đỏ, cộng với sắc trắng cao vút của vòm trần, tạo nên một sự bề thế, huy hoàng, thậm chí choáng ngợp cùng các hoa văn đắp nổi trong nội thất. Chính sự phối hợp ánh sáng, kết cấu kiến trúc, cùng nét trang trí mang tính hoa mỹ thường do các nghệ sĩ thể hiện đã tạo nên một trường phái kiến trúc độc đáo, mà nhìn lại những kiến trúc Baroque, khó có thể phủ nhận vẻ đẹp trường tồn của nó với thời gian góp phần vào dòng chảy của lịch sử phát triển kiến trúc thêm phong phú và đa dạng.

Nội thất của kiến trúc Baroque là một không gian lộng lẫy với sắc trắng làm màu chủ đạo

Gác đàn nổi bật với chi tiết trang trí là cây đàn organ

Bài và ảnh Lam Phong 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 77