Quê hương trong Tâm

 

Những bức tranh 
Tôi gặp chị ngay từ những ngày đầu bỡ ngỡ với cuộc sống mới tại Sài Gòn cách đây đã gần 30 năm, khi chị đã là một họa sĩ tranh lụa nổi tiếng Việt Nam. Những bức tranh lụa của chị treo trong khách sạn 5 sao duy nhất ở thành phố Hồ Chí Minh ngày ấy đã mở ra một thế giới “Việt” vừa quen, vừa lạ trong tôi và là cơ duyên cho tôi quen biết chị. Với lối vẽ trực họa theo phong cách hiện thực, những đề tài của chị luôn là phong cảnh quê hương và tĩnh vật hoa, trái. Ít người biết rằng, chị tốt nghiệp khoa sơn dầu, trường Cao đẳng Mỹ thuật Gia Định khoá II (sau là Đại học Mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh), nhưng lại thành danh nhờ lụa.
Tranh lụa giàu tính ước lệ hơn là tạo hình. Lụa cũng không mạnh về tả chất, tả khối như sơn dầu. Không gian ước lệ mà chị tạo ra trong những bức tranh lụa luôn mang lại thật nhiều cảm xúc cho công chúng. Riêng với tôi, chúng vừa quen vừa lạ. Quen - vì cái hồn Việt man mác, chất chứa hiện thực, vì cái không khí hư ảo đẫm chất Á Đông lãng mạn nhờ sự óng ả của chất liệu lụa Việt, vì cái thần - ít nhiều xuất phát từ ngôn ngữ của hội họa thuỷ mạc. Lạ và không giống sự hiểu biết lúc đó của tôi về tranh lụa - vì cách chị sử dụng nhiều màu trắng trên nền lụa nguyên thủy, cách chị xử lý những mảng trống và sắc độ sáng tối nhằm tạo dựng không gian, có gì đó giống như trong sơn dầu. 
Thế nhưng, xem những bức tranh lụa chị vẽ, vẫn thấy một thứ ánh sáng tự thân, một sự chuyển sắc êm dịu nhờ sự điêu luyện và sáng tạo rất riêng của chị trong việc sử dụng màu pha nước trên nền lụa. Tranh lụa của chị, nhiều người không thích vì cho rằng không giữ được sự nguyên chất của tranh lụa truyền thống Việt Nam. Vô số người lại thích, vì sự sáng tạo, tìm tòi, đưa các chi tiết vào những mảng hình truyền thống để tạo  ra sự sinh động và tăng cao tính trang trí cho tác phẩm. Thiên nhiên đối với chị là tối thượng, nhưng chị không sao chép thiên nhiên, mà chị chắt lọc những gì tinh tuý nhất và sáng tạo không ngừng trong thủ pháp hội họa, nhằm vươn tới khả năng biểu đạt hiệu quả nhất.
Năm tháng qua đi, chị luôn nuôi dưỡng ngọn lửa sáng tạo trong tâm và truyền ngọn lửa ấy sang bao thế hệ học trò. Chị không chỉ tìm thấy mình trong lụa, mà cả trong sơn dầu và những chất liệu khác. Những tác phẩm sơn dầu của chị cũng rất riêng. Tôi đặc biệt yêu thích những sáng tác trong giai đoạn“ Trắng” của chị (2008-2010). Sắc trắng của lụa được đẩy tới cực đại, biến thành màu nền trong các tác phẩm sơn dầu đề tài phong cảnh, tĩnh vật và muông thú. Những matière đồng màu vượt lên trên lớp nền, hấp thụ ánh sáng ngoại biên, tạo ra những bóng đổ đầy lạ lẫm và khác biệt. Giải thích về thủ pháp này, chị chỉ nói: “Đỉnh cao của nghệ thuật chính là sự giản đơn, cả đời tôi luôn mong muốn điều đó!”. Chị tạo ra một Không gian trắng, một thứ ánh sáng chủ đạo (Highlights), để người xem tự tìm cho riêng mình những gam màu nóng, lạnh, qua cảnh sắc, vật thể trong tranh.

 

 

 

 

 

 

 

Những mảng buông
Có điều gì đó rất đỗi trong trẻo, nhưng cũng đồng thời rất “thương” trong những bức tranh ấy; nhiều đến độ cái sự “thương” bỗng biến thành sự “đau”, mà khi mới xem tranh và tiếp xúc với hội họa của chị, tôi đã không sao lý giải nổi.
Tôi loay hoay với mình mất một thời gian dài giữa bao chọn lựa và những quyết định sống còn, như đời vốn dĩ phải thế. Cho tới một ngày, khi cái sự “đau” của riêng tôi được lý giải và tôi tìm đến chị. Rồi chị cũng không biết rằng, con đường hội họa bị gián đoạn của tôi được nối lại chính từ chị, và từ những nỗi đau mà tôi cảm nhận trong các bức tranh quê hương của chị. Thật là mâu thuẫn và quá kỳ lạ, vì có lẽ không ai cảm nhận về tranh của chị giống như tôi lúc bấy giờ. Nỗi đau ấy đã sinh ra tôi một lần nữa. Tôi biết ơn hội họa. Và tôi biết ơn cả hai người mẹ đã sinh ra tôi.
Bao nhiêu năm đã đi qua cuộc đời của chị. Có viết gì thì cũng chỉ như những cơn gió thoáng qua. Tiếng khen cũng nhiều và tiếng chê cũng lắm. Chị quá vững vàng, một sự vững vàng hầu như không cần cố gắng, đó là cảm nhận của riêng tôi. Đã có quá nhiều người viết về cái tâm nghề giáo cao quý như gien bẩm sinh trong chị. Cũng quá nhiều người viết về hội họa của chị và con đường chị vẫn đang miệt mài bước. Nghệ thuật không có tuổi, điều đó hoàn toàn đúng với chị. 
Quan sát và đồng hành cùng chị, đôi khi tôi tự hỏi: Chị là sen, là lục bình, là những cây cầu tre hay những mái tranh, mái lá? Những bức tranh đơn sơ, những bức tranh lộng lẫy, những bức tranh điên khùng (lời của chị) liệu có lấp đầy những khoảng trống trong tâm người đàn bà vẽ? Tôi luôn bị hút vào những khoảng trống ấy trong tranh chị. Từ loạt tranh Thì thầm với sen, tới Trâu, Phố Hội, Hương rừng…, mảng hút tôi nhất trong tranh chị là những mảng “buông”. Tại sao những bức tranh theo kiểu “đồng quê chân chất” hay “trường phái hồn nhiên”, theo nhận định của một số người, vẫn chứa chan tình cảm và đầy ắp tâm tình trong đó? 
Khen một họa sĩ gạo cội biết cách tạo dựng không gian, biết buông bỏ và chắt lọc, thì nghe hơi thừa; nhưng những mảng “buông” trong tranh chị chất chứa nhiều điều hơn cách hiểu thuần tuý về kỹ thuật trong hội họa, ít nhất là đối với tôi. Tôi tin rằng không ai là không có những lúc “chùn chân mỏi gối”, những lúc hoang mang, chới với trong đời riêng hay trong nghệ thuật mình đang đeo đuổi. Những mảng “buông” ấy thiết lập một sự cân bằng, tưởng rất dễ, mà không phải ai cũng có được, hay làm được. Không chỉ trong tranh, mà cả ngoài đời. Những mảng trắng, trống, những khoảng lặng, trong tranh chị như tấm gương cho tôi soi mình trong đó. Năng lượng tới từ đó giúp tôi “khởi động” lại mình và có được niềm vui sống. 
Tôi tin ở đạo Phật, còn chị theo Thiên Chúa. Nhờ có chị, nên tôi hiểu hơn rất nhiều về tình yêu Thiên Chúa, và tôi chắc chị cũng như tất cả những ai từng đắm đuối với sen đều hiểu về sự buông bỏ trong đạo Phật. Hội họa mang lại cho người xem cùng như người vẽ quá nhiều. Chỉ có điều, khi ta ngụp lặn trong cuộc đời này, không phải khi nào ta cũng nhận thức được tính thiện, tình yêu và sự buông bỏ vốn có trong hội họa mà thôi. Vậy nên, đôi khi cũng cần nhắc cho nhau nhớ. 
Mang theo những điều đó trong tâm, bạn sẽ ở một tầm cao khác, bạn sẽ nhìn nghệ thuật và cuộc đời bằng con mắt khác, như nữ họa sĩ Nguyễn Thị Tâm, đã và đang làm.

 

 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 142