Duyên vải

Nếu bạn tra tiếng Anh trên mạng về tranh cắt vải, e rằng kết quả sẽ làm bạn thất vọng, vì những gì được giới thiệu khác xa mọi hình dung của bạn về thể loại tranh cắt vải nghệ thuật. Nhưng nếu bạn hỏi bằng tiếng Việt, sẽ có hàng trăm ngàn câu trả lời gắn với cái tên Trần Thanh Thục với những tính từ mạnh như: “độc đáo”, “duy nhất”… hay những danh từ: phù thủy, thậm chí là “bà đồng nát”.

 

Tôi luôn cảm thấy phẫn nộ khi nghe có ai gọi chị là bà đồng nát, dù nghề gì trong xã hội cũng là đáng quý. Nhưng tôi cũng thấy là quá, khi có báo gọi chị là người duy nhất làm tranh cắt vải tại Việt Nam. Thực ra, ở Việt Nam hiện cũng có nhiều họa sĩ sáng tác bằng chất liệu này, nhưng Trần Thanh Thục đã là một tên tuổi của dòng tranh vải với một phong cách riêng và là một trong những người tiên phong sử dụng chất liệu này tại Việt Nam. Nói như vậy có lẽ chính xác hơn. Hãy cùng trò chuyện với họa sĩ Thanh Thục về dòng tranh vải:

 

Điều gì dẫn chị tới chất liệu vải?
Với tôi, kỷ niệm tưởng như vu vơ của thời hoa niên, khi tôi ngồi nhặt những mảnh vải vụn trong gian hàng thợ may của cô bạn, lại là điều quyết định để thay đổi nhận thức của tôi về sắc màu của vải. Và càng không nghĩ nó đã như một mối duyên tiền định cho cả một chặng đường dài. Tôi nhận ra những hiệu ứng kỳ lạ và cuốn hút khi xếp từng tầng màu, từng tầng hình những sắc vải cạnh nhau để tạo thành dãy phố cổ Nam Định của tôi. Rồi từng ngày, từng ngày tôi nhặt nhạnh, sưu tầm, tìm mua những mảnh vải có họa tiết đẹp, độc đáo, tôi nâng niu xếp chúng lại và cùng chúng đi qua những trăn trở, tìm tòi và đam mê. Họa phẩm của tôi ngày càng phong phú, độc đáo. Các bức tranh cắt vải cứ lớn dần cả về kích thước, đề tài và tình yêu với sắc của vải.

 

Chị có nghĩ là dùng vải làm chất liệu là tự đưa mình vào thế khó không?
Gắn bó với tranh vải đã 30 năm, nhưng tôi vẫn luôn bất ngờ về những hiệu ứng mà chất liệu này mang lại. Từng tầng màu, từng tầng hình hiện ra theo những lớp xếp. Dường như có bàn tay nào đưa ta đi, dạy cho ta cách chồng xếp những lớp hoa văn. Tôi không thấy “thế khó” và chưa bao giờ mất đi sự hứng thú và đam mê từ những họa tiết vải thân thương.

 

 

 

Những gì là thách thức lớn nhất với chị khi làm tranh với chất liệu này?

Những ngày đầu khi mang chất liệu này giới thiệu với công chúng, tôi chỉ mong có được sự đón nhận, mong các tác phẩm của mình được đứng chung với những tác phẩm mỹ thuật mang ngôn ngữ tạo hình. Mong tác phẩm của mình ít đi tính mỹ nghệ vốn rất gần với thể loại tranh ghép. Còn bây giờ, thách thức đối với tôi là sự tìm tòi sao cho tác phẩm đa dạng về đề tài, mới lạ trong cách thể hiện. Thách thức lớn nhất với tôi luôn là “họa phẩm”, làm sao có được những họa tiết hoa văn, màu sắc vải độc đáo, đó là áp lực với tôi. Tiếp theo là việc khai thác đề tài. Xuyên suốt đề tài trong tranh cắt vải của tôi là ngợi ca vẻ đẹp quê hương Việt Nam. Đề tài mà các nhà nhiếp ảnh, các họa sĩ tài ba đã cho ra đời những tác phẩm tuyệt đẹp. Đưa chúng vào chất liệu vải là áp lực rất lớn với tôi. Sao cho trung thành với vật thể, mới lạ trong cách thể hiện và khó khăn nhất vẫn là tìm cho ra họa tiết mà tác phẩm đòi hỏi.

 

Những dự tính của chị trong thời gian tới ?
Tháng 11 năm nay tôi sẽ tham gia một cuộc triển lãm nhóm tại thành phố Hồ Chí Minh. Loạt tranh cắt vải yêu thích nhất được lựa chọn sau hơn ba chục năm cầm kéo được tôi chọn cho triển lãm này. Những tác phẩm này giới thiệu những vùng miền đẹp nhất trên dải đất chữ S thân yêu. Tôi yêu vùng núi cao nơi có những ngọn núi đầy uy dũng chở che những bản làng xinh đẹp, yêu xóm làng yên ấm lao xao bản đồng dao của lũ trẻ, yêu cả những ngõ phố rêu phong, những trưa hè ong tiếng ve... tôi yêu và tôi muốn chia sẻ cùng mọi người tình yêu của tôi.

 

 

 

Duyên tiền định của Thanh Thục là vải, và chị vẫn đang đi trên con đường thênh thang rộng mở. Đúng thế, xem tranh của Trần Thanh Thục, tôi luôn có cảm giác lạ quen lẫn lộn. Quen vì những môtíp chị dùng, những đề tài tạo xúc cảm cho chị, những phong cảnh dung dị mà không kém phần trữ tình. Lạ vì cách tạo hình bằng vải của chị, vì trò chơi ánh sáng qua tầng tầng lớp lớp vải trong tranh chị. Thú thực là tôi không bao giờ có đủ kiên nhẫn như chị, để có thể “bới” ra từng họa tiết nhỏ xíu trong núi vải khổng lồ, nhằm tìm ra chi tiết thích hợp cho những bức tranh. Để tạo ra lớp màn sương khói hay những áng mây lững lờ của vùng núi Tây Bắc, chị đã phải đau đầu hết bao tháng trời để tìm ra những lớp voan mong manh, đặt vào tháo ra hàng trăm lần để có thể tạo ra sự chuyển sắc mong muốn. Vào nhà chị, tôi chóng mặt với núi vải ngồn ngộn mà chị đã sưu tập, tìm kiếm trong suốt ba mươi năm trời làm tranh cắt vải. Thế giới của chị là căn phòng nhỏ ấy. Những týp màu của chị là núi vải kia, cọ của chị là những cây kéo và những kiến thức từ Đại học Mỹ thuật Hà Nội xưa kia là hành trang của chị trên con đường sáng tạo.
Là người thích chơi với ánh sáng và dùng màu sắc tạo không gian trong tranh sơn dầu, tôi quá hiểu những khó khăn của chị và càng thêm ngưỡng mộ khi chị làm những điều đó một cách thành công bằng những tấm vải. Thực ra, thành công cũng chỉ là khái niệm tương đối. Điều quan trọng là chị đã thổi hồn cho những họa tiết vải, đã sắp đặt những màu sắc có sẵn một cách rất tinh tế để tạo ra không gian của riêng chị, đó mới là điều đáng nói. Có những bức tranh, đặc biệt là loạt tranh đề tài Tây Bắc và làng quê Bắc bộ của chị, mang tới cho người xem một không khí hoài niệm rất sâu mà các chất liệu khác chưa chắc đã có thể chuyển tải hết được. Những họa tiết từ miếng vải thổ cẩm bỗng hóa thành một vùng núi màu chàm trùng trùng điệp điệp, những  miếng voan trong suốt bỗng hóa thành một tia sáng nhiều sắc độ, bừng lên từ sâu thẵm đại ngàn. Màu xanh, màu tím, màu vàng… hòa quyện với nhau trong một tổng thể không thể tin được là hình thành từ những miếng vải với màu sắc và họa tiết vốn được dùng cho mục đích khác. 
Chị có kỹ thuật của riêng chị, những bức tranh ấy là sự tìm tòi và nghiên cứu suốt bao nhiêu năm trời. Cách làm tranh của chị cũng giống như người vẽ trừu tượng hay chơi nhạc Jazz, chất ngẫu hứng luôn tràn đầy. Đôi khi có những hình dung trong đầu, nhưng những họa tiết, màu sắc của miếng vải tình cờ lọt vào tay, rơi vào tầm mắt lại dẫn chị đi theo một hướng hoàn toàn khác. Chị nương theo màu vải, chuyển động theo từng họa tiết và cứ thế, bức tranh hoàn thành mà không cần phác thảo trước. Xem chị làm việc, nghe chị say sưa nói về việc chọn vải và kỹ thuật làm tranh, tôi mới hiểu sự đam mê chất liệu vải trong chị lớn tới chừng nào. 
Và tôi càng rõ hơn một điều, thế giới hội họa thật giống cuộc đời, mỗi người đều có một sứ mệnh để mang. Sứ mệnh của họa sĩ Trần Thanh Thục là duyên vải, là sáng tạo ra những bức tranh vải làm đẹp cho đời.

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 149