Gương mặt Art Nouveau

30/3/2020 - Thế giới kiến trúc
Tác giả: Kim Dung

Thuộc vùng biển Baltic, Latvia là nơi hội tụ của nhiều sự giao lưu văn hoá sau nhiều cuộc chiến tranh, nhập và tách đất nước. Nhưng một trong những dấu ấn còn lưu lại đậm nhất sau bao nhiêu đổi thay chính là các công trình kiến trúc Art Nouveau và nghệ thuật độc đáo trên các công trình tại những con đường nổi tiếng ở thủ đô Riga.

 
 
Phong cách Art Nouveau Latvia
Trung tâm thành phố Riga được đưa vào danh sách các di sản của UNESCO, tất nhiên không thể thiếu các công trình kiến trúc hàng trăm năm tuổi. Nằm hài hoà với những công trình kiến trúc trung cổ như thánh đường, toà thị chính, tháp bột, các kiến trúc theo trường phái Art Nouveau thời cận đại vẫn có những nét riêng, tạo điểm nhất trong khu vực. 
Art Nouveau được hiểu như là một Nghệ thuật mới xuất hiện từ gần cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 tại châu Âu, được biết đến với những cái tên khác như Jugendstil (Nghệ thuật trẻ - tiếng Đức) hay Stile Liberty trong tiếng Anh. Nổi lên như trường phái đối lập của phong cách Victoria hay nghệ thuật hàn lâm thế kỷ 19, Art Nouveau đặc biệt bởi tính kết cấu, các hoạ tiết, cách điệu hoá, hay sử dụng các đường cong, được xem như chiếc cầu kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối phong cách cổ điển và hiện đại. Trường phái này không chỉ dừng lại là phong cách nghệ thuật kiến trúc, mà còn đi vào cuộc sống của người dân khi được thể hiện thông qua các hoa văn trên vải vóc quần áo, hội hoạ, điêu khắc và đồ nội thất.
Về lý thuyết, có thể nói Art Nouveau có những đặc điểm sau. Thứ nhất là đa dạng về nguồn cảm hứng nhưng mạnh mẽ nhất là từ thiên nhiên và cũng yêu thích những chủ đề về sự kỳ quái, kinh dị. Thứ hai là chú trọng vào vẻ đẹp lạ, kỳ ảo, thông qua các đường cong. Thứ ba là nhìn nhận người phụ nữ như một thế lực nguy hiểm, quyến rũ và kỳ bí. Đây là một trong những lý do mà thân hình người phụ nữ được sử dụng rất nhiều trong trang trí tại các công trình kiến trúc ở Riga. 
Thời gian đầu, Art Nouveau lan nhanh tại Tây Âu, phát triển thành công nhiều thành phố nhỏ, trong lúc nhiều thủ đô cố chống lại loại hình nghệ thuật phi truyền thống này. Phong trào Art Nouveau lan đến nhiều thành phố lớn ở Mỹ như Chicago, Boston và New York. Chiến tranh thế giới thứ nhất đánh dấu thời điểm kết thúc trào lưu Art Nouveau, thay vào đó là Art Deco và Bauhaus. Tuy nhiên, nhiều công trình đại diện cho nghệ thuật này vẫn còn hiện diện tại Bỉ, Thuỵ Sĩ, Pháp, Đức, Áo, Malta, Anh, Ý, Hungary, Tây Ban Ban Nha, CH Czech và Latvia.
Nổi trội hơn các thành phố tại Tây Âu, Riga hào hứng đón nhận phong trào kiến trúc Art Nouveau vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 khi kiến trúc theo phong cách triết chung và hàn lâm của thế kỷ 19 nhạt dần. Nhiều kiến trúc sư người Latvia được huy động về làm việc tại Riga và chính họ là những người có công lớn khi phát triển một phong cách đặc trưng Latvia cho kiến trúc Art Nouveau từ nguồn cảm hứng là các kiến trúc nhà gỗ truyền thống và nghệ thuật trang trí dùng bằng các chất liệu, hình dạng quen thuộc, truyền thống của địa phương. 
Trùng vào thời điểm sự thịnh vượng của thành phố lên đến đỉnh điểm và dân số bùng nổ đột ngột, hàng loạt các toà nhà theo kiến trúc Art Nouveau (chiếm khoảng 40% các toà nhà xây dựng thời gian này) đã mọc lên tại những con đường như Elizabetes, Strelnieku và Alberta. Những toà nhà còn hiện diện đến ngày nay, gắn liền với những cái tên kiến trúc sư nổi tiếng của Latvia như K. Peksens; J. Alksnis; O. Brs, R. Donbergs và E. Laube; A.Vanags; P. Mandelštams hay E.Pole… Đó là lý do Riga trở thành một “mỏ vàng về kiến trúc Art Nouveau”, theo nhận định của nhiều kiến trúc sư.
Giới không thông thạo lịch sử nghệ thuật, nếu có dịp đến Riga cũng phát hiện ra nét gì đó độc nhất vô nhị nơi nhiều toà nhà. Hơn 800 toà nhà, xây dựng vào thời điểm bước sang thế kỷ 20, mang những đường nét trang trí đậm phong cách kiến trúc địa phương nhưng rất mới lạ như các thiết kế về hoa và vòng hoa phức tạp, những nhánh, cành cây, các hình điêu khắc, trang trí công phu. 
Mặt nạ, thể hiện khuôn mặt con người hoặc thần thánh không lạ trong các kiến trúc như Baroque, Rococo, Gothic, Eclectic, nhưng trong Art Nouveau, những khuôn mặt người hay mặt nạ này thường thể hiện các cung bậc tình cảm, tâm trạng trái ngược, khi thì trực diện khi thì nhìn nghiêng xuất hiện trên các cửa chính, cửa phụ, cửa sổ, chân bancông, thậm chí trên nóc các toà nhà. 
Vẻ đẹp hình thể của con người (chủ yếu là nuy hoặc bán nuy) cũng là một chủ đề được ưa thích trong kiến trúc này, khi hoá thân vào các công trình đắp nổi trên các gờ tường, cổng ra vào của các toà nhà. Những bậu cửa sổ nhô ra cùng các khớp nối mạnh mẽ, những phù điêu và những dải, gờ phía ngoài tràn lan ở nhiều tầng. Những trang trí bề mặt các toà nhà tại thành phố Riga và kết hợp để tạo thành cảnh quan đô thị của thành phố đặc biệt không giống một thành phố nào trên thế giới. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 94

Các tin khác