Tàu đắm Vasa

14/8/2019 - Thế giới kiến trúc
Tác giả: Bài và ảnh Nguyễn Đình

Người Thuỵ Điển gọi Stockholm là thành phố bảo tàng, bởi với số dân khoảng hai triệu nhưng có đến 75 bảo tàng khác nhau. Nổi bật trong những bảo tàng ấy, chính là tàu đắm Vasa, một chiến hạm hoàng gia Thuỵ Điển có niên đại từ đầu thế kỷ 17, nay trở thành một bảo tàng hấp dẫn và độc đáo nhất của cả châu Âu.

 

Vasa, tàu chiến vĩ đại nhất châu Âu ở thế kỷ 17.


Từ trạm tàu điện ngầm Karlaptan ở thủ đô Stockholm, mất chưa đầy mười phút đi bộ, tôi đặt chân lên một hòn đảo nhỏ có tên gọi Djurgården, nơi có một toà kiến trúc với phần ngoại thất rất lạ mắt, gây chú ý với tôi bởi phần mái nhà trang trí bằng ba cột buồm lớn, vươn thẳng lên nền trời làm điểm nhấn cho khối kiến trúc phủ một màu xám xịt, góc cạnh lạnh lùng, có vẻ chẳng mấy thân thiện so với các toà nhà cổ kính nằm kế cận. Đó là bảo tàng Vasa, lấy từ chính tên gọi của con tàu đắm Vasa nổi tiếng trong ngành hàng hải thế giới bởi số phận ngắn ngủi nhưng tiêu tốn rất nhiều tiền của và công sức để tác thành.  
 

Bảo tàng Vasa nhìn từ bên ngoài.

 

Chiến hạm hoàng gia
Vasa không phải là một tàu chiến thông thường, mà nó được dựng lên với ý định sẽ trở thành một biểu tượng về quyền lực, một sự cạnh tranh quyết liệt trong việc trang bị cho hải quân Thuỵ Điển có sức mạnh nổi trội với các nước Bắc Âu và vùng phụ cận ở thế kỷ 17. Lịch sử ghi lại rằng: vào ngày 16.1.1625, vua Gustav II Adolf hạ lệnh cho đô đốc Fleming ký hợp đồng với nhà đóng tàu ở Stockholm là Henrik và Arend Hybertsson thiết kế và giám sát việc đóng tàu Vasa phục vụ cho chiến tranh với Ba Lan. 
Công việc đóng tàu Vasa chính thức bắt đầu vào đầu năm 1626 dựa theo mẫu tàu chiến truyền thống. Nhưng khi con tàu được dựng xong phần sườn, thì vua Gustav biết Đan Mạch đang đóng một con tàu lớn hơn với hai boong chứa súng, vua liền yêu cầu nới thêm chiều cao cho Vasa, và tăng cường thành hai boong chứa súng. Phải nói lại rằng trong thời kỳ ấy ở Thuỵ Điển, chưa có một xưởng đóng tàu nào thiết kế một con tàu chiến với hai boong súng như vậy. 
Có khoảng 400 người chia thành bốn nhóm làm việc, chạm trổ, lắp ráp, chế tạo vũ khí và thiết kế khoang hàng. Đây là lực lượng nhân công lớn nhất tham gia vào một dự án ở Thuỵ Điển lúc bấy giờ. Những người đóng tàu khi ấy nghĩ rằng, một con tàu chiến càng cao, càng bề thế, càng chứa được nhiều vũ khí và vững chãi, khó có thể bị phá huỷ trong các cuộc thuỷ chiến biển khơi.
Vasa hoàn thiện với phần nội thất gồm bốn tầng, mỗi tầng mang một công năng riêng, nhưng quan trọng nhất là tầng chứa giàn súng thần công, với 48 khẩu, đây là hoả lực mạnh nhất trang bị cho một tàu chiến thời bấy giờ.  
 

Ảnh trên Tàu đắm Vasa được trục vớt và phục chế lại nguyên vẻ đẹp ban đầu của nó.

Ảnh dưới Hơn 4.000m dây thừng được phục chế lại các cột buồm của Vasa theo nguyên bản.

 

Nghệ thuật điêu khắc đỉnh cao 
Trước áp lực về thời gian, nhà vua yêu cầu các nghệ nhân phải thực hiện các trang trí cho con tàu bằng các nét hoa văn, điêu khắc mạ vàng rất phức tạp, miêu tả các tích truyện có chủ đề từ kinh thánh, truyền thuyết, lịch sử gắn liền 
với thời kỳ La Mã. Công việc thực hiện diễn ra trong gấp gáp, những nghệ nhân đóng tàu lắp ráp và chạm trổ chiến hạm Vasa không theo các chi tiết kỹ thuật 
hay thiết kế rõ ràng, mà họ chỉ làm dựa trên kinh nghiệm đóng tàu theo 
lối cổ điển. Tuy vậy, chiến hạm Vasa khi hoàn tất có vẻ ngoài vượt trội so với con tàu mà Đan Mạch đang đóng, việc thi công đã tiêu tốn một lượng kinh phí rất lớn, khiến cho Vasa trở thành con tàu chiến đắt giá nhất thời bấy giờ. 
Nhìn hai bên lườn tàu, các họng súng được bố trí đều và được trang trí với nắp đậy là các phù điêu mặt sư tử được điêu khắc rất sống động, mặt nhe nanh đầy dữ tợn, luôn được mở hướng mặt ra bên ngoài về phía quân thù. Không gian để súng thần công được tính rộng đến 350m2, với khoảng 200 binh lính túc trực, ăn ngủ tại đó để sẵn sàng tham gia chiến đấu bất cứ lúc nào khi có hiệu lệnh.  
Phần nổi bật nhất về kỹ thuật điêu khắc, gây ấn tượng với khách tham quan chính là ở phần đuôi tàu. Mặc dù bị chìm trong nước hơn 300 năm, nhưng những chi tiết điêu khắc trang trí vẫn còn nguyên vẹn, điểm nổi bật của chi chít những hình tượng, phù điêu, là mỗi bức tượng điêu khắc ở Vasa đều gắn liền với một thông điệp mà nhà vua muốn thể hiện. Chẳng hạn như bức huy hiệu hai cậu bé trai bên bó lúa mạch, tay cầm cành ôliu, một hàm ý mong muốn khát vọng hoà bình và tự do. Đặc biệt là có rất nhiều các vị thần như Hercules, các vị vua của đế chế La Mã như Titus, các chiến binh La Mã… được trang trí với lối đục chạm rất cầu kỳ, tinh tế, dễ phân biệt và nhận dạng. Khi cho điêu khắc các tượng trang trí này, hàm ý rằng vị vua Thuỵ Điển khi ấy vừa thể hiện mình là người am hiểu về văn hoá La Mã, và qua đó, ông cũng muốn thể hiện sự tương đồng về đẳng cấp cũng như quyền lực với các vị hoàng đế La Mã đương thời.  

 

Ảnh từ trên xuống Các chi tiết trang trí, điêu khắc đậm văn hoá La Mã của tàu chiến Vasa. Mô hình các khoang của tàu đắm Vasa.

 

Số phận ngắn ngủi
Vào ngày 10.8.1628 tàu chiến Vasa được hạ thuỷ, trên tàu khi ấy có 145 thuỷ thủ đoàn, 300 binh lính, số còn lại là những người thân gồm vợ và con nhỏ của các thuỷ thủ, cùng khách mời đồng hành theo Vasa trong hải trình đầu tiên đi quanh các đảo ở Stockholm. Vasa oai vệ với 48 khẩu thần công chia đều ra hai boong tàu, được mệnh danh là chiến hạm lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Thế nhưng, khi rời hải cảng Stockholm đúng 1.300m hải hành, chiến hạm này đã bị một cơn gió mạnh làm đắm, khiến 53 người thiệt mạng. 
Có nhiều nguyên nhân lý giải chuyện Vasa bị đắm, và một trong những nguyên nhân ấy là do việc cơi nới chiều cao thân tàu quá mức, cộng với sức 
tải quá lớn của các boong chứa súng thần công khiến Vasa không có được độ cân bằng an toàn. 
Kể từ sau khi bị đắm, con tàu hầu như bị quên lãng cho đến khi Anders Franzen định vị được nó vào năm 1956, nhưng phải đến năm 1961, tức 333 năm sau ngày bị đắm, Vasa được trục vớt. Nhờ độ mặn thấp của biển Baltic nên con tàu gần như được bảo tồn nguyên vẹn, và người ta đã xây dựng thành một bảo tàng ngay tại nơi đóng tàu để mọi người có thể chiêm ngưỡng một vẻ đẹp đỉnh cao về nghệ thuật chạm khắc, cũng nhự sự đồ sộ hiếm có của một chiến hạm bằng gỗ, nhưng lại có thời gian hải hành ngắn ngủi nhất trong lịch sử hàng hải tính cho đến ngày nay. 
Trong tổng số 75 bảo tàng tại thủ đô Stockholm, bảo tàng chiến hạm Vasa là một bảo tàng lớn và độc đáo nhất, bởi câu chuyện lịch sử hình thành đầy huy hoàng của Vasa đối nghịch với số phận ngắn ngủi cùng kết cục đầy 
bi thương của một biểu tượng quyền lực về quân sự trong ngành hàng hải. Chính vì lẽ đó, Vasa luôn là điểm đến hấp dẫn khách du lịch không chỉ ở 
châu Âu mà với cả thế giới.

Theo KT&ĐS Số 83

Các tin khác