Đầu năm bàn chuyện “ở hết bao nhiêu?”

11/3/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài KTS Huân Tú - KTS Vân Anh ảnh Song Nguyên

Cứ ra giêng sau tết âm lịch là các hoạt động xây nhà, từ bắt đầu thiết kế đến khởi công động thổ lại rục rịch sôi nổi. Hăm hở nhiều mà lo toan cũng lắm, trong đó lo lắng về chuyên môn được giảm bớt nhờ công nghệ, nhờ thông tin, nhờ dịch vụ hiện nay ngày càng đa dạng và đủ đầy hơn. Ưu tư phổ biến của chủ đầu tư lâu nay vẫn là “tìm đâu người làm uy tín”. Thế còn từ phía nhà chuyên môn, những người thiết kế, thi công…?

 
 
Không nên áp đặt định lượng “ở bao nhiêu” khi chưa rõ được định tính việc ăn-ở như thế nào
 
Thử một vòng cà phê đầu năm cùng anh em trong nghề, già có trẻ có, mới ra chập chững mà sắp nghỉ hưu đủ cả, thấy nổi lên câu chuyện cũ mà vẫn mới: gia chủ thay đổi, tiền hậu bất nhất, lật tới lật lui thiết kế đến… “giận tím người”! Nhưng kết thúc câu chuyện không hề có ý than thở về tư cách hay đối nhân xử thế giữa các bên với nhau, mà lại mở ra yếu tố thuần túy chuyên môn, bắt đầu cũng bởi câu nói quen thuộc, ăn nhiều (chứ) ở (hết, có) bao nhiêu! 
 
Từ chuyện trọng ăn hơn trọng ở
Trong kho tàng truyền tụng dân gian Việt Nam có hơn 400 câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ đặt yếu tố “ăn” lên đầu tiên, như “ăn chưa no, lo chưa tới”, “ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau”, “ăn trông nồi, ngồi trông hướng”, “ăn cây nào rào cây nấy”... Quan điểm “ăn nhiều, ở hết bao nhiêu” quen thuộc này ngỡ như ít đòi hỏi, hướng đến thực dụng, tránh bày vẽ tốn kém… nhưng thực ra lại hàm ý về định lượng dẫn đến định tính cho một lối sống ít quan tâm chăm chút và có cả phần nào đó khá… lạc hậu. Không ai biết câu nói “ăn nhiều, ở hết bao nhiêu” có từ bao giờ, nhưng vào thời kinh tế cả nước còn khó khăn, đô thị hóa chưa mạnh mẽ, nhà nhà đều phải “chạy ăn từng bữa” thì quan điểm đó là đương nhiên và khá thức thời. Việc giải quyết khâu “no bụng” thời điểm kinh tế khó khăn là nhu cầu cơ bản và cấp thiết. Ngay cả khi bước sang thế kỷ 21 được hai thập niên rồi nhưng ở nhiều nơi, chuyện ăn vẫn là nỗi lo thường trực. Công cuộc “xóa đói” của nhiều địa phương vẫn còn đang tiếp diễn và “cái ăn” vẫn quan trọng hơn nhiều so với “cái mặc” và “cái ở”. Quan điểm ấy tồn dư trong não bộ của nhiều thế hệ không chỉ từ những kinh nghiệm trải qua biến động lịch sử, từ cách sống, sinh hoạt của cư dân có gốc văn hóa nông nghiệp, mà còn thể hiện sự thiên lệch trong phân bố nhu cầu, trong quan tâm đầu tư cho lâu dài hay trước mắt. Điều này có thể thấy trong các chỉ số thống kê về tiêu dùng: chi phí ăn uống vẫn đứng đầu bảng cơ cấu chi tiêu của các gia đình Việt, sau đó là đến sức khỏe, quần áo, học hành, đi lại… Từ “ăn no mặc ấm” chuyển sang “ăn ngon mặc đẹp” đã là quá trình không dễ với đa số, thậm chí ngày nay cho dù nhiều gia đình rất quan tâm đến ăn thực dưỡng, ăn xanh sạch… thì vẫn có thể thấy sự phát triển của chuyện ăn chưa hề tương xứng với đầu tư cho chuyện ở. 
Xét về từ ngữ trong tiếng Việt, cụm từ “ăn-ở” được hiểu nhiều hơn từng hành vi, “ăn” chỉ việc “tiêu” những gì cụ thể trước mắt, còn “ở” thì mang tính lâu dài hơn. Khi ghép thành từ “ăn ở” sẽ thành gắn bó mật thiết, vừa chọn lựa những cái trước mắt vừa định hướng những điều lâu dài trong cuộc sống. Cặp vợ chồng ăn ở với nhau, ngôi nhà qua nhiều đời ăn-ở… đều thể hiện ý nghĩa của quá trình mang tính tương tác đôi bên, chứ không thuần túy là một sản phẩm hay món hàng có thể… xơi ngay! Cũng chính vì việc làm nhà đòi hỏi có đủ hiểu biết, chiêm nghiệm, cân nhắc… dù cho là sửa chữa, xây mới, hay trang trí thì đều mang tính đầu tư cho cuộc sống, nên cha ông ta xếp vào việc quan trọng cần phải làm của đời người trong bộ ba “tậu trâu - lấy vợ - làm nhà”. Thậm chí đảo ngược thứ tự này xem ra không ổn! 
Từ bản chất của quá trình tính toán, cân nhắc những nhu cầu hiện tại lẫn tương lai, việc đầu tư xây dựng nhà ở sẽ khác biệt so với các đầu tư xây dựng thể loại công trình khác (công cộng, giao thông, dịch vụ…) và tính khác biệt nằm ở kế hoạch của mỗi cá nhân, gia đình, đóng vai trò chủ đạo, chi phối quyết định đầu tư và khả năng hình thành ý tưởng thiết kế, xây dựng. Nếu chỉ có những gia chủ biết… lo ăn, ham ăn và quanh quẩn trong chuyện “ăn”, chắc chắn sẽ không thể có những nhà đầu tư thông minh, đủ tầm nhìn và dám nghĩ dám làm trong lĩnh vực nhà ở nói chung và nhà ở tư nhân nói riêng. 
 
 
Đẳng cấp nơi ở có khi xác lập từ… khu vệ sinh, với diện tích, khoảng trống, chất liệu của một khách sạn miệt vườn sẽ rất khác với quan niệm và điều kiện của nhà phố
 
Đến ngôi nhà có là sản phẩm thuần túy 
Như vậy, không thể đẩy trách nhiệm hoàn toàn về cho một bên nào khi ngôi nhà không chỉ thuộc dạng một sản phẩm thuần túy mang tính vật chất, mà còn là kết quả của sự hình thành nên một nơi chốn cư ngụ. “Xây nhà” trong tiếng Việt hầu như thoát khỏi nghĩa xây dựng đơn thuần, đó còn là tạo dựng mái ấm, gia đình, nơi đi về, nơi gửi gắm hy vọng nương náu cho các thế hệ… Xem nhà chỉ là sản phẩm tức là đã tước đi toàn bộ ý nghĩa tinh thần lẫn tương tác xã hội. Khi có thể mua bán, lắp ráp, tháo dỡ đơn giản và gọn lẹ một ngôi nhà (như một số nước phát triển đã làm theo dây chuyền công nghệ xuất xưởng cả một căn nhà hoàn chỉnh, người dùng chỉ mua về ráp lại) thì vai trò của kiến trúc sư hay kỹ sư xây dựng trong nhà ở tư nhân sẽ chỉ còn là người sản xuất - sản xuất hàng loạt hay theo đơn đặt hàng. Xây nhà như thế sẽ rất ít tương tác, chỉ thuần túy trao đổi về tiêu chuẩn, chất lượng, bảo hành, hậu mãi, phụ kiện…
Nhưng cũng không thể quay về hay khư khư giữ mãi lối làm nhà thuần túy thủ công, ít chuẩn hóa công nghiệp. Bởi các lề thói làm việc kiểu tiểu nông xưa cũ sẽ gắn chặt với quan niệm đầu tư ngắn hạn, thiếu tính hệ thống và tính khoa học, dẫn đến ngôi nhà khá sơ sài bởi bị so đo, đong đếm giá thành đắt rẻ, bởi ngẫu hứng nay làm mai nghỉ của thợ thầy thiếu chuyên nghiệp... 
Khi nhìn lại những ngôi nhà mang dấu ấn một thời, nhà được chăm chút từ thiết kế đến xây dựng, sử dụng, bảo trì… có thể thấy mẫu số chung là nhà sẽ thể hiện quá trình sống hay một phong cách sống, nhà tương tác với người và biến đổi theo thời gian. Những ngôi nhà có dấu ấn như vậy, dù có thể bị xuống cấp hay biến động thời cuộc, vẫn lưu giữ hồn cốt riêng, và thoát khỏi dạng nhà “là một sản phẩm” được làm ra hàng loạt. Còn nếu xem nhà là sản phẩm thuần túy thì nhanh gọn rõ ràng thật đấy, nhưng cũng dễ dàng bỏ qua sự trân trọng về quá trình hình thành tổ ấm, bỏ qua yếu tố “hồn nơi chốn” của địa điểm xây dựng, xây nhà theo kiểu hàng loạt giá rẻ để cho thuê… sẽ dẫn đến người làm chuyên môn cho ra đời những thiết kế na ná nhau, chỉ “đủ ăn đủ mặc” là… xong!
Ở thái cực khác của vấn đề “trọng ăn hơn trọng ở”, lại thấy thấp thoáng nỗi lo của giới chuyên môn khi gia chủ rơi vào tình trạng “diễn quá lố” sau thời gian dài “nhịn ăn nhịn mặc” để sức xây nhà. Coi nhà là cả gia tài, một đời nhà mấy đời người, nhà bền vững được giới trọc phú hiểu theo nghĩa đen là nhồi thật nhiều bêtông, sắt, thép, inox, nhôm, kính, gỗ quý, đèn chùm… Nhiều nhà thiết kế cho biết “giấc mơ” của họ là gặp được chủ đầu tư vừa phải, không quá chi li cắt giảm đủ thứ khiến ngôi nhà thành kiểu “đầu tư xây dựng cơ bản” nhạt nhòa khô cứng, mà cũng không bị tình trạng “một lần chơi cho cả nước biết mặt” dẫn đến tiêu xài xa hoa vô lối. 
 
 
Với nhà này bước vào là cổ điển trang nhã, nhà khác lại thô mộc thân thiện… tất cả tùy thuộc quan niệm riêng của gia chủ
 
Vậy thì… ở sẽ hết bao nhiêu?
Câu chuyện mức độ làm nhà vì thế trở về điểm xuất phát: quan niệm đầu tư và cách thức đầu tư quyết định thái độ đầu tư. Đa số chủ đầu tư vẫn đang chủ yếu săm soi định lượng phòng ốc diện tích bao nhiêu thay vì tính chất thế nào, sử dụng ra sao thay vì không gian thế nào. Thậm chí, những gia chủ dù có trao đổi về hình thức kiến trúc thì vẫn loanh quanh bàn chuyện mặt tiền hay cóp nhặt những gì được cho là đang thịnh hành, chứ không lắng nghe kiến trúc sư bàn bạc về tổ chức không gian và cá tính riêng cho nơi ở.
Khi đã hiểu vấn đề ở không thuần túy gói gọn trong diện tích và quy mô, việc làm nhà phục vụ nhu cầu ở phải kèm theo rất nhiều tiêu chí cần đạt được. Trước tiên là tiêu chí về mức độ: ngôi nhà làm đến cỡ nào là ổn, là hoàn thiện, là đáp ứng đủ các yêu cầu khối tích? Đa phần các chủ thầu có khuynh hướng tính toán chi phí xây dựng trên diện tích sử dụng - xây dựng. Trong đó xuất hiện sự nhập nhằng giữa các khái niệm thô và hoàn thiện.  Nhà xây tô xong đã gọi là hoàn thiện chưa? Nhà nay làm theo kiểu như nhà xưa, cán cái nền láng xi măng xong được kiến trúc sư gọi là phong cách thô mộc, trong khi chủ nhà thì cứ đòi hỏi phải lát gạch bóng loáng mới là hoàn thiện! Nhu cầu đa dạng, không ai giống ai, không thời nào giống thời nào, thế nên việc định lượng (mét vuông, mét khối, dự toán kinh tế, những cái hay, cái lợi, cái bền…) theo tiêu chí nào không chỉ cần thỏa thuận minh bạch, rõ ràng, kỹ lưỡng, mà còn phụ thuộc vào thái độ chấp nhận việc lựa chọn cách sống nào để làm nhà như thế ấy. Cho dù quan điểm khác biệt thì vẫn có mẫu số chung nhất định làm nền tảng, để ngôi nhà dù mang cá tính của gia chủ hay người thiết kế đến đâu thì vẫn phù hợp với xu hướng chung của kiến trúc: dung hòa giữa con người với nhau và với môi trường, đó chính là sự chọn lựa bền vững.
Tiếp theo, đó chính là khả năng dự báo phát triển, điều mà không phải gia chủ hay người thiết kế nào cũng có thể làm được. Có thể nhu cầu trước mắt chưa có xe hơi nhưng tương lai có cần không? Có thể bây giờ con cái còn nhỏ hoặc chưa đón ông bà về ở chung nhưng tương lai thì “rồi chúng ta sẽ già” sẽ như thế nào. Các dự báo “ở hết bao nhiêu” còn thể hiện khả năng thích ứng của ngôi nhà về kỹ thuật trong nhiệm vụ thiết kế ban đầu, ví dụ như có dành chỗ gắn thang máy, có dự trù đường bên ngoài nâng lên, có tương thích với hệ thống điện - năng lượng mặt trời hay không ?... Việc “ăn-ở” do đó trở thành khái niệm mang nội hàm chặt chẽ, tuy hai mà một, trong đó cặp thời gian - không gian cụ thể đòi hỏi các bên cùng trả lời và giải quyết các bài toán phát sinh ngay từ khi ngôi nhà chưa thiết kế. Từ cách thức ăn-ở sẽ dẫn đến cách thức thiết kế, bố trí, tính toán… để khi đi vào xây dựng và sử dụng không xảy ra tình trạng bất cập, đổi ý hoặc cơi nới, đập phá rất lãng phí và phức tạp.
 
Có lẽ câu chuyện về định lượng lẫn định tính “ăn nhiều chứ ở hết bao nhiêu” sẽ không có điểm kết thúc, do bản chất kiến trúc và xây dựng luôn bị chi phối bởi văn hóa ứng xử. Tôn trọng sự đa dạng trong quan niệm xây nhà là điều kiện cần, nhưng điều kiện đủ chắc chắn phải nằm ở vấn đề “định hướng khách hàng” để mang lại giá trị cho chính khách hàng. Khi đặt quan điểm làm nhà phải có quá trình, thì người làm nghề kiến trúc - xây dựng sẽ hiểu đâu là những giá trị cần khách hàng hướng tới, cần đôi bên chia sẻ và đi đến đồng cảm, đồng lòng, đồng tâm hiệp lực.
 
Kỳ 2: Từng giai đoạn của chuyện ăn-ở
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 166

Các tin khác