Lên xuống nhờ bậc

11/6/2019 - Chuyên đề
Tác giả: Bài KTS Phan Lương ảnh Hoàng Dưỡng

Như lời của một bài hát: “… nhớ phố thân quen biết tên bàn chân…”, sự thân quen ở đây có thể đơn giản là những bậc thềm ở nơi vỉa hè đầy nắng gió, góc quảng trường đông người qua lại, hay nơi lối vào của một nếp nhà cũ. Bậc thềm có thể “quen mà lạ”, bởi đó là nơi rất đỗi thân thuộc đối với mỗi người, nhưng cũng có lúc trở nên xa lạ do người ta vô tình hay cố ý quên đi những giá trị tiềm ẩn, những dấu ấn văn hóa ngay dưới mỗi bước chân mình.

 

 

 

Dù là bậc ngoài hay trong nhà, tính tiện nghi và an toàn nơi bậc cấp luôn cần được quan tâm

 

Từ Đông sang Tây
Theo dấu cư dân Việt từ những vùng cao tiến dần xuống đồng bằng, ngôi nhà nền đất cũng đã dần thay thế ngôi nhà sàn với chiếc thang gỗ cheo leo. Nhưng nền nhà ở đâu trên toàn cõi Việt thì vẫn luôn được nâng cao để tránh tác động trực tiếp của thiên nhiên. Hình ảnh những bậc thềm với mái hiên rộng bước lên nếp nhà truyền thống 3 gian, 5 gian đã trở nên quen thuộc trong tiềm thức người Việt xưa nay. Ở cung điện lộng lẫy, lăng tẩm thời phong kiến, hay công trình tôn giáo tôn nghiêm cũng vậy… đâu đâu cũng thấy những thềm bậc tam cấp, ngũ cấp giữa các hàng tượng điêu khắc và chạm trổ “long, lân, quy, phượng” tinh tế và công phu. Thậm chí nếp nghĩ kiểu phong thủy đếm bậc sinh lão bệnh tử cũng xuất phát từ các dấu ấn lên xuống nhà cửa rồi thành lên xuống vận mệnh cả đời người.
Không chỉ đơn thuần là khu vực để đi lại, chuyển tiếp về cao độ, bậc thềm còn lưu giữ dấu ấn về văn hóa rất sâu sắc cả ở phương Đông lẫn phương Tây, đó chính là văn hóa ứng xử và giao tiếp giữa con người với thiên nhiên, giữa con người với con người. Qua bậc thềm, thiên nhiên được tinh lọc, sinh hoạt của con người được nâng cao về tầm nhìn lẫn sự thoáng đãng. Cao mới ráo, những nơi nước ngập hay chốn ruộng rẫy lúa nước thì vô nhà đương nhiên phải bước lên để gột rửa bớt lấm lem bùn đất, để ít ra không phải sống chung với ẩm thấp xứ nắng nóng mưa nhiều, để giảm bớt những xung đột với môi trường nhờ khoảng thềm làm bước chuyển an nhiên.
Với xã hội, bậc thềm dinh này, tòa nọ cũng lặng lẽ mài mòn cùng biết bao sự kiện “vật đổi sao dời”, từ những câu chuyện lịch sử cho đến các hoạt động văn hóa, giao tiếp. Trong dân gian Việt Nam, bậc cấp là một thành phần kiến trúc có tính thi vị và thậm chí thể hiện tư thế hơn kém, phân định khách chủ lúc giáp mặt nhau. Với dân quê Việt giao đãi chất phác, bậc thềm cùng với hàng hiên là chốn trò chuyện, thăm hỏi thân tình, là nơi trẻ nhỏ tụ tập chơi đùa. Và vào những ngày oi  bức, hình ảnh gia đình quây quần bên mâm cơm ngoài hiên, cụ già phe phẩy chiếc quạt cau, đôi trai gái tâm tình khi chiều về bên hiên… góp phần làm cho cái tình cái nghĩa thắm nồng hơn, bớt suồng sã mà thêm trân trọng, lắm lúc chỉ qua vài bậc lên - bậc xuống dung dị ấy mà thiếu ắt không xong. 
Ở phương Tây, bậc cấp làm nên dòng kẻ cho khúc nhạc văn hóa công cộng. Từ quảng trường thời La Mã cho đến không gian đô thị hiện đại, ta dễ dàng bắt gặp hình ảnh những bậc thềm đầy người nơi quảng trường hay nơi công cộng với biết bao hoạt động thường ngày, như đồi Montmartre hay khu La Defense đã thành điểm dừng chân cho những tâm hồn nghệ thuật và sắc màu cuộc sống hạnh ngộ trong tư thế chậm rãi hơn, giao tiếp nhiều hơn. Cũng vì thế, bậc cấp nơi công cộng luôn là chỗ lý tưởng cho những nghệ sĩ đường phố chọn làm nơi biểu diễn để dễ dàng thu hút sự chú ý, dễ tạo mối dây đồng cảm nghệ thuật với công chúng hơn.
 
 
Bậc cấp lên xuống luôn đồng hành cùng mọi sinh hoạt văn hóa công cộng
 
 
Từ thấp lên cao
Chỉ đơn giản là mấy bậc lên - xuống, vậy mà bậc cấp cũng đóng vai trò chủ đạo trong các công trình tôn giáo, từ các ngôi chùa Phật giáo cho đến nhà thờ Thiên Chúa giáo. Những hệ thống bậc cấp dài và cao không những làm tăng vị thế và tính tôn nghiêm, mà dường như cũng để thử thách đức tin và lòng kiên nhẫn của những tín đồ sùng đạo. Ở góc độ nghệ thuật nơi công cộng, Nhà hát Lớn Hà Nội hay Nhà hát Lớn TP. Hồ Chí Minh sẽ không giữ được vẻ uy nghi, sang cả, khó thu hút giới thưởng ngoạn nếu thiếu những bậc cấp miệt mài mưa nắng đó. Khi không còn hàng bậc cấp ở  Nhà hát Lớn TP.HCM, thành phố sẽ mất đi nơi lý tưởng cho những buổi sinh hoạt văn nghệ cuối tuần, cho những lễ hội quan trọng. Đó chỉ là một ví dụ đơn giản nhất để minh chứng rõ nét tầm quan trọng của bậc cấp, cả ở khía cạnh không gian đô thị và giá trị văn hóa, tinh thần. 
Ở chiều ngược lại, một số công trình hiện nay lại có quan điểm xóa bỏ bậc cấp mà chỉ làm dốc thoải để tiếp cận giúp tạo nên sự chuyển tiếp trong ngoài thật “êm” mà vẫn không làm cho nhà bị thấp. Cách làm này có thể thấy ở nhà thờ Ka Đơn (Lâm Đồng) hay Nhà thiếu nhi thành phố Hồ Chí Minh, những công trình hiện đại tạo môi trường cảnh quan rất gần gũi thân thiện.
Với quan niệm “nhà cao, cửa rộng”, bậc cấp trở thành một thành phần không thể thiếu trong thiết kế kiến trúc, từ công trình công cộng cho đến nhà ở; với số bậc càng nhiều, độ cao giữa nền nhà với sân, hay với mặt đường càng lớn; khi đó, công trình sẽ càng bề thế, sang trọng hơn. Vì thế, hình thức bậc cấp xuất hiện ngày càng nhiều trong các hình thức nhà ở khác nhau, nhất là nhà phố với độ cao khá lớn giữa nền nhà so với mặt đường. Đây chính là yêu cầu mang tính dự trù của chủ nhà cho người thiết kế, tránh trường hợp sau khi đường giao thông được làm mới và nâng cao thì nhà trở nên thấp hơn mặt đường bên ngoài. Câu hỏi đặt ra là làm sao bộ mặt phố thị trở nên hài hòa, các ngôi nhà có thể cùng “sánh bước bên nhau” khi mà vẫn có “kẻ cao, người thấp” khấp khểnh như hiện nay?
Tuy vậy, sự xuất hiện của bậc cấp trong các công trình kiến trúc, nhất là những công trình văn hóa công cộng, cũng gây không ít những trở ngại, khó khăn cho trẻ em, người khuyết tật và người lớn tuổi. Hay trong nhà ở cũng vậy, luôn xuất hiện những khung sắt “dã chiến” hay đường dốc bên cạnh bậc cấp để giúp cho việc dắt xe ra vào dễ dàng hơn. Ở nước ta, hiện trạng các công trình đã xây dựng vẫn chưa có sự quan tâm đúng mức về các tiện ích cho người khuyết tật. Với những quy định mới của Nhà nước và Bộ Xây dựng, hy vọng sẽ góp phần tăng thêm tiện ích trong không gian sử dụng cho người khuyết tật mà điều dễ thấy là các bậc thềm sẽ bớt cao vời vợi nhờ những đường dốc thoai thoải, nhẹ nhàng.
 
 
 
Từ ngoài vào trong
Có thể thấy sự hiện diện của bậc cấp đem lại những hiệu quả tích cực cho hình thức kiến trúc, là điểm kết nối giữa ngoại thất và nội thất. Với gia chủ, bậc cấp là nơi đánh dấu cho một ngày làm việc đã trôi qua từ lúc bước xuống để ra đường ban sáng đến khi bước lên để vào nhà lúc chiều. Với khách khứa hay bạn bè thân hữu, bậc thềm được ví như một lời chào, có thể là “xin mời vào” hay cũng là “hẹn gặp lại”. Khách đến chơi, qua cổng, bước lên bậc cấp là đã được phần nào sự đón tiếp của gia chủ.
Là dấu hiệu đánh mốc cho sự thay đổi cao - thấp, trên - dưới của không gian, bậc cấp có thể phân định, phân chia không gian một cách nhẹ nhàng, ước lệ, tạo sự thông suốt “ngăn mà không chia” cho nội thất, nhưng vẫn không là “chướng ngại vật” làm vướng tầm nhìn thị giác. Không gian ở thường gặp hiện nay là những nhà phố nhỏ hẹp hay căn hộ chung cư xây sẳn, vì thế, tìm kiếm những giải pháp tổ chức không gian nội thất phong phú hơn là điều cần thiết, trong đó thay đổi cao độ sàn bằng bậc cấp là giải pháp hiệu quả trong việc tổ chức và bài trí nội thất cho nhà. 
Bậc cấp có thể xuất hiện tại những khoảng đệm hoặc chuyển tiếp từ không gian phụ dẫn đến không gian chính, nhằm làm tăng vị thế và sự sang trọng cho không gian chính, như nơi để xe gắn máy dưới trệt có thể thấp hơn vài bậc so với phòng khách. Hơn nữa, với bậc cấp, sàn của phòng ăn hay bếp - vốn không cần chiều cao từ sàn đến trần lớn - được nâng cao hơn nơi tiếp khách hay sinh hoạt, tạo sự đa dạng, phong phú về không gian mà vẫn không thay đổi chiều cao trần. Hay ở nơi có khoảng không gian thấp, như  góc dưới cầu thang, có thể hạ nền, tạo vài ba bậc để tăng chiều cao như mong muốn, đảm bảo tiện nghi sử dụng cho sinh hoạt.
Do chịu sự tác động của tự nhiên (như nắng, gió và mưa) khi ở ngoại thất, cũng là nơi đi lại thường xuyên, vật liệu cho bậc cấp cần có độ bền và độ cứng cao, ít bị mài mòn như đá mài, đá granite hay các loại gạch chuyên dùng… Lời chào mời thân thiện với màu nâu đỏ của gạch gốm, hay trang trọng cứng cáp của đá granite… sẽ được thể hiện rõ nét qua xử lý khối và bề mặt chất liệu. Tại những vị trí chuyển đổi cao độ sàn, hệ lan can tay vịn có thể xuất hiện như một thành phần vừa có tính chất trang trí vừa là một dạng để “ngăn mà không chia” giữa các không gian với nhau. Một số giải pháp sắp đặt và kết hợp tủ kệ, góc tiểu cảnh, bồn hoa sẽ làm cho bậc cấp trở nên có duyên hơn, không chỉ đơn thuần mang tính chất giao thông nữa.
Mặc dù bậc cấp tạo nên hiệu quả tích cực trong việc phân định không gian và làm cho nội thất phong phú hơn, nhưng việc lạm dụng giải pháp bậc cấp trong nhà ở với cao độ sàn bị thay đổi quá nhiều không những tạo cảm giác không gian bị chia nhỏ, người sử dụng phải “lên bờ xuống ruộng” nhiều, mà còn gây không ít khó khăn, va vấp trong sinh hoạt. Vì thế, trước khi quyết định thiết kế quá nhiều bậc cấp trong nhà ở, đặc biệt với nhà có người lớn tuổi, người bệnh hoặc trẻ nhỏ thì luôn cần cân nhắc kỹ càng.
 
 
Những bậc thềm trang nhã nơi La Defense, Pháp
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 157

Các tin khác