Mọi thứ trong vườn Thiền đều chứa đựng sự bao la trong cái nhỏ bé, sự hữu ý trong vẻ vô tình, sự công phu trong nét tinh giản
Xuôi dòng lịch sử
Những khu vườn Thiền đầu tiên được biết đến trong văn hóa Nhật Bản hình thành vào thời kỳ Kamakura bởi nghệ nhân làm vườn nổi tiếng Musou Kokushi. Đến cuối thế kỷ XII đầu thế kỷ XIII sau Công nguyên, định nghĩa Zen (thiền định) được du nhập dần dần từ Trung Quốc, và từ đó những khu vườn Nhật Bản bắt đầu chịu ảnh hưởng rất lớn từ tinh thần Zen.
Thực chất Zen garden - vườn Thiền không hẳn là một loại hình riêng biệt cụ thể nào, chúng có thể dùng để chỉ vườn Trà, vườn dạo… và tất cả các loại sân vườn có sự đơn giản, yên tịnh và thanh thuần. Vườn Thiền thời kỳ khởi nguồn cũng chỉ được xem như một phương tiện phát sinh giúp dẫn dắt việc tịnh tâm cho các đạo hữu Thiền tông - một nhánh phụ tách ra từ Phật giáo Nhật Bản. Tuy vậy càng về sau thì tầm ảnh hưởng của Thiền tông càng vượt xa những định hình ban đầu và được gọi tên như một tôn giáo riêng ở đất nước Phù Tang. Đến thời kỳ Muromachi (1336-1573), Thiền tông phát triển rực rỡ và vườn Thiền cũng từ đó trở nên phổ biến.
Đặc biệt, vườn khô Karesansui của Nhật Bản đã có sự phát triển đột phá trong nội tại của thế giới Zen để từ đó hình thành nên một thể loại sân vườn hoàn toàn mới: vườn Thiền khô. Chỉ bao gồm các thành phần đá, sỏi, bon sai và rêu nhưng lại mang trong mình rất nhiều những triết lý sâu sắc và sự tinh túy trong nghệ thuật thiết kế, vườn Thiền khô dần trở thành một thể loại vườn độc lập và cực kỳ nổi tiếng không chỉ ở Nhật mà còn lan rộng sang các quốc gia khác trên khắp thế giới. Tầm ảnh hưởng của chúng mạnh mẽ đến nỗi mà về sau cụm từ Zen garden - “vườn Zen” gần như hoàn toàn được chỉ định cho “vườn Thiền khô”.
Vườn Thiền là một tổng thể đầy sự thâm thúy về mỹ thuật và tư duy mà qua mỗi góc nhìn của người thưởng ngoạn, với bề dày trải nghiệm và nhân sinh quan không giống nhau thì khu vườn lại mang nhiều ý nghĩa khác nhau
Triết lý và bản chất
Cũng như các thể loại sân vườn khác ở Nhật Bản, vườn Thiền dựa trên sự tôn trọng tạo hóa và tôn thờ thiên nhiên thông qua phép ẩn dụ của mặt trời, biển cả và những vị thần. Tuy vậy, về bản chất vườn Thiền là để tĩnh tâm, giác ngộ bản thân và tu tập thiền tịnh. Người ta còn nói rằng vườn Thiền như thể một nơi cô đọng thiên nhiên trong những không gian nhỏ, qua đó cũng là chiếc cầu nối gắn kết thế giới tâm linh với thực tại.
Một khu vườn Thiền được xem là đáp ứng yếu tố thẩm mỹ đặc biệt của Nhật Bản khi và chỉ khi nó thỏa mãn tinh thần “Wabisabi” - được hiểu như một bầu không khí yên tĩnh và đẹp đẽ trong cõi vĩnh hằng. Điều này nghe có vẻ khác lạ nhưng những khu vườn đều có sự liên quan chặt chẽ với thế giới bên kia sau khi con người qua đời. Nếu nhìn vào những vườn Thiền thời xa xưa ở các ngôi đền Saihoji hay Ryoanji, bạn sẽ bắt gặp nhiều khu mộ và các tấm bia chôn cất ở vùng đồi núi cao ngay phía sau khu vườn.
Như một số nhà phê bình, vườn Thiền là một thể loại nghệ thuật đỉnh cao mà ở đó, vạn vật thu mình lại dưới đa tầng triết lý nhân sinh và sự cảm thụ vũ trụ sâu sắc nhưng lại được thể hiện thông qua những hình ảnh thuần khiết và tự nhiên nhất. Bởi thế các thành phần vật liệu có thể khá đơn sơ nhưng việc sắp xếp chúng lại không hề đơn giản, nếu không muốn nói là cực kỳ công phu và tốn kém thời gian. Mỗi một nghệ nhân làm vườn phải rất tỉ mỉ và khéo léo để xếp đặt những bộ phận nhỏ sao cho thật tự nhiên nhưng ẩn sâu bên trong lại mang nhiều ngữ nghĩa nhất. Có thể nói, mọi thứ trong vườn Thiền đều chứa đựng sự bao la trong cái nhỏ bé, sự hữu ý trong vẻ vô tình, sự công phu trong nét tinh giản.
Vườn Thiền là một tổng thể đầy sự thâm thúy về mỹ thuật và tư duy mà qua mỗi góc nhìn của người thưởng ngoạn, với bề dày trải nghiệm và nhân sinh quan không giống nhau thì khu vườn lại mang nhiều ý nghĩa khác nhau. Chẳng những thế, qua mỗi một mùa trong năm, hình hài đó lại được “biến đổi” một cách “có chủ đích” bởi các nghệ nhân làm vườn. Đó có thể là sự thay đổi vị trí các tảng đá theo một trật tự chiêm tinh nào đó, hay biến hóa hình dáng những làn sóng sỏi nhằm miêu tả thời tiết… Dù thế nào đi nữa thì những ý tứ trong vườn Thiền đều khơi nguồn từ vẻ ngoài giản dị và đơn sơ, tương quan với tính triết lý sâu sắc phản chiếu tất thảy mọi khía cạnh của trái tim con người. Và phải chăng đây cũng là cách mà mỗi người chúng ta, thông qua nghệ thuật nói chung và nghệ thuật thiết kế sân vườn nói riêng tìm đến sự tĩnh tại và bình yên trong chính tâm hồn mình.
Về bản chất, vườn Thiền là để tĩnh tâm, giác ngộ bản thân và tu tập Thiền tịnh. Người ta còn nói, vườn Thiền như thể một nơi cô đọng thiên nhiên trong những không gian nhỏ, là chiếc cầu nối gắn kết thế giới tâm linh vơi thực tại
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 173