Preah Khan – thanh gươm nơi rừng già

Đó từng là một kinh đô, một căn cứ địa, một hậu phương hùng mạnh của các triều vua thuộc đế chế Angkor ngày xa xưa. Khu quần thể ngôi đền ấy đến nay vẫn còn tồn tại, nằm lẻ loi giữa rừng già đầy những bãi mìn chưa được rà phá hết,  giáp ranh giữa hai tỉnh Preah Vihear và Kompong Thom.   

Bên trong của toà thư viện ở đền Preah Khan

 

Trong tổng số 1.800 đền đài trải dài khắp xứ sở Chùa Tháp, hành trình tìm đến mỗi đền đài, lại là một câu chuyện đầy hấp dẫn, thú vị. Nếu như Phnom Da ở tỉnh Takeo đầy gian nan với một chuyến đi đò dài non một giờ đồng hồ mới đến được ngôi đền, thì ở Sambo Preykuk lại là một hành trình xuyên qua con đường làng đầy trắc trở mới đến được, những tên gọi khác như Banteay 
Chhmar hay Preah Vihear xa xôi, tận miền biên giới Campuchia – Thái Lan, đến những cung đường gian nan vất vả để tìm đến dòng sông ngàn Linga, diện kiến bốn loài thú khổng lồ tạc từ đá núi ở Sras Domrey trên đỉnh Kulen… Nhưng tất cả những câu chuyện đi đường gian nan đến những ngôi đền ấy, chưa thấm gì so với đường đến Preah Khan.

 

“Gươm thần” bị bỏ quên
Preah Khan là một kinh đô xưa của thời kỳ Angkor, dịch nghĩa tiếng Việt là Gươm Thần, một tên gọi được định danh từ thế kỷ thứ 9. Ngược dòng lịch sử, xưa kia khi đế chế Angkor hùng mạnh, vị vua Suryavarman I (nghĩa là: người được thần mặt trời phù hộ) đã cho xây dựng kinh đô của mình và lấy tên là Preah Khan, cố đô này được xây dựng trong suốt thời gian từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 11. Sự thanh bình của đế chế Angkor bị lung lay vào năm 1199, đế chế Angkor bị đạo quân Chămpa xâm lược, và vị vua vĩ đại, hùng mạnh nhất trong tất cả những vị vua thời kỳ Angkor là Jayavarman VII (nghĩa là: người được thần chiến thắng phù hộ) đã đứng lên chống lại đạo quân này, ông lấy Preah Khan làm hậu phương và là nơi huấn luyện binh sĩ phục vụ cho cuộc chiến. 
Ở xứ Chùa Tháp, có hai ngôi đền mang tên Preah Khan, một khá quen thuộc với du khách đó là ngôi đền nằm trong khu quần thể công viên Angkor thuộc tỉnh Siem Reap, còn ngôi đền Gươm Thần do vua Suryavarman I xây dựng có tên đầy đủ là Preah Khan Kompong Svey thuộc tỉnh Preah Vihear. 
Sau đế chế Angkor, ngôi đền bị bỏ quên trong rừng già nhiều thế kỷ, và phải đợi mãi đến năm 1937 mới được Victor Goloubew, một người Pháp gốc Nga – tốt nghiệp trường Viễn Đông Bác cổ chuyên ngành nghệ thuật và khảo cổ học – phát hiện và giới thiệu ra với công chúng. Tuy vậy, thế giới biết đến nhiều hơn những công trình khảo cổ của Victor Goloubew ở khu đền Angkor, với những bức không ảnh chụp toàn cảnh Angkor từ năm 1920. Còn với Preah Khan, có lẽ ngôi đền Gươm Thần khi ấy thực quá nhỏ so với một quần thể Angkor Wat sừng sững, rộng lớn mênh mông đang cần được khảo cứu, khai phá và tìm hiểu, vì vậy những khảo cứu của Victor Goloubew với Preah Khan cũng chỉ là những thông tin khái quát rất khiêm tốn. 
Cho đến tận hôm nay, những tư liệu có được về Preah Khan Kompong Svey cũng rất hạn hữu, Lim – tốt nghiệp đại học với luận án về đề tài Angkor, dù đã cố gắng lục tìm trong Thư viện Quốc gia tại Phnom Penh cả ngày trời nhưng tất cả những thông tin có được về ngôi đền Gươm Thần cũng rất mơ hồ, chỉ vài dòng ngắn ngủi mô tả năm xây dựng, các đời vua trị vì. Chúng tôi quyết định lên đường tìm đến Preah Khan như một chuyến cầu may, bởi được biết sau thời gian chiến tranh, ngôi đền càng trở nên hoang vu và xa cách với con người và đường vào đền chỉ là đường rừng, đầy những bãi mìn chưa được tháo dỡ hết.

 

Bên cạnh những đổ nát, vẫn còn những nét chạm khắc tinh xảo ở Preah Khan

 

Khuôn mặt Bayon ngàn năm với nụ cười vẫn nguyên vẹn theo thời gian

 

 

Cây nuốt đền – hình ảnh quen thuộc trong các kiến trúc Angkor. Hình ảnh ngỗng thần Hamsa dưới chân cầu dẫn lối vào cổng đền

 

Vẻ đẹp Gươm thần
Từ trung tâm của tỉnh Kompong Thom đến Preah Khan chỉ khoảng 100km, nhưng phải mất đến sáu giờ đồng hồ di chuyển bằng đủ các phương tiện, từ xe hơi, xe máy, cả đi bộ, cuối cùng tôi cũng đến được quần thể ngôi đền Preah Khan trong mệt mỏi và đi kèm là một chút lo âu khi thấy những tấm biển cảnh báo của lực lượng dò mìn CMAC cắm đầy ở con đường phía tây – lối chính dẫn vào đền. 
Hình ảnh đầu tiên khi tiếp cận gần với Gươm Thần chính là ngôi đền Prasat Preah Stung với toà tháp chính điêu khắc khuôn mặt Bayon ở bốn hướng mang nụ cười đầy bí ẩn quen thuộc như những khuôn mặt Bayon ở Angkor Thom. Càng đi sâu vào khu quần thể Preah Khan, dưới tán rừng già, những bí ẩn của Preah Khan trong tâm trí tôi cùng những người bạn đồng hành dần vỡ ra. Mỗi bước chân như một cảm nhận khác biệt, cứ từng nhịp đưa chúng tôi khám phá từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác.
Không xa với Prasat Preah Stung, cổng đền Preah Khan đã sừng sững trước mặt, cách quãng với rừng già bằng một cây cầu đá rêu phong. Và dưới chân cầu, những trụ đá làm bệ đỡ cho sàn cầu được chạm trổ toàn bộ bằng hình tượng ngỗng thần Hamsa – một linh thú làm vật cưỡi của thần Brahma, vị thần sáng tạo trong Hindu giáo. Dù đã đi khá nhiều đền đài trên đất nước chùa tháp, nhưng chỉ thấy ngỗng thần Hamsa xuất hiện trên một mảng điêu khắc nhỏ (không còn nguyên vẹn) trên một cổng đền ở Koh Ker, còn chưa thấy ở đâu hình tượng ngỗng thần Hamsa được điêu khắc với số lượng nhiều, to và đẹp như ở Preah Khan. 
Bước qua cổng chính, hai toà kiến trúc đối lập nhau giữa trục đường chính là hai toà thư viện đồ sộ – một lối kiến trúc quen thuộc trong tất cả các đền đài của thời kỳ Angkor – vẫn còn khá nguyên vẹn, cả những mảng điêu khắc hình ảnh tượng thần Shiva, đến những nét chữ trên bia đá trong thư viện dù qua thời gian nhưng còn rõ nét. Con đường dẫn tiếp vào đền là chiếc cầu đá dài đã sụp đổ, gợi nhớ một hình ảnh về ngôi đền Phimeanakas ở khu quần thể Angkor, một dẫn chứng cho thấy khu vực này xưa kia từng bị ngập nước. 
Những cây nuốt đền, những mảng điêu khắc bị đục bỏ nham nhở, những bức tường thành sụp đổ… tất cả càng làm cho Preah Khan trở nên hoang vu, lạnh lẽo. Nhưng trước những đổ nát hoang tàn ấy, chúng tôi vẫn nhận ra nét điêu khắc các hình tượng Phật rải rác khắp nơi trong ngôi đền – lại một minh chứng rõ rệt về thời kỳ hoàng kim của đế chế Angkor dưới triều vua Jayavarman VII, vị vua duy nhất của đế chế Angkor thể hiện lòng tôn sùng đạo Phật bằng chính những nét điêu khắc trang trí trên các đền đài do ông xây dựng lên.
Chúng tôi phải nói lời tạm biệt với Preah Khan trước khi trời sụp tối, trả lại vẻ đẹp của Preah Khan cho rừng già, cho sự hoang vu quen thuộc bấy lâu của ngôi đền ngàn năm tuổi. Một chút quyến luyến, một chút lắng đọng trước lúc rời xa Preah Khan với một câu hỏi: biết đến bao giờ, vẻ đẹp kỳ bí của Gươm Thần sẽ trở nên gần hơn với bước chân của những người hậu thế?  

 

 

Ba toà tháp ở cổng đền Preah Khan nhìn từ phía tây

Những bức tượng trong đền đã bị kẻ gian đục mất

Kiến trúc của thư viện trong đền Preah Khan còn khá nguyên vẹn

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống, số 56-57