Định lượng ăn ở theo giai đoạn

8/4/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài KTS Huân Tú - KTS Vân Anh ảnh Song Nguyên

Ai từng nghe câu “Rome was not built in one day - thành La Mã không thể xây trong một ngày” ắt sẽ hiểu, việc xây nhà chẳng thể xong trong vài bữa. Cùng với không gian ba chiều, khái niệm thời gian như chiều thứ tư cộng hưởng theo các tầng nấc biểu hiện của văn hóa sống tạo thành cung cách làm nhà theo từng địa phương, từng giai đoạn. Chuyện ăn ở trong kiểu nhà, theo những giai đoạn sinh lão bệnh tử, là câu chuyện biến đổi từ nhận thức thành phương thức.

 
 
Họ đã thấy gì sau… một đêm?
Có lẽ điều khiến bên thiết kế hay phải “giận tím mặt” nhất, đó là khi bị gia chủ đổi ý trong quá trình làm việc. Không kể những dạng đổi ý nhằm phá vỡ hợp đồng, lợi dụng chất xám hay bất khả kháng (thiên tai, bệnh tật, suy thoái kinh tế) thì điều cơ bản khiến gia chủ thay đổi ý tưởng chủ yếu nằm ở nhu cầu thay đổi!
Nhiều nhà thiết kế không thể tin rằng mới hôm qua gia chủ còn cùng mình trau chuốt một giải pháp, ý tưởng khá hấp dẫn, vậy mà, “chỉ cần một đêm thôi” đã chợt quay ngoắt 180 độ! Những câu nói kiểu “Thôi, anh chị không làm tầng hầm nữa bởi vì…”, “Nhà chị quyết định bỏ giếng trời, làm thêm một phòng để…” là những thay đổi liên quan đến khác biệt về quy mô. Nhưng có thực sự gia chủ chỉ sau một đêm tự nhiên sáng suốt nhìn ra vấn đề, tự nhiên đổi ý, tự nhiên phủ nhận chính những gì mình đã tâm đắc trước đó? Chắc chắn chẳng có “lột xác ngoạn mục” nào mà không qua một quá trình, nhất là về mặt nhận thức trong làm nhà, đâu phải hứng khởi tức thì, nói đi nói lại. Đó như phần nổi của tảng băng chìm mang tên gọi “kinh nghiệm sống”, thứ mà đa số gia chủ thường tự nhận mình có nhiều hơn các nhà thiết kế (trẻ).
Khoa học xã hội gọi “kinh nghiệm” là những trải nghiệm được tích lũy mang tính trải nghiệm cá nhân có cộng hưởng của xã hội chung quanh. Dễ thấy “kinh nghiệm” sắp xếp một căn phòng vừa ý cho ông già cả đời sinh sống ở làng quê châu Phi sẽ rất khác với cậu ấm cô chiêu nhà giàu đang tung tăng mua sắm ở Paris, thậm chí khác hẳn với sinh viên đang “ở trọ trần gian” sắp tốt nghiệp kiến trúc ở Việt Nam, mỗi nơi mỗi vẻ! Nếu chỉ nhìn dưới góc độ tiện nghi thì sẽ khó thuyết phục một cư dân chưa từng ngồi bàn cầu sang trọng với thiết bị rửa và sấy khô tự động hiểu thế nào về phòng vệ sinh của khách sạn 5 sao. Tuổi tác và kinh nghiệm sống trong việc “đọc hiểu” ý tưởng kiến trúc - nội thất đôi khi chẳng liên quan gì với nhau, mà vấn đề nằm ở mức sống và khả năng đầu tư. Dẫu đi nhiều trải nghiệm nhiều nhưng lệch lạc phiến diện thì cũng khó hiểu hết các ý tưởng thiết kế, hoặc nói cách khác: thiết kế không trúng với “ý đồ sống” của gia chủ.
 Kinh nghiệm cũng oái oăm ở chỗ chưa chắc người cao tuổi khôn ngoan (về trải nghiệm tiện nghi) hơn người trẻ tuổi, có khi ngược lại. Đó là những điều khiến giới kiến trúc - nội thất phải “la làng” khi khách hàng biết không tới nơi tới chốn mà cứ đòi dạy dỗ nhà chuyên môn! Một số công ty khéo léo sử dụng hẳn đội ngũ tiếp xúc khách hàng (bản chất là tiếp thị và chìu lòng khách), gọi là nhân viên sale, vừa để gia tăng hiệu quả kinh doanh, marketing vừa làm “lớp đệm” giúp giới làm chuyên môn không bị… mất hứng khi phải theo ý khách. Cái gì cũng có hai mặt, và vấn đề “team thiết kế với bên sale không đội trời chung” hầu như xảy ra như cơm bữa, chung quy cũng bởi câu tự vấn “ta đã thấy gì trong đêm nay” trong khi đối phương thì cứ thay đổi xoành xoạch.
 
 
Dù là song lập, hay nhà liên kế trong khu dân cư phải theo mẫu nhà chung, các gia chủ vẫn thay đổi không ngừng, ít ra là về hình thức bên ngoài
 
Quyền năng của cái tôi
Nhưng thay đổi về nhu cầu, quy mô… suy cho cùng vẫn dễ hiểu và chấp nhận được, chứ thay đổi mà kiến trúc sư ngán ngẩm nhất chính là về mặt hình thức. Thôi thì vì cơ cấu đầu tư, có nhiêu làm nhiêu, hết tiền đành chịu, nhưng mà đụng chạm đến phong cách, kiểu dáng… với nhà thiết kế giống như một sự phủ nhận chuyên môn phũ phàng.
Thực ra vấn đề gia chủ áp đặt quan niệm, chỉnh sửa thiết kế có thể lý giải về mặt tâm lý. Theo nghiên cứu của Carl Gustave Jung(*), đó là vấn đề tâm thức di truyền mang tính tâm thức tập thể, nơi cất giữ các kinh nghiệm chung của một nhóm người tích lũy theo bề dày thời gian sinh sống, văn hóa, lịch sử. Các kinh nghiệm này có thể ở dạng chìm khuất hoặc “nổi bọt” lên bề mặt cộng đồng, ví dụ như tập quán ăn uống, ở, giao tiếp… thể hiện mức độ của cái tôi trong cộng đồng đó. Nhiều gia chủ không hề được đào tạo hay tham khảo nghiêm túc gì cả, luôn miệng nói không biết gì, nhưng khi xem giải pháp thiết kế thì lại đưa ra chuẩn mực (hoặc họ cho đó là chuẩn mực) nào đấy. Tâm lý “ngại khác biệt nhưng thích nổi bật” đi cùng tâm lý tự tôn bản thân mang tính sở hữu “nhà của tôi tôi muốn làm gì thì làm” dẫn đến thái độ áp đặt ý mình lên nhà chuyên môn, và nhân danh các trải nghiệm cá nhân hòng tạo hình ảnh, giá trị vật chất lẫn tinh thần để tôn vinh bản thân và gia đình mình. Ví dụ hội chứng làm nhà có mái “chóp củ hành củ tỏi” rộ lên khoảng thập niên 90 vốn xuất phát từ nhóm gia chủ đã trải nghiệm kiểu thức nhà cửa vùng Trung Á, Liên Xô cũ như một thứ bệnh dịch bùng phát một thời, nay vẫn còn đầy rẫy. Nói nghe vẻ thời sự: những địa phương “miễn dịch” với các kiểu nhà cửa sến súa xa lạ không phải giỏi giang gì, đơn giản bởi đó là những nơi… không có “người về từ vùng dịch”, và cũng ít người tại địa phương đó có đi tiếp xúc với “vùng dịch” khác. Vấn đề này ngày càng trở nên khó khăn hơn trong thời thông tin tràn ngập hiện nay, ai cũng có thể tìm kiếm “tài liệu tham khảo” trên mạng mà ít có định hướng, sàng lọc chuyên môn rõ ràng, khiến “virus học đòi” dễ dàng lan tỏa mọi gia đình.
Trở lại chuyện “ở hết bao nhiêu” qua các mốc thời gian phát triển, thay đổi của con người, sẽ thấy mức độ đầu tư cho hình thức nhà cửa tạo nên độ chênh lệch khá lớn theo tuổi đời. Thuở ấu thơ nhìn thế giới khác, mơ mộng này nọ nhưng chưa đủ điều kiện “thể hiện”. Khi lớn lên đi học, đi làm, tiếp xúc nhiều hơn ắt suy nghĩ sẽ khác đi, người càng ở lâu một chỗ, ít tiếp xúc thông tin thì sẽ ít “lộn xộn”, nhu cầu xác định khá rõ, nhưng cũng rất khó chịu thay đổi.  Đa số rồi cũng trải qua tiến trình lấy vợ lấy chồng, sinh con đẻ cái, già nua bệnh tật… với những ước muốn nho nhỏ cả đời chưa làm được, chợt nhớ chợt quên. Cho đến một ngày, gặp dịp… xây nhà sửa cửa! Chuyện phục dựng ký ức có vẻ là phản xạ mang tính quy luật của không ít gã trung niên tài hoa, bà mệnh phụ thành đạt hay bác doanh nhân bệ vệ. Tâm lý chung muốn ôn cố tri tân, tạo dựng “một cái gì đấy” dù không chắc cái gì đấy là cái gì, khiến nhiều gia chủ khi được sắm vai chủ đầu tư, khi được quyết định về quy mô, mức độ làm nhà, đã  không ngại ngần “đặt vé về quá khứ” đầy cương quyết, hứng thú. Căn bệnh chạy theo hình thức nhà kiểu Pháp nơi trụ sở cơ quan công quyền cũng nằm trong “tâm lý hoài niệm” một thời ấy, bên cạnh thói phô trương trọc phú và quan niệm lệch lạc về tính hoành tráng. Dù đa số đều biết những thứ đèn chùm gờ chỉ hoa văn, con tiện đắp cột tô vòm khá tốn kém lắt nhắt, nhưng thứ “virus tân cổ điển” núp dưới lớp vỏ “cải biên, sáng tạo” vẫn đang nhân bản ra nhiều chắp vá quái dị nhằm giúp “ký ức nhà Tây sang trọng” của một số “thượng đế” được thỏa mãn.
Đi nhiều trải nghiệm nhiều thì cũng tốt. Nhưng đi nhiều mà không biết vận dụng kiến thức, văn hóa ứng xử cho phù hợp thì khi làm nhà vẫn dễ bị rơi vào tình trạng “ai cũng hiểu chỉ một người không hiểu”.
 
 
Mọi thủ pháp từ phía nhà thiết kế chỉ nhằm làm rõ, làm đẹp cho phong cách sống của gia chủ, từ đó tạo nên phong cách, kiểu dáng nhà
 
Để bớt “cho đời mỏi mệt…”
Có lẽ cần giảm bớt những kiểu “đi đâu loanh quanh” kể trên khi thế giới ngày càng gần nhau hơn về mặt thông tin, và các “kiểu nhà đẹp lạ” không còn là độc quyền của bất kỳ dân tộc, vùng lãnh thổ nào. Ai muốn và có điều kiện cũng có thể xây một lâu đài thời nay trông… giống như thời trung cổ châu Âu, vấn đề là tại sao ở nơi “chính chủ” người ta không hề màng đến, mà tại đất Việt xứ mình lại vẫn lắm người si mê? Nếu nhìn lại lịch sử kiến trúc nhà ở Việt Nam sau thời kỳ phong kiến sẽ thấy chúng ta chịu tác động từ khá nhiều nền văn hóa, có cái thay thế, có cái chồng lấn, rồi biến thể, như từ phong kiến Trung Hoa lan qua cổ điển Pháp, rồi thô mộc Nga, hiện đại Mỹ, và thậm chí gần đây là thời thượng Hàn, nhiệt đới Sing, cầu kỳ Thái, tối giản Nhật… tất cả pha trộn khá thoải mái (!?) trong rừng khái niệm văn hóa như cộng sinh, tiếp biến, hỗn dung, lai ghép… dẫn đến kiến trúc nói chung và kiến trúc nhà ở nói riêng liên tục thay đổi qua các thời kỳ.
 Vấn đề không phải là phong cách hay phương cách làm nhà nào, làm kiểu gì, theo ai thì hay hơn, mà yếu tố nhận thức để trở thành những “chủ đầu tư khôn ngoan” sẽ chi phối khả năng sáng tạo của giới chuyên môn. Tức là trong mối quan hệ song phương, thậm chí đa phương giữa các bên làm nhà, thì vai trò nhận thức của chủ đầu tư rất quan trọng, nếu không muốn nói là quyết định then chốt. Kiến trúc sư nào dám thay đổi khi chủ nhà không đồng ý? Nhà thầu nào tự nhiên làm nên kiểu này kiểu kia nếu chẳng được gia chủ duyệt chi? 
Ở khía cạnh sở hữu, có thể hiểu hình thức sở hữu nào sẽ tạo ra kiểu nhà ấy. Quen sống trong nhà ở sở hữu tập thể thì sẽ không thể đem tư duy ăn ở tạm bợ, sơ sài (dù cứ cho là tiết kiệm, chịu khó) áp đặt vào nhà ở tư nhân. Nhưng cũng không thể nhân danh “nhà tôi, tôi thích, tôi làm” để biện minh cho cách làm nhà khoe khoang, phung phí năng lượng và gây “ô nhiễm thị giác” cộng đồng. Bên cạnh Luật Xây dựng, rõ ràng là cần có quy định (như cụ thể như Luật Kiến trúc, văn bản dưới luật) quy định khung chuẩn trong xây dựng nhà ở theo các hình thức sở hữu khác nhau. Bởi nếu chỉ có những quy định chung chung về chiều cao, sồ tầng, khoảng lùi, mét vuông… mà thiếu định vị khung phong cách, dấu ấn, thẩm mỹ, thì ổ chuột cao tầng sẽ xuất hiện, thì xóm lâu đài Phục hưng sẽ nhan nhản hay biệt thự ghép từ đồ ve chai sẽ xuất hiện khắp nơi!
Ở khía cạnh văn hóa, nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng đã nêu rất xác đáng rằng “Kiến trúc truyền thống người Việt tinh tế và đẹp đẽ biết bao nhiêu…” vậy mà khi người ta có điều kiện xây nhà thời mới thì xuất hiện “sự cắt đứt hoàn toàn với thẩm mỹ và truyền thống dân tộc, ai nấy đều muốn to cao kệch cỡm…”(1). Ngay cả những ai đang hứng thú với các kiểu nhà tạm gọi là “đương đại” theo kiểu “giải thưởng mới nhất, báo Mỹ vừa đăng; choáng ngợp căn hộ màu trắng của sao A” thì về mặt văn hóa sống cũng cần bình tâm suy xét: liệu những thứ ta đang làm có đáp ứng thực sự vấn đề gì của gia đình ta, bản thân ta, hay nó chỉ là một cách thể hiện khác của cái tôi, mà cái tôi đó thường không ra ngoài vòng xoáy được dẫn dắt bởi truyền thông mạng?
Như  Kahlil Gibran(2) đã từng viết: “Hãy cho tôi biết, các bạn đang có cái gì trong nhà mình? Và với cánh cửa khép chặt, các bạn đang canh giữ điều gì?”. Một câu hỏi, nét tự sự, ý thiết tha, lời kêu gọi, tuy gần 100 năm trước nhưng vẫn nguyên giá trị khi nhân loại bước sang thế kỷ 21. Bởi thế mà câu chuyện “ăn nhiều ở hết bao nhiêu” sẽ còn tiếp diễn khi bàn sang vấn đề đầu tư vào đâu cho hợp lý lúc xây nhà, tập trung cho hình thức, hay công năng, kết cấu để ăn chắc mặc bền, hay mua sắm nội thất để hưởng thụ không gian… vẫn để mở cho các quan điểm đa chiều cùng tham gia chia sẻ. 

(*) Carl Gustave Jung: bác sĩ tâm thần, một nhà tâm lý học Thụy Sĩ. Nổi tiếng với việc thành lập một trường phái tâm lý học mới có tên là “Tâm lý học phân tích” nhằm phân biệt với trường phái “Phân tâm học” của Sigmund Freud. Và ngày nay có rất nhiều nhà tâm lý trị liệu chữa trị bệnh nhân theo phương pháp của ông.
 
Tham khảo:
(1) Phan Cẩm Thượng, Văn minh vật chất của người Việt, NXB Tri Thức
(2) Kahlil Gibran, Kẻ tiên tri, trang 54, trích trong mục 8: về nhà ở, công ty Sách Thời Đại & Nhà xuất bản Văn Học, năm 2012
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 167

Các tin khác