Boä maët kieán truùc Vieät Nam gaàn ñaây mang neùt loän xoän nham nhôû cuûa loaïi hình cö truù ôû möùc ñoä chaïy theo ñaùp öùng veà löôïng. Theá nhöng löôïng naøy môùi chæ phaûn aùnh ñöôïc söï ñuoåi baét khoâng hoài keát vôùi toác ñoä taêng tröôûng kinh teá. Trong tình hình kinh teá sa suùt, löôïng naøy coù nguy cô trôû thaønh moät di chöùng naëng neà cuûa söï caåu thaû, chaép vaù, cuûa raát nhieàu thöù lieân quan ñöôïc noáng leân thaønh côn soát. Trong khi ñoù, caùc vaán ñeà kieán truùc cuûa caùc coâng trình laïi khoâng coøn ñöôïc bao nhieâu söï quan taâm. Vì theá, noùi “oâ nhieãm kieán truùc” ôû Vieät Nam laø noùi ñeán phöông dieän taâm lyù xaõ hoäi, khi 4 phöông dieän noùi treân cuûa kieán truùc ñaõ khoâng coøn ñöôïc tính ñeán trong loái xaây döïng, vaø ñaây thöïc söï laø vaán ñeà böùc boái. Ñieàu traùi khoaùy khi voán ñaàu tö caøng nhieàu thì chaát löôïng kieán truùc quy hoaïch döôøng nhö tuït haäu, song xeùt ôû khía caïnh taâm lyù khi toác ñoä vaø tính kieám lôïi manh muùn thì ñieàu naøy khoâng coù gì ñaùng ngaïc nhieân.
Coâng naêng cuûa nhöõng ngoâi nhaø ñöôïc xaây ôû Vieät Nam thoaït tieân coù veû nhö laø moät hieän thöïc chaéc chaén nhaát. Töøng ngoâi nhaø ñeàu ñöôïc tính toaùn sao cho töøng meùt vuoâng sinh lôøi, nhöng xeùt veà caùc tieâu chuaån nhö khaû naêng linh hoaït, ñoä chieáu saùng, thoâng khí hay giaûi quyeát vi khí haäu laïi gaàn nhö raát keùm. Ví duï nhöõng caên nhaø loâ vaø maët phoá - laø nhöõng loaïi nhaø chieám ña soá trong hình aûnh kieán truùc caùc ñoâ thò - chæ coù moät maët tieàn neân nhöõng tieâu chuaån treân coá gaéng laém cuõng chæ ñöôïc giaûi quyeát moät caùch giaùn tieáp. Töôûng nhö khoâng coøn boû phí moät meùt vuoâng dieän tích naøo khi caùc caên nhaø naøy xaây heát ñaát, song roõ raøng khi thieáu nhöõng xöû lyù töông taùc vôùi moâi tröôøng thì ngöôøi ta phaûi duøng caùc hình thöùc boå trôï söû duïng naêng löôïng nhö maùy laïnh, chieáu saùng nhaân taïo... Khi vieäc naøy dieãn ra ôû taàn suaát cao vaø treân moät dieän roäng, baøi toaùn coâng naêng hoaù ra laïi chæ ñöôïc giaûi quyeát raát keùm, vaø keùo theo laø oâ nhieãm moâi tröôøng theo nghóa ñen: khí thaûi nhaø kính, tieâu hao naêng löôïng coù nguoàn goác carbon voán ñang daàn caïn kieät vaø coù giaù caøng ngaøy caøng ñaét.
Moät ngoâi nhaø muoán giaûi quyeát coâng naêng rieâng cuûa noù cuõng chöa theå thaønh coâng khi xung quanh noù laø nhöõng caên nhaø toaû ra hôi noùng hoaëc böùc xaï nhieät quaù lôùn vaø thieáu caây xanh. Luùc naøy laïi caàn moät khoâng gian tieåu khu, vaø roäng hôn laø quy hoaïch moät vuøng phaûi coù nhöõng ñieàu kieän veà maët nöôùc, caây xanh, höôùng gioù chung vaø caùc tieâu chuaån choáng oàn, löôïng xe coä ôû möùc ñaûm baûo veä sinh cho cö daân. Nhìn vaøo boä maët khoâng gian kieán truùc ñoâ thò, ñieàu naøy chöùng minh roõ, nhöõng khu daân cö coù ñöôïc caùc ñieàu kieän naøy ôû möùc ñoä khaù laïi gaàn nhö loït thoûm vaø quaù ít so vôùi ñoâng ñaûo phaàn coøn laïi.
Söï laõng phí trong xaây döïng (thoâng qua nhieàu hình thöùc), vieäc ñuoåi theo caùc hình thöùc kieán truùc naëng veà trang trí raäp khuoân, cuõng nhö moãi nhaø moät kieåu kieán truùc khoâng aên nhaäp vôùi nhau, thöïc teá laø moät khía caïnh cuûa oâ nhieãm kieán truùc veà maët kinh teá. Naén chænh moät tuyeán ñöôøng thieáu ñoàng boä ñöông nhieân toán keùm hôn nhieàu so vôùi trieån khai coù keá hoaïch toát. Söï hoãn loaïn vaø khoâng ñieàu tieát ñöôïc cuûa giaù caû xaây döïng cuõng nhö baát ñoäng saûn laø moät taùc ñoäng coù thöïc ñeán “oâ nhieãm kieán truùc”.
Nhöõng khu ñoâ thò môùi vôùi nhöõng toaø chung cö nhö röøng beâ toâng, chuû ñaàu tö gaït boû nhöõng phaàn phuï trôï do kieán truùc sö ñöa ra ñeå laøm giaûm chi phí vaø taêng maät ñoä xaây döïng, laïi laø moät chieàu ngöôïc laïi vôùi söï laõng phí. Nhöng keát quaû cuõng vaãn laø moät söï oâ nhieãm ñöôïc baùo tröôùc.
Khi vaät lieäu phong phuù hôn, caâu chuyeän ñaâu laø vaät lieäu chuû ñaïo mang ngoân ngöõ cuûa thôøi naøy laïi ít ñöôïc nhaéc ñeán nghieâm tuùc. Tröø nhöõng toaø nhaø cao taàng ñôn laäp laép döïng kính theùp, ñaïi boä phaän vaãn laø beâ toâng vaø maùi toân choáng noùng loâ nhoâ ôû treân. OÂ nhieãm veà maët vaät lieäu coøn mang tính caáp thieát bôûi lieân quan ñeán caùc chaát söû duïng ñeå sôn phuû beà maët, choáng thaám vaø ñoä phoâi cuûa vaät lieäu xaây döïng trong ñieàu kieän khí haäu. Ñieàu naøy coù theå ñöôïc kieåm tra töø khaâu saûn xuaát, song oâ nhieãm veà caùch thöùc söû duïng vaät lieäu laïi raát khoù xöû lyù. Tuoåi thoï cuûa vaät lieäu ra sao, phaù dôõ vaø khaû naêng phaân huyû cuûa chuùng theá naøo, laïi chöa ñöôïc noùi ñeán. Tuoåi thoï coâng trình kieán truùc ôû Vieät Nam ñöôïc xem laø thaáp, vaäy vaät lieäu laø thöù “raùc” khoång loà coøn laïi khi coâng trình thaønh pheá thaûi thì ñöôïc ñöa veà ñaâu? Chöa noùi ñeán tình traïng aên caép hoaëc ruùt ruoät coâng trình, maø ngay töø vieäc duy tu baûo döôõng cho nhöõng coâng trình reû tieàn cuõng gaàn nhö bò co laïi toái ña. Nhöõng ñoái töôïng kieán truùc naøy laïi chieám ña soá, vaø khi khoâng ñöôïc tính ñeán, chuùng döï kieán trôû thaønh nhöõng baõi “xaø baàn” khoång loà cho hai möôi naêm nöõa. Nhöõng khu taäp theå cuõ laø ví duï. OÂ nhieãm veà vaät lieäu khoâng coøn laø chuyeän oâ nhieãm theo nghóa thò giaùc, maø thöïc teá laø söï oâ nhieãm gaàn vôùi nghóa ñen nhaát.
Thaønh phoá xaáu, ñöôøng phoá loän xoän maët tieàn, vaø nhaø khoâng ñeïp vì hình thöùc khoâng ñöôïc thieát keá ñoàng boä, ñaáy laø moät caáp oâ nhieãm ôû möùc deã ñaäp vaøo maét nhaát. OÂ nhieãm hình thöùc laø khía caïnh chöa ñöôïc baøn ñeán, nhöng noù laø tieàn ñeà cho caùc chöùng stress ñoâ thò, cho noãi ñau ñaàu cuûa nhöõng nhaø quy hoaïch vaø phaûn aùnh taâm theá moät xaõ hoäi phaùt trieån khoâng beàn vöõng. Xeùt ñeán cuøng, chæ ra moät hay nhieàu caên nhaø xaáu xí hay moät tuyeán phoá naùt vuïn khoâng khoù, song “saïch hoaù” chuùng nhö theá naøo, thì caàn nhöõng cuoäc caùch maïng veà kieán truùc vaø quy hoaïch. Cuoäc caùch maïng naøy phaûi nhìn töø phöông dieän xaõ hoäi hoïc vaø taàm möùc oån ñònh cuûa ñôøi soáng. Nhöõng maët nhaø loån nhoån cao thaáp khoâng ñeàu hay moãi maët tieàn sôn moät maøu loeø loeït, cho ñeán kieåu daùng vay möôïn hoå loán laø caáp caên baûn cuûa töøng ñôn vò. Nhöõng khu ñoâ thò cuõ môùi ñan xen nhau, thieáu nhöõng maïng löôùi giao thoâng vaø haï taàng cô sôû phaân caáp ñeán nôi ñeán choán, vieäc tham lam laán ñaát ngoaïi thaønh ñeå xaây nhaø ôû, laø caáp roäng hôn, laø maûnh ñaát maøu môõ cho nhöõng oâ nhieãm caáp ñôn vò kia naûy nôû. Cuoái cuøng, taâm lyù aên xoåi, laøm nhanh vaø ñaùp öùng neàn kinh teá noùng taïo neân moät toác ñoä khoâng kieåm soaùt noåi, ñeán möùc moïi baûn quy hoaïch ñeàu “nhôõ thì” so vôùi thöïc traïng kieán truùc xaây döïng ñang coù.
Ñeå hoaù giaûi caâu chuyeän “oâ nhieãm” naøy, coù leõ hôn heát laø moät tö duy vöôït ra nhöõng loái ñaùp öùng ñaàu tö tröôùc maét, hoaëc chaïy theo lôïi ích cuûa moät nhoùm thieåu soá naøo ñoù. Ñöông nhieân, phaàn naøo kinh teá quyeát ñònh ñaúng caáp kieán truùc, nhöng caùch bieät giaøu ngheøo chæ laøm taêng khaùc bieät giöõa nhöõng khu daân cö sang troïng vaø ñaùm “ghetto” coøn laïi. Baøi hoïc thì ñaõ coù: söï phoå bieán cuûa vieäc sao cheùp vuïng veà nhöõng hình thöùc kieán truùc cuûa nhöõng nôi “sang troïng” ñeå aùp vaøo caùc caên nhaø cuûa ña soá bình daân.
Hoaëc roäng hôn, caû moät neàn kieán truùc Vieät Nam, moät nöôùc theá giôùi thöù ba, khi khoâng coù khaû naêng töï trang bò cho mình moät kinh nghieäm vöõng vaøng, laïi laø moät neàn kieán truùc sao cheùp cuûa caùc nöôùc phaùt trieån, nhöng laïi khoâng coù moät neàn taûng lyù luaän vaø nghieân cöùu ñuû maïnh ñeå tieâu hoaù chuùng. OÂ nhieãm kieán truùc, ñaùng baùo ñoäng hôn, laïi baét ñaàu lan traøn ôû noâng thoân, nôi khoâng coù quy hoaïch vaø thoâng tin ñeå naâng caáp nhöõng khoâng gian soáng cuûa mình trong boái caûnh xaõ hoäi hoâm nay.