Shigeru Ban - Những công trình giấy bền vững

14/5/2019 - Thế giới kiến trúc
Tác giả: Tổng hợp Phương Nguyên ảnh Shigeru Ban Architects

Shigeru Ban là một kiến trúc sư khác biệt, ông chọn loại vật liệu mỏng manh như giấy để xây dựng nên những công trình kiến trúc vốn định sẵn phải tồn tại bền vững. Ông đi đến những vùng bị thiên tai để xây dựng nhà cứu trợ dân cư thay vì nhận những dự án xa xỉ đồ sộ. Sự sáng tạo trong thiết kế cùng những nỗ lực nhân đạo đã mang đến cho ông giải thưởng Pritzker danh giá vì những cống hiến vượt bậc.

 

 

 

Shigeru Ban sinh ra tại Tokyo, Nhật Bản (1957) và ông đã quyết định theo đuổi con đường học vấn của mình tại nước Mỹ xa xôi. Sau khi tốt nghiệp chuyên ngành kiến trúc tại Học viện Kiến trúc Nam California, ông tiếp tục theo học trường kiến trúc Cooper Union để củng cố nền tảng của mình. Sau hai năm tập sự, rèn giũa tay nghề tại studio kiến trúc Arata Isozaki, ông chính thức lập ra văn phòng kiến trúc riêng tại Tokyo (1985). Một trong những dự án đầu tiên của ông tại Nhật là thiết kế cửa hàng cho mẹ mình, vốn là một nhà thiết kế thời trang. Hiện tại, sau hơn 30 năm kinh nghiệm trong nghề, Shigeru Ban đã có được 3 văn phòng lớn đặt tại 3 thành phố phồn hoa nhất thế giới là Tokyo, Paris và New York. 
Là một kiến trúc sư Nhật Bản, ông tôn trọng các kinh nghiệm xây dựng và quy tắc truyền thống. Nhưng cũng nhờ được thụ hưởng nền giáo dục Tây phương mà ông đã tìm được cách kết hợp Đông-Tây, tiếp cận, giải quyết được vấn đề về cấu trúc hệ thống. Những công trình của ông được dựng nên từ loại vật liệu quen thuộc trong căn nhà Nhật như gỗ, giấy và vải. Với tài năng cùng sự sáng tạo của riêng mình, ông đem đến cho chúng những hình hài và cách áp dụng rất mới, khác hẳn so với những gì người ta thường thấy trước đây. Chính sự khác biệt trong cách sáng tạo, lựa chọn vật liệu đã khiến ông nổi danh toàn thế giới. Không giới hạn, bó hẹp mình trong bất kỳ thể loại công trình nào, ông thiết kế đa dạng từ nhà ở, bảo tàng, triển lãm, hội nghị cho đến văn phòng và nhà hát. Triết lý mà ông theo đuổi là sự bền vững trong kiến trúc và mới lạ ở vật liệu. Hơn 20 năm qua, ông khiến thế giới không chỉ kinh ngạc vì những công trình tỉ mỉ, chất lượng cao mà còn bởi sự xông pha cống hiến khi đi đến những vùng bị thiên tai ở Haiti, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Thổ Nhĩ Kỳ để thực hiện những nhà ở tạm thời, trung tâm tín ngưỡng, cộng đồng. Người ta ngưỡng mộ ông về tài năng bao nhiêu thì lại càng kính phục ông về tấm lòng bác ái bấy nhiêu.
 
 
 
Nhà thờ Christchurch, New Zealand, 2013 đã được Shigeru Ban tái tạo lại bằng cách sử dụng những ống giấy khổng lồ để ghép thành tường và mái. Nhà thờ mới khang trang và đẹp đẽ với sức chứa hơn 700 người và có thể được sử dụng như không gian sự kiện, hòa nhạc
 

Để phục vụ cho những dự án cứu trợ đặc biệt này, Shigeru Ban lựa chọn các giấy carton cứng làm vật liệu xây dựng vì chúng nhẹ nhàng, dễ vận chuyển, chống lửa/nước và vô cùng phổ biến. Cũng nhờ thế mà chúng đáp ứng được nhu cầu về tính cấp bách và hiệu quả kinh tế. Để nói về những sáng tạo của mình, ông cho rằng “tôi không tạo nên điều gì mới mẻ mà chỉ đang sử dụng vật liệu sẵn có theo cách hoàn toàn khác biệt”. Là một kiến trúc sư thiết kế theo hướng sinh thái, Ban ưa dùng các loại vật liệu tự nhiên khác như tre, gỗ, vải bên cạnh giấy bìa carton. Bằng những am hiểu nghiên cứu và quá trình thử nghiệm kỹ càng, các công trình của ông đã đủ sức đứng vững trước tự nhiên như một biểu tượng mãnh liệt về đấu tranh sinh tồn trước thiên nhiên của con người qua kiến trúc. Sự bền vững chính là trọng tâm của kiến trúc chứ không phải khái niệm thêm vào như nhiều người vẫn nghĩ, và ta có thể thấy rõ tiêu chí này qua mỗi công trình mang mác Shigeru Ban.
Những công trình bằng giấy của ông không chỉ đáp ứng nhu cầu về nơi ở cho người dân bị nạn mà còn mang ý nghĩa như một động lực thúc đẩy tinh thần. Ông để tâm đến những nhu cầu của người dân và tìm ra các giải pháp khắc phục. Ở các căn nhà tạm cho những gia đình sau trận sóng thần 2011 tại Nhật Bản, ông tạo ra các vách ngăn phòng để đảm bảo sự riêng tư tối thiểu. Tại L’Aquila, Ý (2009) ông xây một thính phòng tạm bằng giấy để các nhạc công thành phố vẫn có thể tấu lên những bản nhạc xoa dịu mọi người. Hay tiêu biểu nhất là Nhà thờ Giấy ở Kobe, xây dựng hồi 1995, đóng vai trò như một sự hỗ trợ cho nhu cầu tâm linh, an ủi về mặt tinh thần cho người dân sau trận động đất kinh hoàng đã cho thấy rằng: các công trình nhân đạo luôn là “công việc cả đời” của Shigeru Ban, là ưu tiên trong sự nghiệp kiến trúc của ông. Ông thiết kế dựa trên nhu cầu và sự tôn trọng đối với người sử dụng cuối cùng, dù cho khách hàng là những doanh nhân, chính phủ hay nạn nhân thảm họa tự nhiên đi chăng nữa, Shigeru vẫn sẽ lắng nghe họ để từ đó đem lại những giải pháp phù hợp. Theo ông, ngoài dựng xây, sáng tạo người kiến trúc sư cần nên tích cực trong gánh vác vai trò xã hội. Ông từng nói: “Sau khi trở thành kiến trúc sư, tôi thấy rất thất vọng về nghề của mình, bởi chúng tôi thường làm các công trình cho những người có quyền lực và tiền bạc. Vì vậy, tôi nghĩ rằng các kiến trúc sư phải có vai trò xã hội lớn hơn. Chúng ta có thể vận dụng các trải nghiệm hay kiến thức của mình để hỗ trợ những người đang cần giúp đỡ ở các vùng chịu thảm họa. Kể cả làm một ngôi nhà tạm, chúng ta cũng có thể làm cho nó thoải mái và đẹp hơn”. Và định nghĩa về sự trường tồn, bền vững thật sự nằm ở sự hài lòng của người sử dụng, chính họ mới là người quyết định xem công trình có tồn tại lâu dài hay không. “Ngay cả một ngôi nhà làm từ giấy cũng có thể trường tồn, nếu người sử dụng yêu mến nó. Những ngôi nhà bê tông cốt thép cũng có thể chỉ là một thứ tạm bợ, như những gì chúng ta đã thấy trong các trận động đất”. 
Chính nhờ những cống hiến hết mình trong nghề cùng những công tác nhân đạo không ngừng nghỉ, vào năm 2014 ông đã chính thức được vinh danh là người nắm giữ giải thưởng Pritzker danh giá. Shigeru Ban trở thành kiến trúc sư thứ 7 của Nhật Bản nhận giải thưởng trên. Với vẻ khiêm tốn và chiêm nghiệm sâu sắc, ông phát biểu rằng: “Giải thưởng là động lực để tôi tiếp tục lao động tạo ra những thiết kế kiến trúc tốt hơn, cũng như tiếp tục làm việc tại các khu vực chịu ảnh hưởng của thiên tai”. Có lẽ chính vì tấm lòng và nhiệt huyết đó mà Shigeru Ban được xem như một tấm gương và người truyền cảm hứng cho thế hệ kiến trúc sư tương lai, sự nghiệp của ông được tạo nên từ giấy, nhưng nó vững bền và đáng nể trọng như bất kỳ người xây dựng từ sắt thép hoành tráng nào..
 
 
 
 
Nhà Paper Log - Kobe, Nhật Bản, 1995 Ngôi nhà cứu trợ này có phần đế được tạo thành từ những két bia chứa đầy những bao tải cát. Tường được ghép từ những ống giấy dài 106mm, dày 4mm và mái được căng phủ loại vải lều. Để cách nhiệt, một lớp keo cường lực chống thấm được dán kẹp vào giữa các ống trên tường. Một căn nhà 52m2 này chỉ tốn chưa đến 2.000 USD và dễ dàng tháo gỡ, tái chế cũng như phân hủy
 
 
Paper Concert Hall - L’aquila, Ý, 2011 Đại sảnh trình diễn âm nhạc đẹp đến mức ấn tượng này cũng tạo nên từ giấy. Công trình được tài trợ bởi chính phủ Nhật Bản cho vùng L’Aquila sau khi hứng chịu cơn động đất tồi tệ. Mục đích của công trình tạm thời này là để giúp khôi phục lại các hoạt động âm nhạc của thành phố. Ảnh: Ddier Boy de la Tour
 
 
 
Paper Church - Kobe, Nhật Bản, 1995-2005 là một trong những công trình biểu tượng trong sự nghiệp kiến trúc sư của Shigeru Ban. Paper Church được hoàn thành nhờ công sức lắp đặt của hơn 160 người tự nguyện, với một lượng lớn vật liệu được quyên góp từ các doanh nghiệp. Cả nhà thờ được dựng lại có lớp bọc bằng polycarbonate uốn cong. Bên trong 58 ống giấy cao 5m, dày 14.8mm với đường kính 325mm được tạo thành hình ellip theo nguyên mẫu thiết kế nhà thờ của Bernini. Lớp tách biệt giữa phần mái và phần trần gần như xuyên thấu đem lại cho nhà thờ nguồn sáng rọi vào tự nhiên. Vào năm 2005, nhà thờ đã bị tháo dỡ, các phần nguyên liệu của nó sau đó được chuyển đến Đài Loan
 
 
 
 
Trung tâm Pompidou - Metz - Pháp, 2010 mang kiến trúc nguyên khối có phần mái uốn lượn là một trong những thiết kế thành công nhất của Shigeru Ban. Phần mái nhà được lấy cảm hứng từ một loại nón truyền thống của Trung Quốc và gây ấn tượng mạnh với các du khách đến thăm. Một không gian kiến trúc lộng lẫy để lưu giữ lại những tư liệu giá trị lịch sử. Ảnh: Ddier Boy de la Tour
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 136

Các tin khác