Arata Isozaki - Ông hoàng kiến trúc Nhật Bản

Giải Pritzker 2019 đã gọi tên kiến trúc sư người Nhật Arata Isozaki, người được xem là một trong những cây đại thụ của ngành kiến trúc thế giới. Hội đồng Pritzker danh giá đã ca ngợi sự uyên bác, tầm nhìn cũng như tư duy sáng tạo không ngừng nghỉ của vị kiến trúc sư trưởng bối Isozaki, người được xem là nhân vật mở lối tiên phong cho sự giao lưu của kiến trúc toàn cầu và kiến trúc địa phương Nhật Bản.

 

 

Arata Isozaki sinh năm 1931 ở đảo Kyushu, Oita, Nhật Bản. Trong ký ức tuổi thơ của ông, trận đánh bom nguyên tử năm 1945 ở thành phố Hiroshima gần đó đã ảnh hưởng sâu sắc đến thế giới quan cũng như tạo tiền đề phát triển cho tầm nhìn kiến trúc ban đầu của ông. Khi chứng kiến khung cảnh mọi thứ bị san phẳng, đổ rạp ở Hiroshima, Isozaki đã nhận thấy bản chất tạm thời của kiến trúc. “Trải nghiệm đầu tiên của tôi về kiến trúc là những khoảng trống và tôi bắt đầu tự hỏi làm sao mọi người có thể xây dựng lại nhà cửa và thành phố từ đống hoang tàn”, Arata Isazaki hồi tưởng. Cuộc đời và quan điểm của ông gắn bó chặt chẽ với giai đoạn tái thiết của Nhật sau Thế chiến thứ II. Ông từng nói rằng: “Sự thay đổi phải diễn ra liên tục” bởi nó là điều cần thiết để thích nghi. Khởi nghiệp trong giai đoạn đầy biến động của lịch sử nên phong cách của Ara Isazaki không thực sự bó buộc vào bất kỳ trường phái nào, mà các công trình của ông thực sự đặt trọng tâm vào trải nghiệm kiến trúc. Điều đó không chỉ cho thấy sự cấp tiến trong tư duy mà còn minh chứng cho khả năng sáng tạo dồi dào của vị kiến trúc sư người Nhật này.
Sau khi tốt nghiệp đại học, Isozaki bắt đầu sự nghiệp với sự hướng dẫn từ người thầy vĩ đại của mình - KTS Kenzo Tange người từng đoạt Giải thưởng Pritzker 1987. Isozaki đã rèn luyện tay nghề trong công ty của Tange suốt 9 năm trước khi thành lập công ty riêng của mình Arata Isozaki & Associates. Hai công trình đầu tiên của ông cũng là một sự đền đáp dành cho quê nhà, đó là Oita Medical Hall và Thư viện quận Oita với phong cách thiết kế mang ảnh hưởng của chủ nghĩa Thô mộc (Brutallism), kết hợp với ý tưởng của phong trào chuyển hóa sau chiến tranh, với những đường cong lấy cảm hứng từ sự tăng trưởng sinh học hữu cơ, thực vật và đại dương.

 

 

Thư viện trung tâm Kitakyushu, Fukoaka, Nhật Bản (1973-1974) Công trình này là một sự hòa hợp, diễn giải vô cùng đặc sắc của nét kiến trúc Tân cổ điển, cụ thể là phần mái từ thiết kế đề xuất cho Thư viện Quốc gia Pháp Étienne-Louis Boullée năm 1795. Phần mái cong hình trụ được uốn vòng theo cấu trúc tòa nhà, tạo sự tương phản với những ô cửa vuông

 

 

Thư viện tỉnh Oita, Nhật Bản (1962-1966) Arata Isozaki bắt đầu sự nghiệp của mình với chính công trình này, ngay tại quê nhà, đảo Kyushu. Thư viện tỉnh Oita (sau trở thành Oita Plaza) mang âm hưởng Brutailism mạnh mẽ với việc sử dụng áp đảo chất liệu bêtông, những khối hình mạnh mẽ, trổ nhiều ô cửa và giếng trời tạo thành sự đan xen bóng tối ánh sáng đầy mê hoặc

 

Ông thực sự ghi được dấu ấn tên tuổi khi cho ra mắt dự án vị lai Thành phố trên không (City in Air) vào năm 1962. Trong đó, những tòa nhà đô thị mới của quận Shijuku, Tokyo được xây dựng lơ lửng phía trên những công trình cũ, mang hình cấu trúc dạng cây. Ông còn phát triển một concept mới và hình thức gọi là “Ma”, định nghĩa các không gian trung gian giữa các vật thể. “Giữa không gian và âm thanh có những khoảng lặng. Chúng được gọi là “Ma”. Không gian quan trọng nhưng vùng chuyển tiếp ở giữa lại càng quan trọng hơn. Song song đó Isozaki tiếp cận tới hình dạng lỏng, tuỳ chỉnh theo nhu cầu của từng môi trường.
Isozaki được vinh danh không chỉ bởi tài năng khác biệt mà còn bởi các giải pháp mang tính đa văn hóa ông có thể đem lại. Chúng phản ánh sự nhạy cảm sâu sắc, linh hoạt trong tư duy thể hiện ở khả năng giải quyết đề bài cụ thể theo từng bối cảnh, môi trường, xã hội. Tên tuổi của ông gắn liền với hơn 100 công trình kiến trúc, kể cả những dự án quốc tế như Bảo tàng Nghệ thuật đương đại Los Angeles, Mỹ; Nhà thi đấu Đại hội thể thao Olympics mùa hè Barcelona, hay tòa phức hợp văn hóa đa chức năng Hymalayas Center ở Thượng Hải. Ông được xem là người tiên phong cho việc kiến trúc sư Nhật Bản tiếp nhận dự án quốc tế và cũng được vinh danh là người tạo điều kiện giao lưu cho kiến trúc Đông - Tây, mang sự chuyển mình quốc tế đến gần hơn với Nhật Bản. KTS Tadao Ando (chủ nhân giải thưởng Pritzker 1995) đã từng ca ngợi Arata Isozaki là “ông hoàng của kiến trúc Nhật Bản” bởi Isozaki sở hữu sự am hiểu sâu rộng về kiến trúc, lịch sử Nhật Bản cũng như có khả năng tạo ra những tác động toàn cầu.

 

 

 

Trung tâm Hội nghị Quốc gia Qatar (2004-2011) Công trình hoành tráng và ấn tượng với sức chứa lên đến 10.000 người, nổi bật với phần trụ cột mang hình nhánh cây SIdrat al-muntaha (một cây thần trong Hồi giáo tượng trưng cho sự kết thúc của Thiên đường thứ Bảy). Trung tâm Hội nghị này với kỹ thuật xây dựng tiên tiến được xem là một chuẩn mực của kiến trúc bền vững nhờ vận dụng kỹ thuật bảo tồn nước và hiệu quả năng lượng, đặc biệt có ý nghĩa ở vùng địa hình khô cằn Qatar. Isozaki đã thể hiện được tài năng thông qua việc cung cấp giải pháp phù hợp bằng sự nhạy cảm với hoàn cảnh, môi trường

 

Tháp nghệ thuật Mito, Ibaraki, Nhật Bản (1990) Đây có lẽ là công trình thể hiện rõ nhất cho tư duy mới lạ và sâu sắc của Arata Isozaki khi ông chọn hình ảnh từ chiếc cột vô tận của Constantin Brancusi (1983) để tạo nên hình dạng độc đáo cho tòa tháp tứ diện này

 

Không chỉ gắn bó riêng biệt với nghề kiến trúc, Isozaki còn thể hiện tài năng trong những lĩnh vực liên ngành: thiết kế đô thị, thiết kế nội thất, bối cảnh, thời trang. Ông còn là nhà văn, nhà phê bình và giám khảo của những cuộc thi kiến trúc uy tín.
Giới chuyên môn nhận định, phong cách đặc thù của Isazaki nằm ngoài sức ép và luồng chảy của xu hướng, mỗi sáng tạo của ông đều ghi dấu ấn khác biệt. “Điểm đặc thù trong cách thiết kế của ông chính là sự lưu tâm đến người sử dụng cũng như sự hướng đến ý nghĩa kiến trúc thuần khiết”, Martha Thorne, Giám đốc điều hành giải Pritzker cho biết. 
Các công trình của ông đều chứa đựng lý thuyết và mục đích riêng, gây ấn tượng bởi những khối hình đơn giản nhưng cực kỳ sắc nét tinh tế. Ông đã không ngừng tích lũy trải nghiệm sống để bồi đắp cho cảm hứng sáng tác của mình. Bằng việc đi du lịch, ông cảm nhận được cuộc sống đa dạng của người dân ở những nơi khác nhau và cố gắng truyền tải sự sinh động đó qua hình thái kiến trúc. Có thể nói, ở tuổi 87 giải Pritzker được trao tới Isozaki một cách quá muộn màng, cộng đồng kiến trúc cũng cho rằng đáng lý ra ông nên được vinh danh từ lâu rồi mới phải. Các công trình của ông không chỉ trở thành một hình mẫu hướng tới mà còn là nơi tiếp truyền cảm hứng cho thế hệ kiến trúc sư trẻ hãy sống hết mình với lý tưởng và đừng ngại bó buộc bản thân với bất kỳ giới hạn nào.

 

Bảo tàng Nghệ thuật đương đại Los Angles, Mỹ (1990) đánh dấu bước ngoặt thể hiện tài năng vượt ra khỏi biên giới Nhật Bản của Isozaki. Công trình được xây dựng trên địa thế khá hiểm trở được Isozaki quy hoạch cho các gian phòng trưng bày nằm sâu dưới 4 tầng ngầm trong lòng đất, ba tầng phía trên nổi bật với mái vòm và kim tự tháp bằng đồng, một sự giao thoa văn hóa đặc sắc. Cả tòa nhà được ốp đá sa thạch đỏ sậm khiến nó trở nên cuốn hút hẳn so với những tòa nhà xung quanh

 

Domus: The House of Man, La Coruna, Tây Ban Nha (1995)

Domus là một bảo tàng khoa học tương tác nằm trên mỏ đá hướng ra vịnh với mặt bên nhìn về biển. Mặt công trình được Isozaki ốp cong tựa như chiếc vỏ sò hay một cánh buồm no gió, trong khi đó bức tường đối diện được ốp bằng đá granite zigzag, giật tầng trông vô cùng sinh động về hình khối

 

Nhà hát giao hưởng Thượng Hải, Trung Quốc (2014) có phần mái uốn gợn sóng này được toạ lạc trên suối để giảm thiểu tiếng ồn từ đường ray tàu điện ngầm bên dưới. Công trình có sức chức lên đến 1.600 chỗ ngồi cho cả hai hội trường, bên trong lắp đặt các tấm phủ bằng tre đan, còn sàn sân khấu được chế tạo từ cây bách Hokkaido

 

Tháp Allizan, Milan, Ý (2014) Tòa tháp tuyệt đẹp 50 tầng là thành quả hợp tác giữa Isozaki và Andrea Maffei. Isozakei quả thực rất chú trọng đến cảm nhận của người sử dụng cũng như những tác động đến môi trường. Với tòa nhà này ông cho uốn cong lớp kính bên ngoài cứ 6 tầng một để hạn chế sự phản chiếu ánh sáng mặt trời mà vẫn đảm bảo nguồn sáng tự nhiên cho không gian bên trong. Những nếp uốn đó tạo thành những dợn sóng chuyển động mềm mại cho tòa tháp mang phương diện thẳng đứng ngoạn mục này

 

Hội trường trăm năm Nara, Nhật Bản được xây dựng để kỷ niệm trăm năm phát triển của thành phố Nara. Tòa nhà là sự kết hợp đặc sắc giữa nét truyền thống và đương đại khi Isozaki sử dụng phần gạch ốp hình vảy cá Ibushi để góp phần tạo nên diện mạo cho công trình đương đại này. Công trình còn đặc biệt thể hiện tầm nhìn khác lạ của Isozaki khi sử dụng các tấm bêtông đúc sẵn để tạo nên bờ thành cong vồng ấn tượng cho mặt ngoài khu nhà

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 155