Ảnh 1: Ảnh trên trang web kienthuc.net.vn với căn biệt thự số 68 Phạm Ngọc Thạch khi còn nguyên vẹn. Tấm ảnh này có lẽ đã chụp từ lâu vì khi đó, cây xanh trước căn biệt thự này còn rất nhỏ
Ngay sau Hội thảo, từ 20.11, báo SGGP đăng liên tiếp 4 kỳ về đề tài này có mở rộng chuyện của các địa phương khác như Đồng Nai, ĐBSCL, Hà Nội, Huế, Hội An.
Trong bài kỳ 4, SGGP thứ bảy 23.11.2024 viết: “Việc đầu tư bảo tồn gần như xoay hướng nào cũng vướng khó khăn khi chưa thể cân bằng được quyền lợi và trách nhiệm của các bên. Dù nhận thức của chính quyền và người dân về giá trị của các biệt thự đã rõ ràng, nhưng việc chuyển biến thực tế vẫn còn là câu chuyện dài phía trước”.
Nhận xét trên có vẻ đúng với nhiều địa phương chứ không riêng gì TP.HCM. Nhưng bài viết này chỉ nói đến chuyện bảo tồn biệt thự cổ ở TP.HCM.
Trước hết, xin nói rõ hơn về các ảnh minh họa của bài này. Đó là căn biệt thự số 68 Phạm Ngọc Thạch. Một bài viết hiện vẫn còn trên trang kienthuc.net.vn năm 2019 có ảnh biệt thự lúc còn nguyên vẹn (ảnh 1), sau đó bị đập một nửa (ảnh 2). Có thời điểm, một kiến trúc sư tên tuổi ở TP.HCM đã tỏ thái độ bằng cách từ chối khi nhận được lời mời thiết kế công trình này vì phá đi một biệt thự cổ. Tuy nhiên, thái độ của vị kiến trúc sư này là chưa đủ, biệt thự vẫn bị phá. Đến nay, một nửa căn biệt thự còn lại vẫn được đưa vào danh sách bảo tồn. Và trong một tham luận của Hội thảo ngày 19.11, một nửa biệt thự này được dẫn chứng làm ví dụ “không còn ý nghĩa giá trị của một công trình hay biệt thự” (ảnh 3 và 4).
Ảnh 2: Ảnh tư liệu trên trang web kienthuc.net.vn cho thấy, một nửa căn biệt thự 68 Phạm Ngọc Thạch đã được đập đi và thay vào đó là một cao ốc. Một nửa còn lại của căn biệt thự áp vào tường cao ốc
Trở lại với Hội thảo, KT&ĐS được tiếp cận với các báo cáo, văn bản và đặc biệt là 22 tham luận của các kiến trúc sư, các nhà chuyên môn. Tuy nhiên, do giới hạn, bài viết chỉ đề cập đến một số tham luận.
Trước hết, xin trích số liệu từ báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Kiến trúc thuộc Sở Quy hoạch - Kiến trúc, kết quả danh mục lập kiểm kê biệt thự của Ủy ban nhân dân Thành phố giao 1.253 căn, trong đó: Nhóm 1: 13 căn; Nhóm 2: 226 căn; Nhóm 3: 330 căn; Công trình không còn tính chất biệt thự cũ: 630 căn; Công trình biệt thự không tiếp cận khảo sát được: 54 căn; Đối với danh mục biệt thự phát sinh mới theo công văn Sở Quy hoạch - Kiến trúc yêu cầu lập hồ sơ kiểm kê: 327 căn (tính đến tháng 10.2023).
Biệt thự nhóm 1 là biệt thự có giá trị điển hình về kiến trúc, nhà cổ; Biệt thự nhóm 2 là biệt thự không thuộc nhóm 1 nhưng có giá trị về nghệ thuật kiến trúc, lịch sử, văn hóa; Biệt thự nhóm 3 là biệt thự cũ không thuộc nhóm 1 và nhóm 2.
Nhìn nhận về báo cáo trên, ThS.KTS Đặng Nhật Minh, trường ĐH Kiến Trúc TP.HCM cho rằng, “Thống kê khảo sát, đánh giá khá đầy đủ về số lượng, tình trạng biệt thự cũ trên địa bàn TP.HCM. Kết quả phân loại chính xác, dựa trên bộ tiêu chí giá trị cốt lõi hợp lý (Lịch sử - Nghệ thuật - Tính nguyên gốc- Bối cảnh). Bước đầu đã giúp nhận diện được mật độ phân bố và khoanh vùng quần thể di sản của những biệt thự cũ theo từng cụm không gian”.
Ảnh 3: Cảnh chụp hiện tại vào tháng 11.2024, một nửa còn lại của biệt thự 68 Phạm Ngọc Thạch (bên phải) bây giờ là nhà hàng đứng cạnh cao ốc (trái)
Ảnh 4: Cận cảnh thực trạng “biệt thự 68 Phạm Ngọc Thạch” hiện nay. Biệt thự này có trong “Danh mục biệt thự nhóm 3: 330 căn” tại Phụ lục 1 “Về Danh mục lập kiểm kê biệt thự của Ủy ban nhân dân Thành phố giao” đính kèm báo cáo của Trung tâm nghiên cứu kiến trúc thuộc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP.HCM
Ông Trịnh Quốc Thắng, Giám đốc Sia & Partners bày tỏ lo ngại, trong tổng số 1.253 căn biệt thự được kiểm tra, chỉ một số ít thuộc nhóm 1 (có giá trị đặc biệt về lịch sử và văn hóa) và nhóm 2 (có giá trị kiến trúc). Tình trạng này cho thấy sự suy giảm nghiêm trọng giá trị nguyên bản của đa số công trình.
Về giải pháp, ông Trịnh Quốc Thắng đề nghị về các công cụ chính sách cần thiết bao gồm 5 thành phần là công cụ tham gia cộng đồng; Công cụ kiến thức và quy hoạch; Hệ thống quy định pháp luật; Công cụ tài chính và Xây dựng năng lực, nghiên cứu, thông tin và truyền thông.
Hướng đến một ứng xử bền vững, TS Trần Anh Tuấn, Khoa Kiến trúc, trường Đại học Văn Lang và PGS.TS Trần Minh Tùng, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, trường Đại học Xây dựng Hà Nội đề xuất cần xây dựng các nguyên tắc ứng xử với quỹ biệt thự cũ trên địa bàn TP.HCM.
Tham luận của TS Trần Anh Tuấn và PGS.TS Trần Minh Tùng nhấn mạnh, với biệt thự nhóm 1 và nhóm 2, các biệt thự này cần được khai thác bền vững dựa trên ba trụ cột môi trường - xã hội - kinh tế thông qua: (1) Đảm bảo tái phát triển bền vững môi trường di sản của các biệt thự cũ dựa trên việc xây dựng các nguyên tắc ứng xử, quy định về xây dựng, biến đổi vật chất, cảnh quan, môi trường xung quanh của biệt thự nhằm góp phần tạo nên giá trị thẩm mỹ, kiến trúc đặc trưng của mỗi biệt thự; (2) Đảm bảo tái phát triển bền vững xã hội thông qua các tác nhân có quyền lợi và trách nhiệm liên quan đến các biệt thự cũ dựa trên sự đồng thuận quan điểm của xã hội, chủ sở hữu hay chủ sử dụng trong việc tái xác định vai trò của các biệt thự cũ trong đời sống đô thị đương đại được thể hiện qua các chính sách khai thác biệt thự cũ của chính quyền, nhà quản lý; (3) Đảm bảo tái phát triển bền vững kinh tế được khai thác từ giá trị lịch sử của các biệt thự cũ khi xem các giá trị di sản cần phải được chuyển hóa thành giá trị kinh tế, nghĩa là cần xác định kinh tế di sản là nguồn lực quan trọng để giúp di sản tồn tại và phát triển thay vì xây dựng các cách thức ứng xử biệt thự cũ dựa trên quan điểm truyền thống là trông chờ vào ngân sách nhà nước vốn luôn eo hẹp và ít ỏi.
Theo tham luận của KTS Nguyễn Trường Lưu, công trình biệt thự số 86 và 88 Sương Nguyệt Ánh thuộc thể loại biệt thự song lập, song hiện nay biệt thự số 86 đã bị đập để xây dựng cao ốc nhưng vẫn được xếp là biệt thự nhóm 2 còn biệt thự số 88 vẫn giữ hiện trạng kiến trúc ngoại thất thì được đưa vào nhóm 3
TS.KTS Vũ Việt Anh, Hội Kiến trúc sư TP.HCM cũng cho rằng, thực chất không có hình mẫu duy nhất đúng trong bảo tồn di sản kiến trúc biệt thự cũ. Những giải pháp sáng tạo được giới chuyên môn đánh giá cao không hoàn toàn là bảo tồn kiểu “bảo tàng” - kiểu bảo tồn thuần túy dựa trên nguồn lực tài trợ từ nhà nước. Số lượng công trình bảo tồn kiểu này nếu có chỉ là một số lượng rất ít những công trình hội tụ rất nhiều yếu tố giá trị, không chỉ về thẩm mỹ kiến trúc mà còn có giá trị lịch sử, văn hóa, xã hội. Thực chất, ngay cả các nước như Mỹ, Nhật, Anh, Ý, Pháp, Úc, Singapore… cũng không thể có đủ nguồn lực công để duy trì một quy mô bảo tồn rộng rãi.
Trong tham luận “Hồi phục di sản biệt thự cũ tại TP.HCM”, TS.KTS Phạm Phú Cường, Trưởng khoa Kiến trúc, trường Đại học Kiến Trúc TP.HCM, Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM nêu chi tiết khái niệm, giải pháp của các cấp độ kỹ thuật bảo tồn di sản kiến trúc. Ông cho rằng, “phương thức bảo tồn di sản biệt thự phức tạp và đa dạng hơn so với bảo tồn di tích. Bảo tồn di sản biệt thự cũ về bản chất là xác lập phương thức dung hoà mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Việc phối hợp nhiều cấp độ kỹ thuật là cần thiết để duy trì cấu trúc vật chất của di sản ở một mặt và đồng thời là cải tạo, mở rộng, tái sử dụng để thích ứng các giá trị vật thể và phi vật thể của nó vào dòng chảy của cuộc sống đô thị hiện đại”.
Tham luận của TS Nguyễn Thị Hậu, Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM và TS Cao Thu Nga, Bảo tàng Lịch sử Văn hóa, trường Đại học KHXH&NV TP.HCM nêu “Một số đề xuất giải pháp bảo tồn biệt thự từ khảo sát thực tiễn” dưới góc độ quản lý nhà nước về di sản văn hóa và góc độ cộng đồng. Hai tác giả nhấn mạnh, “Chủ sở hữu đóng vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị biệt thự cổ hiện nay. Những điều kiện quan trọng từ người sở hữu biệt thự có thể thực hiện việc bảo tồn biệt thự: Có Tâm với di sản (văn hóa, lịch sử), có Tầm tri thức, hiểu biết giá trị di sản và có Lực về tài chính để bảo tồn và khai thác bền vững. Kết hợp ba điều kiện này sẽ mang đến hiệu quả tốt: Trùng tu và bảo tồn công trình một cách khoa học, nghiêm túc, mang lại cho công trình thêm một/nhiều công năng mới phù hợp”.
Theo danh mục kiểm kê thì nhà 98 Sương Nguyệt Ánh thuộc nhóm 2 còn nhà số 100 và 102 thuộc nhóm 3. Hiện tầng trệt nhà 98 thuộc Hội Mỹ thuật Việt Nam, phần lầu là nhà tư nhân. Nhà 100 thì toàn bộ đã được làm mới, phía sau đã xây dựng nhà bêtông 3 lầu. Nhà 102 đã tháo dỡ hoàn toàn công trình phía bên trong, bỏ cả sàn lầu 1 để trở thành không gian thông tầng. Ba căn này hiện chỉ còn chung một “mái nhà” nhưng không nhà nào dám dỡ vì sợ ảnh hưởng đến người khác
Trong tham luận “Để chương trình bảo tồn cảnh quan kiến trúc đô thị cho loại biệt thự cũ ở TP.HCM có tính khả thi đi vào đời sống đô thị”, KTS Nguyễn Trường Lưu, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật, Chủ tịch Hội KTS TP.HCM đề xuất, cần giải quyết về pháp lý giữa quyết định 33/2018/QĐ-UBND ngày 5/9/2018 của UBND TP.HCM với Luật di sản, Nghị định số 98/2010/ NĐ-CP, Thông tư số 09/2011/TT-BVHTTDL, Thông tư số 3299/VBHN- BVHTTDL và Luật Kiến trúc.
Với danh mục xếp loại các nhóm biệt thự cũ đã công bố, KTS Nguyễn Trường Lưu cho rằng vẫn còn nhiều bất cập. Ông đặt câu hỏi cụ thể với 24 trường hợp từ danh mục này trong đó có biệt thự 68 Phạm Ngọc Thạch mà bài đã dẫn ở trên và các số nhà 86 và 88, 98, 100, 102 Sương Nguyệt Ánh trong phần minh họa. KTS Nguyễn Trường Lưu kiến nghị trong tham luận: Việc phân loại biệt thự nhóm 1 và nhóm 2, phải thêm tiêu chí còn nguyên vẹn.
Trao đổi thêm với KT&ĐS về một số ý kiến trong Hội thảo cho rằng nhà nước nên mua lại các biệt thự cổ, KTS Nguyễn Trường Lưu cho rằng rất khó thực hiện vì hiện nhà nước chưa có ngân sách cho việc này. Theo ông, cần có chính sách bảo tồn sao cho các biệt thự tiếp tục “sống”, tiếp tục được khai thác theo công năng thích hợp tạo nguồn thu. Có hai đô thị có tính tương đồng - gần gũi làm tốt việc bảo tồn mà TP.HCM có thể tham khảo là phố cổ Hội An ở Việt Nam và thành phố Quế Lâm, Trung Quốc.
Điểm qua một số tham luận và ý kiến để thấy thực tế còn nhiều vấn đề ngổn ngang.
Để kết bài xin dẫn chứng tham luận của nhà nghiên cứu lịch sử Trần Hữu Phúc Tiến, Ủy viên BCH Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam và Hội Quy hoạch Phát triển đô thị TP.HCM. Ông Phúc Tiến cho rằng, biệt thự Sài Gòn xưa là những viên ngọc quý cần nâng niu. “Mong sao, việc gì có thể làm ngay, làm sớm sẽ được thực hiện nhanh chóng để các biệt thự Sài Gòn Xưa không bị “bốc hơi”, phá bỏ hay để hoang phế như nhiều trường hợp đau lòng xảy ra các năm qua”.
Ai, cấp nào và bao giờ sẽ trả lời các kiến nghị, đề xuất và quyết định chọn giải pháp gì, hướng đi nào trong rất nhiều ý kiến tâm huyết từ 22 tham luận này?
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ 222